“Energetika bozori shaffof xususiylashtirish orqali yaratiladi” - energetik bilan suhbat

Misol uchun, ko‘pchilik kambag‘allar, nafaqadagilar yoki nogironligi bo‘lgan shaxslar bu qimmat narxlarni to‘lay olmaydi deb aytadi. Bu yerda shuni nazarda tutish kerakki, kambag‘al yoki kam ta’minlanganlarning uyida konditsioner, muzlatkich yoki katta ekranli televizorlar bo‘lmaydi. Bu o‘z-o‘zidan avtomatik tarzda elektr energiya iste’molini kamaytiradi, shu sababli narxlarni tabaqalashtirish kerak deganda, ijtimoiy me’yor kiritish ham aytilyapti. Bu me’yor doirasidagi narxlar subsidiya hisobiga arzonlashtirilgan bo‘lib qolaveradi. Ijtimoiy me’yorni xonadonda yashayotganlar sonidan kelib chiqib belgilash ham mumkin.

– Energetika vazirligining ma’lumotiga ko‘ra, jami yetkazib berilayotgan elektr energiyasi va tabiiy gaz bo‘yicha aholi xonadonlari ulushi 22-23 foizni tashkil etadi. Ya’ni har ikkala resursning aksariyat iste’molchilari – yuridik shaxslar. 1 oktyabrdan boshlab yuridik shaxslar uchun tannarxga yaqin narx belgilanayotganidan kelib chiqib, bu modernizatsiyaga muhtoj energetika tizimining texnik holatiga ijobiy ta’sir o‘tkazadi deya olamizmi?

– Sohani modernizatsiya qilish uchun katta-katta sarmoyalar kerak, ular qayerdan olinadi? O‘sha elektr energiyasini ishlab chiqarib, uni iste’mol qilayotgan iste’molchilardan olish hisobiga bular amalga oshiriladi.

Adashmasam, o‘tgan yili kam ta’minlanganlarga qariyb 20 trln so‘m ajratilgan. Buni taxminan 1,6 mlrd dollar desak bo‘ladi. Endi aytaylik, kam ta’minlanganlar ro‘yxatida turuvchilarga har oy 100 kWh elektr energiyasini tekinga berib yuboradigan bo‘lsak, yiliga taxminan 65 mlrd so‘m bo‘ladi, bu taxminan 5,5 mln dollarga tengdir. Farqini ko‘ryapsizmi, kam ta’minlanganlarga 100 kWh'ni tekinga berib yuborish davlatga sezilarli darajada og‘iri tushmaydi.

Agar ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasining “A”dan “Z”gacha bo‘lgan xarajatlari ko‘rsatib berilsa, undan foydalanuvchilar haqiqatan “elektr energiyasi ishlab chiqarilishi shuncha ekan, o‘rtacha “Hududiy elektr tarmoqlari” shuncha miqdorda sotib olarkan, menga shuncha miqdorda yetib kelarkan”, – desa, ya’ni raqamlarni ko‘rsa, bunga shaffoflik bilan qarashni boshlashadi. Mavhum narsani o‘ylashi, undan shubhalanishi mumkin. Ishlab chiqarish narxini, qanchaga sotilishi va aholiga yetib borishdagi raqamlar ochiqlanishi kerak.

Adashmayotgan bo‘lsam, oxirgi marta elektr energiyasi narxi 2019 yilda oshirilgan. Shundan keyin ba’zi sabablarga ko‘ra, xususan pandemiya tufayli narxlar ko‘tarilmadi. Agar 2023 yilgacha har yili odatiy tarzda oshirilib kelganda, hozir elektr energiyasi narxi taxminan 600 so‘m bo‘lar edi. Uning narxi arzon bo‘lganidan keyin hech kimda uni tejashga bo‘lgan xatti-harakat yoki rag‘bat bo‘lmaydi.

Birinchi o‘rinda sohaga bozor mexanizmini joriy qilish kerak. Bunda shaffof xususiylashtirish o‘z natijalarini berishi mumkin. Qachonki bozor mexanizmini joriy qilib, keyin narxlarni oshiramiz, deyilsa, bu narsa bo‘lmaydi. Bir-birini kutish kerak emas. Xususiy investorlar kirib kelsa, o‘z hisobidan tarmoqlarni modernizatsiya qiladi. Davlat korxonasi esa bor puliga qiladi, hamma joyni ham qilolmasligi mumkin.

Elektr energiyasi ishlab chiqarish va uni iste’molchilarga taqsimlashda davlat ishtiroki imkon qadar kam bo‘lishi kerak. Amerika, Kanada tajribasiga qarasak, ularda differensial tariflar bor. Iste’mol eng ko‘p bo‘ladigan soatlarda narx qimmat qilib qo‘yilgan, bunga sabab – yuklamani imkon qadar to‘g‘ri taqsimlash. Ko‘pchilik elektr energiyasidan foydalanmaydigan soatlarda esa narx past belgilanadi. Masalan, energiyani ko‘p iste’mol qiladigan sanoat korxonalari ishlamaydigan dam olish kunlarida narxlar pastroq qilib qo‘yilsa, aholi ham bunga moslashib, ko‘proq energiya sarf bo‘ladigan ishlarini shanba yo yakshanbaga yoxud kunning elektr arzon bo‘ladigan ma’lum bir soatiga to‘g‘rilaydi.

• Intervyuning to‘liq holda yuqoridagi video orqali tomosha qiling.

Dilshoda Shomirzayeva suhbatlashdi.
Tasvirchi – Shohruz Abdurayimov.
Montaj ustasi – Nuriddin Nursaidov.