Kremlga dronlar hujumi. Qanday savollar oçiq qolmoqda?
|23:05 / 04.05.202331 12311 min
Kremlga hujum qilgan dronlar qayerdan uçib kelgan. Ular havo hujumidan mudofaa tizimlaridan qanday ötgan?
Rossiya hukumati çorşanba kuni kunduzi Kremlga ikki dron bilan hujum uyuştirilgani haqida xabar berdi, ammo bu hodisa videolarida kunning qoronği vaqti aks etgan. Vladimir Putinning matbuot xizmati hodisani «prezidentga suiqasd» deb baholadi, ammo tunda u Kremlda bölgani ehtimoli past. BBC rus xizmati Kremlga hujumning rasmiy versiyasi e’lon qilinganidan keyin javobsiz qolayotgan savollarni sanadi.
Kreml yarim kun davomida hujum haqidagi ma’lumotni yaşirdimi?
Kremlga hujum aks etgan ilk videolar tundayoq, Yakimanka va Zamoskvoreçe rayonlari aholisi uçun oçilgan telegram-kanalda paydo bölgan. Uning administratorlari aytişiça, Serafimoviç köçasida yaşovçilar «momaqaldiroq»nikiga öxşaş «baland ovoz»ni eşitişgan.
Şuningdek, rayon aholisi vakillari «osmondagi uçqunlar va baland ovozdan keyin Kreml devorida çiroq kötargan odamlar yurganiga» e’tibor qaratgan. Kun davomida tarqalgan videolardan birida 3 mayga ötar keçasi Kremldagi yoritgiçlar öçirilganini köriş mumkin. Boşqa bir videoda Kreml devori uzra tutun kötarilgani aks etgan.
BBC video mualliflari bilan boğlanişga uringan, ammo ular faqat moliyaviy rağbat evaziga OAV bilan muloqot qilişga rozi bölişini bildirişgan.
E’tiborli jihati, şahardagi boşqa pabliklarda Kremldagi voqealar muhokama qilinmagan. Moskva markazida harakatlaniş ham töxtatilmagan. Kremldagi muzey ham odatiy taqvim böyiça işlamoqda, Aleksandrovskiy boğiga kiriş ham çeklanmagan. Qizil maydon esa aprel oyi oxirida Ğalaba kuni paradiga tayyorgarlik köriş uçun yopilgandi.
Hudud aholisi vakillaridan biri BBC bilan suhbatda özi yarim tunda sodir bölgan voqeaga guvoh bölmagani, ammo tongda ham, keçasi ham rayonda favqulodda hodisa röy bergani alomatlari sezilmagani, dronlar hujumi haqida faqat televizordagi yangiliklardan xabar topganini bildirgan.
Yakimanka rayoni kanalida paydo bölgan roliklar faqat kunduzi faol muhokama qilina boşladi, şundan keyin Kreml matbuot xizmati ham hujum haqidagi ma’lumotni tasdiqlab, bu hujumni Vladimir Putin hayotiga suiqasd qilişga uriniş deb baholadi (şu bilan birga, u bu vaqtda Kremlda bölmagani aytildi).
Şundan keyin OAVda va ijtimoiy tarmoqlarda nisbatan yaqinroq masofadan olingan videolar paydo böla boşladi. Videolardan biri Qizil maydon tomondan turib tasvirga tuşirilgan. Videoda dron Kreml devori oldiga töşalgan toşlar ustidan uçib ötib, Senat saroyi gumbazi atrofida havodaligida portlab ketgani körinadi - bu Vladimir Putinning rasmiy qarorgohi bölib, gumbazga Rossiya bayroği örnatilgan. Şu bilan birga, videoda bu vaqtda ikki kişi gumbaz böylab kötarilayotgani köringan - ular taxminan maxsus xizmat xodimlari bölgan. Bu rolikning birinçi manbasi noma’lum, ammo bu katta ehtimol bilan kuzatuv kamerasidagi kadrlarning mobil telefon orqali yozib olingan variantidir.
Mavzuga oid
Keyin TVs telekanali yana ikkita videoni namoyiş etdi. Ularda ikkita turli dronlar orqali uyuştirilgan ikkita turli hujum aks etgan.
Yozuvlardan birida dron Qizil maydon ustidan uçib, Senat saroyi gumbazi yaqinida portlaydi, şundan keyin osmonda tutun paydo böladi. Ikkinçi videoda boşqa yönalişda uçib kelib töğridan töğri binoga urilgani va yonğin boşlanganini köriş mumkin. Ya’ni dronlar turli trayektoriyalar böylab, ammo bitta nişon sari harakatlangan.
Roliklarda aks etgan Spasskaya minorasidagi kurantlarda hujum vaqtini aniq köriş mumkin.
Birinçi dron Zamoskovoreçya tomonidan (ya’ni Kremldan janubdan) uçib kelgan va Senat saroyi gumbazi atrofida portlagan. Videoyozuvlardan birida uning urilişidan keyin çaqin va tutun paydo bölgani va şamol tutunni Kremlning Spasskaya minorasi tomon olib ketayotgani aks etgan. Bu vaqtda minoradagi soatlar 2:27 ni körsatayotgandi.
Ikkinçi dron qariyb xuddi şu joyda, soat 2:43, ya’ni 16 daqiqa ötib portlagan. Bu vaqtga kelib Kremlda yoritiş çiroqlarini öçirişga ulgurişgan — hatto odatda Kreml sohilböyini yoritadigan fonarlar ham yonmayotgandi. Faqat minoralar uçlaridagi qizil yulduzlar porlab turişda davom etgan.
Bu safar uçuvçisiz uçar qurilma Kremlga Kitay-gorod tomondan (ya’ni şarqdan) uçib keladi, prezident ştandarti örnatilgan Senat saroyi gumbazi yonidan ötib, birinçi dron kabi naq flagştok ostida portlaydi. Lekin gumbazdagi bayroq yonib ketmagan.
Ikkinçi videoda ikki kişi zina orqali gumbazdagi flagştok tomon kötarilayotganini köriş mumkin. Katta ehtimol bilan ular birinçi dron zarbasidan keyin çiqqan yonğin oqibatlarini közdan keçirmoqçi bölgan.
Ukraina Kreml böylab zarbalarga aloqadorligini rad etgan.
Ukrainlar droni Kremlgaça uçib bora oladimi?
BBC harbiy şarhlovçisi Pavel Aksenov tuşuntiradi:
Kreml - Rossiyadagi eng qattiq qöriqlanadigan obektlardan biri. Sönggi yillarda GPS-navigatori yoqilgan holda Kreml devori yoqalab harakatlanmoqçi bölgan har bir kişi buni amalda tekşirib körişi mumkin edi - Kremlga yaqin kelinganda, ekrandagi belgi poytaxt aeroportlaridan biriga işora qiladi.
Bu radioelektron kuraş tizimi işi natijasidir - şu tariqa ular aeroportlar yaqinidagi parvozlardan himoya örnatilgan oddiy tijoriy dronlarga tösqinlik qilişadi. Bu himoyani olib taşlaş mumkin. Harbiy dronlar radioelektron kuraş vositalarini yengib ötiş uçun turli tizimlardan foydalanadi. Buning usullaridan biri - parvozning muayyan uçastkalarida inersial navigatsiya, ya’ni avtopilotdan foydalaniş. Bunday tizim radioelektron kuraş çoralariga qarşi kuçli himoyani ta’minlamaydi, ammo aniqlikni pasaytiradi.
Öz-özidan tuşunarliki, bunday radioelektron kuraş şaroitida dronlarni radioaloqa orqali boşqariş juda qiyin, agar umuman ilojsiz bölmasa. U berilgan dastur böyiça belgilangan nişon tomon mustaqil harakatlanişi talab etiladi.
Şuningdek, Moskva içkarisida Kremlni dronlardan himoya qilişning kengroq konturi mavjud. Uning tarkibi haqida köp narsa ma’lum emas, ammo yanvar oyida şahar markazi atrofidagi binolar tomlarida dronlarga qarşi kuraşiş uçun ham möljallangan «Pansir-S1» zenit komplekslari örnatilgandi.
Ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan kadrlarga köra, bu samolyot tipidagi kiçik va parrakli dron edi, çunki tezlik yuqori emasdi. Bunday apparatlar odatda uglerod tolasi yordamida işlab çiqariladi, şuning uçun, ayniqsa pastlab uçganida radiolokatsiya vositalari ularni payqaşi oson bölmaydi.
Butun Moskvani himoya qiluvçi havo hujumidan mudofaa tizimlarining yanada kengroq qatlami ham mavjud. Ammo havo hujumidan mudofaa qöşinlari nisbatan katta nişonlarga qarşi kuraşişga möljallangan - jangovar kallakli qit’alararo raketalardan tortib samolyotlargaça.
Amaliyot şuni körsatganki, kiçik dronlar havo hujumidan mudofaa tizimidan ötib, Moskva oblastigaça yetib borgan. Moskva oblastida portlovçi qurilmalar örnatilgan dronlar aniqlangani bilan boğliq ikki holat ma’lum: fevral oyi oxirida - Kolomenskiy rayonida, aprel oyida - Noginsk yaqinida. Ikki holatda ham dron parçalaridan bu Ukrainaning «Ukrjyet» kompaniyasi işlab çiqargan UJ-22 Airborne dronlari ekani ma’lum bölgan.
Bunday dronlar 800 kilometr masofagaça uçib bora oladi, agar ularni ukrainlar uçirgan bölişi mumkin deb hisoblansa, bu texnik jihatdan mumkin bölgan iş. Köplab şarhlovçilar yuqoridagi holatlardan keyin bunday parvozlar haqiqiy hujumdan oldin Rossiyaning havo hujumidan mudofaa tizimini tekşirib körişga öxşayotganini aytişgandi. Ammo rasmiy Kiyev öşanda ham, hozirda bölgani kabi javobgarlikni özidan soqit qilmoqda.
Albatta, Kremldagi Senat saroyi gumbazi ustida portlagan dronlar nisbatan ança yaqin masofadan uçirilgan bölişi ham mumkin, bu holda ular zenit raketa majmualari tomonidan urib tuşiriliş xavfi yuqori bölgan bir neça yuz kilometr masofani bosib ötişiga hojat qolmaydi. Ammo endi bu şunçaki qiziq tafsilotlar, çunki allaqaçon bunday zarbaning natijasi bor - zenit komplekslari va radioelektron kuraş vositalariga qaramay, dronlar Kremlgaça yetib borgan va portlagan.
Röy bergan hodisa Kremlning harbiy strategiyasiga qanday ta’sir körsatişi mumkin?
BBC harbiy şarhlovçisi Ilya Abişev javob beradi:
Kremlda yaşovçilar va uruşni qizğin qöllovçi propagandaçilar va boşqa Z-faollar uçun eng xavotirlisi - ular ukrainlarniki deb aytayotgan dronlar barça havo hujumidan mudofaa tizimlarini ortda qoldirib, Moskvaga qadar yetib borgani emas. Saratov yaqinidagi strategik aviabazaga zarbalar hamda Moskva yaqinida portlovçi moddalar örnatilgan dronlar topilganidan beri kun kelib bunday hujum sodir bölişiga şubha yöq edi.
Hujumlarning hayratlanarli darajadagi aniqligi köproq xavotirga sabab bölgani tayin. Prezident qarorgohi gumbaziga ikkita dron aniq borişini öqni tangaga tekkiziş bilan tenglaştiriş mumkin va bu yerda faqat ikki variant bölişi mumkin: yoki juda yaxşi otuvçi va nişonni juda aniq oluvçi qurol bilan yuqori darajali mergan işlagan yoki juda yaqindan öq uzilgan.
Kreml bunday vaziyatda qanday yöl tutişi kerakligi tuşunarsiz. Javobgarlikni Kiyev gardaniga yuklaş va pöpisa qilib qöyiş uçun unga zarba beriş varianti bor - şunday bölişi ham aniq, ammo bu bilan Rossiya hududiga takroriy zarbalar berilişining oldini olib bölmaydi.
«Rust effekti» işga tuşirilib, uruşning qizğin pallasida poytaxtni havo zarbalaridan himoyalay olmagani uçun harbiy qömondonlikni almaştiriş (1987 yilda germaniyalik uçuvçi Matias Rust ming kilometrdan oşiq masofani tösqinliksiz bosib ötib, samolyotini Moskvaga qöndirgaç, SSSR mudofaa vaziri va havo hujumidan mudofaa kuçlari qömondoni lavozimidan ozod etilgan) kerakmi? Ammo yangi boşliqlar davrida Moskva osmoni xavfsizroq bölib qolişi ham katta savol ostida. Kremlga hujum taşkilotçilari aynan qömondonlik özgartirişga intilayotgan bölsa-çi?
Balki harbiylar umuman aybdor bölmasdan, xavf şu atrofda harakat qilayotgan diversantlardan kelayotgandir? Bularning barçasi içki duşmanlar yoki turli harbiy-vatanparvar guruhlarning ta’sir doirasi uçun kuraşni kuçaytirgan fitnasi bölsa-çi? Va işga kuçişlatar tuzilmalarning özi ham aralaşgan bölsa-çi?
Rossiya rahbariyati qarşisida şunday oğir savollar bilan bir qatorda yana bir savol bor: Qrim va Ukrainaga yaqin bölgan qator oblastlar qilgani kabi oddiy xavfsizlik zarurati tufayli Qizil maydonda ötkazilişi kerak bölgan harbiy paradni bekor qiliş kerak böladimi? Öylaş uçun esa vaqt juda oz qolmoqda.
