“Energetika bozori şaffof xususiylaştiriş orqali yaratiladi” - energetik bilan suhbat

Misol uçun, köpçilik kambağallar, nafaqadagilar yoki nogironligi bölgan şaxslar bu qimmat narxlarni tölay olmaydi deb aytadi. Bu yerda şuni nazarda tutiş kerakki, kambağal yoki kam ta’minlanganlarning uyida konditsioner, muzlatkiç yoki katta ekranli televizorlar bölmaydi. Bu öz-özidan avtomatik tarzda elektr energiya iste’molini kamaytiradi, şu sababli narxlarni tabaqalaştiriş kerak deganda, ijtimoiy me’yor kiritiş ham aytilyapti. Bu me’yor doirasidagi narxlar subsidiya hisobiga arzonlaştirilgan bölib qolaveradi. Ijtimoiy me’yorni xonadonda yaşayotganlar sonidan kelib çiqib belgilaş ham mumkin.

– Energetika vazirligining ma’lumotiga köra, jami yetkazib berilayotgan elektr energiyasi va tabiiy gaz böyiça aholi xonadonlari uluşi 22-23 foizni taşkil etadi. Ya’ni har ikkala resursning aksariyat iste’molçilari – yuridik şaxslar. 1 oktyabrdan boşlab yuridik şaxslar uçun tannarxga yaqin narx belgilanayotganidan kelib çiqib, bu modernizatsiyaga muhtoj energetika tizimining texnik holatiga ijobiy ta’sir ötkazadi deya olamizmi?

– Sohani modernizatsiya qiliş uçun katta-katta sarmoyalar kerak, ular qayerdan olinadi? Öşa elektr energiyasini işlab çiqarib, uni iste’mol qilayotgan iste’molçilardan oliş hisobiga bular amalga oşiriladi.

Adaşmasam, ötgan yili kam ta’minlanganlarga qariyb 20 trln söm ajratilgan. Buni taxminan 1,6 mlrd dollar desak böladi. Endi aytaylik, kam ta’minlanganlar röyxatida turuvçilarga har oy 100 kWh elektr energiyasini tekinga berib yuboradigan bölsak, yiliga taxminan 65 mlrd söm böladi, bu taxminan 5,5 mln dollarga tengdir. Farqini köryapsizmi, kam ta’minlanganlarga 100 kWh'ni tekinga berib yuboriş davlatga sezilarli darajada oğiri tuşmaydi.

Agar işlab çiqarilayotgan elektr energiyasining “A”dan “Z”gaça bölgan xarajatlari körsatib berilsa, undan foydalanuvçilar haqiqatan “elektr energiyasi işlab çiqarilişi şunça ekan, örtaça “Hududiy elektr tarmoqlari” şunça miqdorda sotib olarkan, menga şunça miqdorda yetib kelarkan”, – desa, ya’ni raqamlarni körsa, bunga şaffoflik bilan qaraşni boşlaşadi. Mavhum narsani öylaşi, undan şubhalanişi mumkin. Işlab çiqariş narxini, qançaga sotilişi va aholiga yetib borişdagi raqamlar oçiqlanişi kerak.

Adaşmayotgan bölsam, oxirgi marta elektr energiyasi narxi 2019 yilda oşirilgan. Şundan keyin ba’zi sabablarga köra, xususan pandemiya tufayli narxlar kötarilmadi. Agar 2023 yilgaça har yili odatiy tarzda oşirilib kelganda, hozir elektr energiyasi narxi taxminan 600 söm bölar edi. Uning narxi arzon bölganidan keyin heç kimda uni tejaşga bölgan xatti-harakat yoki rağbat bölmaydi.

Birinçi örinda sohaga bozor mexanizmini joriy qiliş kerak. Bunda şaffof xususiylaştiriş öz natijalarini berişi mumkin. Qaçonki bozor mexanizmini joriy qilib, keyin narxlarni oşiramiz, deyilsa, bu narsa bölmaydi. Bir-birini kutiş kerak emas. Xususiy investorlar kirib kelsa, öz hisobidan tarmoqlarni modernizatsiya qiladi. Davlat korxonasi esa bor puliga qiladi, hamma joyni ham qilolmasligi mumkin.

Elektr energiyasi işlab çiqariş va uni iste’molçilarga taqsimlaşda davlat iştiroki imkon qadar kam bölişi kerak. Amerika, Kanada tajribasiga qarasak, ularda differensial tariflar bor. Iste’mol eng köp böladigan soatlarda narx qimmat qilib qöyilgan, bunga sabab – yuklamani imkon qadar töğri taqsimlaş. Köpçilik elektr energiyasidan foydalanmaydigan soatlarda esa narx past belgilanadi. Masalan, energiyani köp iste’mol qiladigan sanoat korxonalari işlamaydigan dam oliş kunlarida narxlar pastroq qilib qöyilsa, aholi ham bunga moslaşib, köproq energiya sarf böladigan işlarini şanba yo yakşanbaga yoxud kunning elektr arzon böladigan ma’lum bir soatiga töğrilaydi.

• Intervyuning töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qiling.

Dilşoda Şomirzayeva suhbatlaşdi.
Tasvirçi – Şohruz Abdurayimov.
Montaj ustasi – Nuriddin Nursaidov.