Pasaytirilgan «rastamojka», keçiktirilgan energetika islohoti va «supervazirlik» – 2022 yil Özbekiston iqtisodiyotida nimalar böldi?
|02:00 / 01.01.202346 94112 min
Yakunlanayotgan 2022 yil iqtisodiy blok uçun sinovlarga boy böldi. Xalqaro geosiyosiy vaziyatning keskinlaşuvi global bozorlardagi ta’minot zanjirlariga oğriqli zarbalar berdi, logistika bilan boğliq xarajatlar karrasiga qimmatlaşdi. Foiz stavkalari oşib ketdi. Natijada mamlakatdagi inflatsiya darajasi prognoz qilinganidan ança baland şakllandi, bir muddat dollar taqçilligi ham kuzatildi.
Ğalla islohoti
Joriy yilning 1 iyunidan boşlab, ğallani davlat tomonidan sotib oliş va sotişda bozor narxlariga ötildi. Sotib olingan buğdoy oyma-oy birjaga çiqariladigan böldi va agar narxlar oşsa, fermerlarga örtadagi ijobiy farq ham tölab berilişi belgilandi. Bu islohot iqtisodçilarning olqişiga, ğalla yetiştiruvçi fermerlarning quvonçiga sabab böldi.
Islohotning dastlabki kunlarida bozor narxlariga ötilişi non bahosiga jiddiy ta’sir qilişi mumkinligi haqidagi xavotirlar yangragan bölsa-da, yil davomida buğdoy va un mahsulotlari narxlarining barqarorligi saqlanib qoldi, narxlar keskin ravişda qimmatlaşib ketmadi. Amalda işlamayotgan subsidiyalanadigan un (arzonlaştirilgan un) tarqatiş tizimi tugatildi.
Foto: Getty Images
Ta’kidlaş kerakki, huquqiy jihatdan şu paytgaça ham fermerlar özi yetiştirgan mahsulotni erkin, bozor narxlarida sotiş huquqiga ega edi, biroq amalda davlat ehtiyojlari uçun yetiştirilgan mahsulotga narx bozor tamoyillariga rioya etmasdan, markazlaşgan holda ma’muriy usul bilan belgilanib keldi. Bu esa fermerlarning jiddiy ziyon körişlariga sabab bölib kelayotgan edi.
Keçiktirilgan energetika islohoti
Energetika sohasidagi muammolar yildan yölga böy çözib bormoqda. Joriy yildan boşlab hukumat elektr energiyasini davlat tomonidan subsidiyalaşni bekor qiliş va tabaqalaştirilgan narxlar belgilaşga bu muammolarning yeçimi sifatida qaray boşladi. Şu maqsadda «Yoqilği-energetika resurslarining narxlarini özgartiriş töğrisida» hukumat qarori loyihasi muhokamaga qöyildi. Unda 1 iyuldan elektr va gaz böyiça tabaqalaştirilgan tariflarga ötilişi közda tutilgandi. Biroq ayrim sabablarga köra bu qaror qabul qilinmadi, islohotlar esa noma’lum muddatga keçiktirildi.
Energetikaga budjetdan subsidiyalar «xalqqa yordam bölişi» uçun joriy qilingani iddao qilinsa-da, mutaxassislarning fikriça, bunday tizim sohaning rivojlanişiga tösiq bölib qolaveradi.
Joriy yilga kelib, nafaqat viloyatlar, balki Toşkent şahri tumanlarida ham elektrni «şaxmat tartibida öçiriş» rejimiga ötildi. Ya’ni energotizimda yuklama ortib ketgan paytda «svet» ataylab öçiriladi.
Prezident Şavkat Mirziyoyev ham yil yakuni böyiça parlamentga qilgan an’anaviy murojaatnomasida energetika inqirozi masalasiga töxtalib, birinçi marta tariflarni tabaqalaştiriş haqida gapirdi. Ya’ni muayyan limitdan köproq gaz va elektr işlatadigan badavlat qatlam bozor narxida tölaşi kerak, çunki bu resurslar davlat budjetidan ajratiladigan subsidiya hisobiga arzon sotiladi.
Mavzuga oid
Şavkat Mirziyoyev tabaqalaştirilgan tariflarga va umuman erkin bozorga ötiş bosqiçma-bosqiç bölişini ta’kidladi, lekin bu bosqiçlarning muddatlariga aniqlik kiritmadi. Uning aytişiça, 2022 yilda qurilgan va 2023 yilda quriladigan yangi stansiyalar hisobiga, kelasi yili aholi xonadonlariga beriladigan elektr energiyasi 50 foizga, ya’ni 1,5 barobarga köpayadi.
Boşlangan islohotlar xalq farovonligi uçun xizmat qiladigan bölsa, uni oxiriga yetkaziş zarur. Zero, bir yerda depsinib turaveradigan, kezi kelsa oldinga emas, orqaga qarab ketadigan soha keskin islohotlar bilangina oldinga qarab siljiy oladi. Körilayotgan kiçik çoralar esa teşik çelakda suv taşişdan boşqa narsa emas.
«Taşabbusli budjet»
Moliya vazirligi tomonidan amaliyotga tatbiq qilingan «Taşabbusli budjet» loyihasi fuqarolik jamiyati uçun ajoyib yangilik böldi. Öz soliqlari hisobiga şakllangan budjet pullarining bir qismi özining mahallasi uçun sarflanişiga erişgan özbekistonliklar bu yutuğini katta xursandçilik bilan nişonlaşdi. Bu loyiha davlat rahbari darajasida ham e’tirof etildi.
Prezident topşiriğiga asosan, 2023 yildan boşlab mahallalardagi infratuzilma uçun mablağlar faqatgina «Taşabbusli budjet» orqali, aholi ovoz bergan loyihalarga ajratiladi. Boşqaça aytganda, «Obod qişloq» va «Obod mahalla» dasturlari «Taşabbusli budjet»ga qöşib yuboriladi.
Uşbu loyihalarga ajratiladigan mablağlar miqdori 3,5 barobarga oşiriladigan böldi. Bu degani budjetning 8 trillion söm pulini qayerga işlatişni amaldorlar emas, odamlarning özlari hal qiladi.
«Taşabbusli budjet» nima uçun muhim degan savolga javob oddiy. Siz şunçaki SMS yuboriş orqali budjet puli qayerga işlatilişini tanlaşingiz mumkin. Qolaversa, mahalla yölini asfalt qiliş, transformatorni almaştiriş yoki şunga öxşaş muammolar uçun hokimiyatga borib, va’dalar amalga oşişini kutib ötiriş şart bölmaydi: mahalla ahli özi hamjihatlikda bunga pul ajratilişiga erişişi mumkin.
Xalq saylagan deputatlar xalqning pulini ular xohlagandek taqsimlaydigan kunlar kelmagunça «Taşabbusli budjet» kabi loyihalar juda ham kerak.
«Yopiq» xususiylaştiriş
Özbekistonda xususiylaştirişning yangi tölqini ketyapti. 2025 yil oxirigaça davlat iştirokidagi korxonalar 75 foizga kamayişi kerak. Bu jarayonda qator yirik korxonalar heç bir tanlovsiz xususiy qöllarga topşirilyapti.
Xususan, 3ta yirik aktiv – «Talimarjon» IES, «Ipoteka bank» va «Birinçi rezinotexnika zavodi» jamoatçilikka töliq oşkor qilinmagan yopiq bitimlar bilan investorlarga berib yuborildi.
Uzcard’dagi 75 foizlik davlat uluşi 210 mlrd sömga sotilgani ham ayrim e’tirozlarni keltirib çiqardi. Davlat bu kompaniyani xususiylaştirmoqçi ekan, uni qimmatroqqa sotiş uçun MÇJdan AJga aylantirişi, şu tariqa 25 foiz uluşga ega xususiy uluşdorlarning eksklyuziv huquqini aylanib ötişi kerak emasmidi?
Toşkent şahridagi Hyatt Regency Tashkent mehmonxonasining 100 foizlik davlat uluşi Abu Dhabi Uzbek Investment investitsiyaviy fondi tomonidan 87 million dollar evaziga sotib olingani ijtimoiy tarmoqlarda turliça qabul qilindi. Mehmonxona 2013-2016 yillar oraliğida qurilgan va loyiha qiymati taxminan 205 million dollarni taşkil etgan.
Foto: Hyatt Regency
Şaffof va oçiq bozorda röy bermagan xususiylaştiriş holatlari samarali sarmoyalarning kamayib borişiga olib keladi. Xususiylaştiriş natijalariga jamiyat tarafidan şubha uyğonadi, natijada davlat obektlarini olgan sarmoyadorlar yetarliça sarmoya kiritişmaydi, çunki mulk ustidagi haqlari şubhali ekanini özlari yaxşi tuşunişadi.
Yomon reputatsiya potensial investorlarning savdolarda iştirok etişi va Özbekistonga pul kiritişiga tösqinlik qiladi. Bu esa soğlom raqobatni çeklaydi. Natija davlat aktivlarining past narxlarda özimizning qoraközlarga turli xil imtiyozlar bilan qöşib sotilişiga olib kelişi mumkin.
Yuqori inflatsiyava dollar taqçilligi
Ötib borayotgan yil Özbekiston Markaziy banki uçun ançayin sinovli böldi. Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirişi global bozorlardagi ta’minot zanjirlariga oğriqli zarbalar berdi, logistika bilan boğliq xarajatlar karrasiga oşib ketdi. Import inflatsiyasi, işlab çiqariş, logistika va yetkazib beriş bilan boğliq taklif omillari ta’sirida inflatsiya darajasi dastlabki prognoz qilingan 8-9 foiz atrofida emas, balki yil yakunida 12,3-12,5 foiz darajasida şakllandi.
Joriy yilning iyun, iyul va sentabr oylarida tijorat banklarida valuta tanqisligi yuzaga keldi. Buning sababi mutaxassislar tomonidan rubl kursi Markaziy Osiyo mamlakatlari milliy valutalariga nisbatan şiddat bilan mustahkamlanişda davom etayotgani bilan izohlandi. 2022 yilning boşida geosiyosiy vaziyat özgarişi natijasida rus banklariga dollar va yevro beriş töxtatildi. Natijada özbek banklarida Yevropa yoki Amerika banklaridan valuta olib kelişga zarurat paydo böldi. Uşbu vaziyatda Markaziy bank AQŞning Federal rezerv tizimi bilan boğlanib, naqd valuta olib kelib, tijorat banklariga yetkazişni boşladi. Yil oxirlariga kelib valuta bilan yuzaga kelgan taqçilliklar bartaraf etildi.
Eksport hajmi (oltin eksportini hisobga olmaganda) ötgan yilning mos davriga nisbatan 23,3 foizga, import – 21,2 foizga va transçegaraviy pul ötkazmalari hajmi 2,2 barobarga oşdi. Sömning AQŞ dollariga nisbatan kursi yil boşiga nisbatan (10 819,6 sömdan 11 246,8 sömga) 3,8 foizga qadrsizlandi.
«Yoşiga tölmagan» inomarkalar uçun «rastamojka» narxi pasaytirildi
Joriy yil 21 fevral kuni imzolangan «Avtotransport vositalarining içki bozorini rivojlantirişni rağbatlantirişga doir qöşimça çora-tadbirlar töğrisida»gi prezident qaroriga köra, Özbekistonga avtomobillar import qilişda bojxona rasmiylaştiruvi ikki bosqiçda pasaytirilişi közda tutilgandi.
Qaror imzolangan paytdan e’tiboran boj stavkalari 30 foizdan 15 foizga tuşirildi, şuningdek avtomobil dvigateli quvvatining har bir kub sm uçun belgilangan qöşimça koeffitsiyentlar ham örtaça ikki barobar va undan köproqqa kamaytirildi.
Şuningdek, 2023 yil 1 yanvardan boşlab, avtomobil dvigateli quvvatiga boğlangan qöşimça koeffitsiyentlar yana bir bor pasaytiriladi, 15 foizli asosiy boj stavkasi esa özgarişsiz qoladi.
Yangi tartib işlab çiqarilgan sanasidan Özbekiston bojxona çegarasini kesib ötgan kungaça 1 yildan ortiq vaqt ötmagan avtotransport vositalarigagina taalluqli.
Özbekistonning davlat qarzi köpaydi
Joriy yilning 1 oktabr holatiga Özbekiston davlat qarzi 26,2 mlrd dollarni taşkil etmoqda. Dastlabki III çorak davomida global inflatsiya sabab jahonda foiz stavkalari oşib ketgani Özbekiston hukumatining avvalgi yillardagi kabi faol qarz olişini çeklab qöydi. Şunday bölsa-da, oxirgi çorakda budjet taqçilligini qoplaş uçun katta miqdorda qarz mablağlari jalb qilingan bölişi mumkin. Sobiq moliya vaziri Timur Işmetovning Qonunçilik palatasida bergan axborotiga köra, 2022 yil yakunlari böyiça davlat qarzi 29 mlrd 215 mln dollarni taşkil etişi kutilmoqda. Bu raqamlar keyingi yil (2023 yil) 32 mlrd 62 mln dollarga yetişi prognoz qilingan.
«Supervazirlik»
Yil yakunida e’lon qilingan ma’muriy islohotlar fonida Iqtisodiy taraqqiyot va kambağallikni qisqartiriş hamda Moliya vazirliklari negizida «supervazirlik» maqomini olgan Iqtisodiyot va moliya vazirligi taşkil etildi. Davlat soliq qömitasi va Davlat bojxona qömitasi ham şu vazirlik tarkibiga kirib ketdi. 2020 yildan Moliya vazirligini boşqarib kelgan Timur Işmetov yangi vazirlik rahbarligida qoldirilmadi. U 2023 yilni prezident maslahatçisiga örinbosar sifatida boşlaydi. Iqtisodiy taraqqiyot va kambağallikni qisqartiriş vazirligi rahbari bölgan Jamşid Qöçqorov esa boş vazir örinbosari sifatida faoliyatini davom ettiradi. Natijada yangi vazirlikni DSQ rahbari Şerzod Qudbiyev boşqaradigan böldi.
Şerzod Qudbiyev
Ta’kidlaş lozimki, ötgan davr mobaynida Qöçqorov – Işmetov boşçiligidagi iqtisodiy blok OAV va jamoatçilikka yopilib olmadi, xatolarga va tanqidlarga nisbatan mö’tadil munosabatda bölişdi. Yuqorida eslab ötilgan bir qança liberal özgarişlar: ğalla va energetika islohoti, «Taşabbusli budjet» loyihasining amaliyotga tatbiq etilişida ham Qöçqorov – Işmetov «tandem»ining örni alohida ahamiyatga ega.
