Ukraina nega Moskvaga tinmay dron hujumi uyuştirmoqda?

Bu apparatlarning barçasining xususiyatlari öxşaş — bir neça yuz kilometr masofaga uça oladi, benzinli dvigatelda işlaydi, tezligi soatiga 100–140 kilometrni taşkil etadi. Katta ehtimol bilan bu dronlar uçirilganidan keyin operator bilan aloqa örnatmaydi; uçuvçisiz uçar qurilmalar ikki tizim bilan boşqariladi: biri GPS orqali yönaltiriladi, boşqasi inersiya böyiça harakatlanadi. Masalan, RF qurolli kuçlari ötgan yildan buyon Ukraina böylab zarbalar beriş uçun foydalanayotgan Eronning Shahed rusumli dronlari ham ikkinçi toifaga mansub. Inersial tizim parvoz boşlanganidan keyin dronning havo kengligidagi holatini hisoblab boradi, katta masofaga parvoz qilişda xatolar köpayişi muqarrar va şuning uçun bu tizim vaqti-vaqti bilan sun’iy yöldoş orqali koordinatalari tizimidan foydalangan holda tuzatişlar kiritib borişni talab etadi.

Şu bilan birga, Rossiya GPS signaliga samarali tösqinlik qiladigan yoki «almaştirib» qöyadigan köp sonli tizimlarga ega. Xususan, Pentagonning aprel oyida sizdirilgan maxfiy hujjatlarida Amerikaning sun’iy yöldoş tuzatiş bloklari bilan «aqlli» öq-doriga aylantirilgan ukrain bombalari rossiyaliklarning radioelektron kuraş tizimlari tufayli hamişa ham nişonga töğri bormasligi fakti batafsil muhokama qilingan. Endilikda ukrain dronlari hujumi vaqtida GPS bilan muammoga uçrayotgan moskvaliklar ham radioelektron kuraş tizimlari qanday işlaşidan voqif bölişmoqda.

Shahed dronlaridan farqli ölaroq (RF qurolli kuçlari uni «Geran-2» deb ataydi), Ukraina şu vaqtgaça qöllagan dronlarning barçasi kiçik hajmda va katta ehtimol bilan mavjud öq-dori zaryadlaridan qölbola usulda yasalgan. Turar joylarga urilgan dronlarning qoldiqlarini örgangan ekspertlar fikriça, dron zaryadining portlovçi moddalari ular belgilangan ma’lum nuqtaga yetib kelganida avtomatik ravişda işga tuşişi mumkin (buning uçun GPS signalidan foydalaniş imkoniyati bölişi kerak).

Rossiya hukumati deyarli barça dronlar muvaffaqiyatli urib tuşirilayotganini aytmoqda. Bu çindan ham şunçalik osonmi?

Bunday uçuvçisiz uçiş apparatlari — çindan ham ma’lum obektlarni himoya qiluvçi havo hujumidan mudofaa tizimlari uçun ham, radioelektron kuraş vositalari uçun ham nisbatan oddiy nişondir. Ularning asosiy kamçiligi — radar yaxşi payqaşidir. Bundan taşqari, apparat motoridan çiqadigan şovqin (bu içki yonuv dvigatelidir, çunki uzoq masofaga elektr orqali parvoz qiliş oğir batareyalarni talab qiladi, bu esa dron ölçamlarini sezilarli darajada oşiradi) uzoqdan ham eşitilib turadi.

Şu tufayli, masalan, Ukraina ğarb tomonidan yetkazib berilgan yaqin radiusda harakatlanuvçi havo hujumidan mudofaa tizimlari orqali bir neça oy içida «Geran-2»ga qarşi kuraş samaradorligini sezilarli darajada oşirdi. Dronlar yöq qilinayotgani haqidagi rasmiy bayonotlardan taşqari havo hujumidan mudofaa kuçlari urib tuşirgan uçuvçisiz uçar apparatlar aks etgan önlab videolar mavjud.

Ammo dronlar yoppasiga hujum qilganida dronlarga qarşi kuraşiş uçun ixtisoslaşgan havo hujumidan mudofaa tizimlari hamda radioelektron kuraş komplekslarining ham zaif tomonlari körinib qolişi mumkin. Ularning asosiysi — qarşi hujumlarning kiçik diapazoni va past unumdorlik (ya’ni ular faqat kam sonli nişonlarni kuzatişi va zarba berişi mumkin). Dronlarni uçirayotgan tomon esa havo hujumidan mudofaa kuçlari yoki radioelektron kuraş vositalari qamrab olgan hududda teşiklarni topişi va şu orqali uning droni nişonga heç bölmaganda yaqin bora olişi mumkin. Va bunday holatda heç qanday himoya haqiqatan ham dronlarning yoppasiga hujumini (dronlar soni önlab bölganida) qaytara olmaydi. Havo hujumidan mudofaa tizimini hujumga ötgan köp sonli apparatlar bilan «töyintiriş» — bunday mudofaani yengib ötişning standart taktikasidir. 

Bundan taşqari, Rossiya va Ukrainaning bepoyon hududlarini havo hujumidan mudofaa va radioelektron kuraş vositalari bilan töliq himoyalaş imkonsiz. Uruşayotgan ikki tomonda ham barça dronlarni uzoqdan aniqlaş imkoniyati yöq: radarlar pastlab uçayotgan nişonlarni aniqlay oladigan masofa juda kiçik. Şuning uçun, Ukrainaning dronlar bilan kuraşdagi muvaffaqiyatlariga qaramay, rossiyaliklarning uzoq radiusda harakatlanadigan kamikadze dronlari vaqti-vaqti bilan samarali reydlar ötkazib turibdi. Ukrainlar ham bir vaqtning özida köp sonli dronlar yuborsa, Rossiyadagi nişonlar böylab zarba berişda natijalar yaxşilanişi mumkin.

Ammo Ukraina QK tomonidan foydalanilayotgan dronlarning zaryad kuçi (bu dronlar kötara oladigan foydali umumiy yuk), aftidan, ularning Rossiyaga muntazam ravişda jiddiy zarar yetkazişiga imkon bermaydi. Xususan, «Geran-2» 30–50 kilogramm oğirlikdagi zaryadni olib uça oladi, Moskvaga hujum qilgan ukrain dronlari esa 12,5 kilogramm oğirlikdagi KZ-5 muhandislik öq-dorilari asosida tayyorlangan portlovçi qurilmalar bilan jihozlangan.

Agar bu dronlar u qadar kuçli bölmasa, Ukraina QK nega ulardan foydalanmoqda?

Ukraina tomonining asosiy maqsadi — imkon qadar köproq havo hujumidan mudofaa vositalarini frontdan Rossiya içkarisiga «jalb qiliş».

Rossiya qömondonligi xuddi şunday tizimli zarbalar taktikasini qöllagan holda amalda Ukrainaning havo hujumidan mudofaa kuçlarini zararsizlantirgandi — Amerikaning sizdirilgan hujjatlari mualliflariga köra, 2023 yil bahoriga kelib, Ukraina QK ixtiyoridagi sovetlar davriga mansub zenit tizimlarida şunçaki raketalar tugab qolgan. NATO mamlakatlari hozirda bu tizimlarni töliq ğarbnikiga almaştirişga harakat qilmoqda. Ammo rossiyaliklarning yangi zarbalari xavfi tufayli yetkazib berilgan texnikalarning katta qismini frontga emas, Kiyev va boşqa yirik şaharlar himoyasi uçun yuborişga töğri kelmoqda. Şu bilan birga, RF QK Kiyev böylab zarbalar berişda davom etmoqda — hamda şaharni mudofaa qilayotgan tizimlarni nişonga olmoqda.

Rossiya tomonining maqsadi — Rossiya aviatsiyasi jang maydoniga qaytişini ta’minlaş uçun ukrainlarning frontda va içkari hududlardagi qöşinlarini himoya qiluvçi havo hujumidan mudofaa kuçlarining tinkasini quritişdir. Hozirda rus aviatsiyasi tutaşuv çiziğidan bir neça ön kilometr masofadan turib boşqariladigan raketalar bilan yoki bir neça kilometr masofada past balandlikdan turib boşqarilmaydigan raketalar bilan zarba bera olmoqda, xolos.

Ukraina QK ham şunday yöl tutib, frontda Rossiyaning havo hujumidan mudofaa ziçligini kamaytirişga harakat qilişi mumkin, çunki RF hukumati Moskva va boşqa yirik şaharlarni himoyasiz qoldira olmaydi. RF poytaxtida va uning atroflarida kiçik radiusda harakatlanuvçi ilk havo hujumidan mudofaa tizimlari yanvar oyida paydo bölgandi — bu katta ehtimol bilan ukrainlarning Rossiya içkarisiga yöllangan ilk zarbalariga reaksiya bölgandi (dekabr oyida sovetlarning «Strij» uçuvçisiz uçar qurilmasi bazasida yaratilgan  dronlar Saratov va Ryazan oblastlaridagi aerodromlar hududida portlagandi).

Moskva şahri mudofaasi (katta ehtimol bilan boşqa şaharlar va harbiy obektlar mudofaasiga ham) uçun navbatçilikka «Pansir-S1» zenit raketa komplekslari joylaştirildi — bular frontda ham qöşinlarni raketa va dronlar zarbalaridan himoya qilişi kerak bölgan tizimlardir.