AQŞ kuçlari Afğonistondan ketgaç, Xitoy bu yerda öz ta’sirini örnatişga qaror qilgan, hozirda global va mintaqaviy kuç markazlari örtasida “Tolibon” masalasida “savdo” ketyapti, deydi afğonşunos Suhrob Böronov. Siyosatşunos Kamoliddin Rabbimovga köra, tan olmaslik – “Tolibon”ga nisbatan dunyo davlatlari qölidagi kam sonli ta’sir vositalaridan biri bölib qolyapti.
30 yanvar kuni Xitoy Xalq Respublikasi raisi Si Jinping Pekinda bir qator xorijiy davlatlar elçilari qatorida Afğoniston Islom Amirligi elçisidan ham işonç yorliğini qabul qilib oldi. Bu bilan Xitoy bunday qadamni qöygan ilk davlatga aylandi.
Kun.uz Afğonistonning bevosita qöşnilaridan biri bölmiş Xitoyning “Tolibon”ga oid siyosatini muhokama qiliş uçun “Geosiyosat” dasturiga siyosiy tahlilçilar Suxrob Böronov va Kamoliddin Rabbimovni taklif etdi.
— Xitoyning “Tolibon” elçisini rasman qabul qiliş qarorini qanday faktorlar yoki mintaqaviy vaziyatlar taqozo etdi?
Suxrob Böronov: — Xitoyning Afğonistondagi xatti-harakatlari, siyosati qanday ekaniga davriy ravişda e’tibor beriş kerak. 2021 yilda “Tolibon” hokimiyatni egallagandan keyingi davrdagi mintaqaviy va global siyosiy özgarişlar Xitoyni “Tolibon”ga nisbatan siyosatini tezlaştirişga undadi. AQŞ Ukraina va Yaqin Şarqqa e’tibor qaratib turgan bir paytda Xitoy bunday vaziyatdan foydalanişga urinyapti, vaziyat taqozosi ham bu. AQŞ kuçlari Afğonistonni tark etgaç, Xitoy bu yerni böşliq sifatida qabul qilib, bu yerlarda Xitoy ta’siri bölişi kerak degan strategiya işlab çiqişi lozim edi.
Yana bir narsa bor: AQŞ va Rossiyadan farqli ravişda Xitoy Afğoniston bilan bevosita çegaradoş. Bu omil Xitoy uçun iqtisodiy va strategik xavfsizlik nuqtai nazardan ham muhim. Işonç yorliği qabul qilinişi tan olişni anglatmaydi hali, bu haqida Xitoy rasmiylari ham aytdi. Xitoy TIV matbuot kotibi tan olişning asosiy şarti inklyuziv hukumat tuzilişi va terrorizmga qarşi kuraş ekanini aytdi.
Bu ikki şart juda muhim. Inklyuziv hukumat degani mintaqaviy konsensus bilan boğliq. Xitoy kuzatyaptiki, Afğoniston masalasida mintaqaviy konsensusga erişilmadi. Şunday şaroitda Xitoy özi “Tolibon” bilan yaqinlaşiş yölidan boryapti. Boşqaça aytganda, “Tolibon”ga nisbatan siyosati “avval iqtisod, keyin siyosat” degan tamoyildan boryapti.
Kamoliddin Rabbimov: — Hokimiyatga “Tolibon” kelgaç, Afğoniston geosiyosatda töliq Xitoy öz oldiga minimum va maksimum vazifalarni qöygan edi. 20 yillik uruşda AQŞ, kollektiv Ğarbda “Tolibon” yoki Afğonistondagi jihodiy guruhlarni Xitoyga qarşi qöyiş harakatlari böldi, ya’ni şunday ma’lumotlar keng tarqalgan. Xitoy bundan qörqadi, çunki Xitoyning beşdan bir qismini taşkil etuvçi Uyğuristonda musulmonlar yaşaydi, Islom dinini qarşilik körsatiş mafkurasi sifatida Xitoyning parçalanişidan Xitoy qörqadi. Şuning uçun ham “Tolibon” Xitoyga qarşi duşman bölmasligi kerak, degan vazifa qöyilgan. Xitoyning “Tolibon”ga nisbatan diplomatiyasi ança ehtiyotkor, til topişişga urinadi.
Mavzuga oid
Bu yerda global kontekst bor. “Tolibon”ning oldiga inklyuziv hukumat tuziş vazifasini qöyiş böyiça rasmiy va norasmiy kelişuvlar bor. Töğri talab bu. Köp millatli, köp mazhabli aholi yaşaydigan Afğonistonda inklyuziv hukumat bölişi muhim. Bugungi “Tolibon” bir tarkibli hokimiyat, etnik puştunlarning uluşi juda katta. Global maydonda Ğarb va Rossiya, Xitoy va Ğarb örtasida geosiyosiy kuraşlar ketyapti. “Tolibon”ni kim birinçi bölib qolganlarni inkor qilgan holda tan olar ekan, degan masala ham turibdi kun tartibida.
Xitoyning maqsadi mintaqaviy konsensusga köra, tan olmay turiş emas, balki “Tolibon”ga ta’sir riçaglarini saqlaş uçun tan olmay turibdi deb öylayman.
— Xitoyning bu qadami Markaziy Osiyo va global miqyosdagi siyosiy dinamikalarga qanday ta’sir ötkazadi?
Suxrob Böronov: — Xitoyning bu harakati – de-fakto qadam. Işonç yorliğini qabul qilgan yagona davlat bölib turibdi. Global darajadagi yana bir jihati bor, yaqinda Doha konferensiyasi ötkaziladi, unda Afğonistonga daxldor bölgan davlatlar vakillari iştirok etadi. Bu konferensiyada Afğoniston böyiça konsensusga erişiş közda tutilgan, davlatlar öz pozitsiyasini muzokaralar orqali aniqlaştirişga harakat qilyapti. Xitoy mana şu konferensiyadan oldin öz pozitsiyasini körsatib qöymoqçidek. Lekin mintaqaviy konsensus masalasi qiyin bölib turibdi, Eron, Pokiston kabi davlatlar ham inklyuziv hukumat tuziş talabini qöyyapti. Eron manfaatlarida muhim rol öynovçi hazoralar bor, ular ham hukumat tarkibida bölişini istaydi Eron. Pokiston 1,7 mln qoçoqlarni deport qildi, bu esa mintaqaviy konsensus qiyin bölayotganini bildiradi. Markaziy Osiyo davlatlari esa vaziyatni kuzatyapti köproq, Doha konferensiyasidan keyin köp masalalar oydinlaşadi.
— Pokistondan deportatsiya qilinganlar Özbekiston bilan çegara hududlarga joylaştirilyapti, degan xabarlar ham bor. Bu qançalik haqiqatga yaqin?
Suxrob Böronov: — Bunday xabarlar bor, ammo tasdiqlaş imkoni yöq. Lekin aytiş kerakki, Afğonistonda puştunlaştiriş siyosati davom etyapti, ya’ni ularni maxsus joylaştiriş, şimolga köçiriş davom etyapti.
— Xitoyning bu qadami AQŞ va Rossiyaning Afğoniston böyiça siyosatiga ta’sir qiladimi?
Kamoliddin Rabbimov: — Öylaşimça, ma’lum bir ta’siri böladi. Lekin Xitoy “Tolibon”ni tan olişga şoşilmaydi, yuqorida aytganimdek, ta’sir vositasi sifatida. Agar Rossiya “Tolibon”ga Ğarb bilan aloqalarni çeklaş yoki şunga öxşaş şart qöyayotgan bölsa, Rossiya ham “Tolibon”ni tan olişga şoşilmaydi. Qolaversa, Xitoy va Rossiya örtasidagi ma’lum bir tafovut közga taşlanib qolişi mumkin.
Dekabr oyida Qozoğiston “Tolibon”ni terroristik taşkilotlar röyxatidan çiqardi. Çunki Qozoğiston Afğonistondagi barqarorlikdan manfaatdor, Özbekiston ham. Qozoğistonning Afğoniston orqali ötuvçi tranzit yöllariga kuçli qiziqyapti, çunki bu Rossiyani çeklab ötiş imkonini beradi. Qozoğiston va Özbekiston uçun Afğoniston tinçligi muhim, bu geosiyosiy mustaqillikni mustahkamlaşga imkon beradi.
AQŞ uçun Afğonistondagi vaziyat taşqi siyosatida 3-öringa tuşib qoldi. Kollektiv Ğarb şartlarini aytgan, Afğonistondan çiqib ketib bölişgan, şuning uçun bu yerda yöqotadigan narsalari yöq. Afğoniston uçun muhim narsalardan biri Ğarb tomonidan muzlatilgan Afğoniston mablağlari. “Tolibon”ni tan olmaslik, legitimlik bermaslik oxirgi kuçli ta’sir vositasi sifatida saqlab qolinyapti.
Suxrob Böronov: — Katta davlatlarning pozitsiyasi har xil. AQŞ tomoni Xitoyning “Tolibon” bilan aloqalari töğrisida qaraşlarini e’lon qilib, Vaşingtonning “Tolibon” bilan boğliq siyosati özgarmasligini aytdi. Ammo özgaradi deb öylayman, çunki AQŞning e’tiborini Yaqin Şarqdan yana Afğonistonga qaratiş uçun qadamlar bölyapti, Tramp ham öz çiqişlarida aytyapti. Yana bir sababi Doha konferensiyasi bölişi mumkin.
Öylaşimça, Afğonistonda yaqin kelajakda xavfsizlik masalasi çigal bölib turibdi. Çunki BMT Xavfsizlik kengaşining yanvar oyi böyiça hisobotida Afğonistondagi turli guruhlar haqida aniq ma’lumotlar keltirilgan. Afğonistonni boşqariladigan beqarorlik maydoniga aylantiriş ehtimollari ham mavjud, menimça.
— Afğonistonda tinçlik bölişini xohlayotgan, “Tolibon” bilan kelişayotgan tomonlar AQŞning yana Afğonistonga kirişiga yöl qöyadimi?
Kamoliddin Rabbimov: — Tramp Afğonistonga qaytiş haqida aytyapti, lekin bunday bölişi ehtimoli juda kam, menimça. Birinçidan, AQŞ Afğonistonda 20 yil uruşib, oldiga qöygan 3 ta vazifaning ba’zilariga vaqtinça erişdi, ba’zilariga umuman erişolmadi. 2021 yilda esa bu vazifalar umuman bajarilmagan edi. “Tolibon” AQŞ qaytişiga rozi bölmaydi. Bunday vaziyatda kuç işlatişga töğri keladi, buning uçun Kongress ruxsati kerak böladi. Ammo AQŞda yangi konsensus şakllangan, musulmon dunyosiga bostirib borişni ma’qullaşmaydi.
Suxrob Böronov: — AQŞning bilvosita ta’sir vositalari köp. Afğonistonni qayta tiklaş böyiça taşkilot boş inspektori Jon Sokaning ma’lumotiga köra, AQŞning turli NNTlari Afğonistonga 3 mlrd dollar mablağ kiritilgan. Bundan taşqari, harbiy jihatdan qöllovlar ham davom etyapti.
— Xitoyning uşbu qarori BMT va boşqa xalqaro taşkilotlar tomonidan qanday qabul qilinadi?
Kamoliddin Rabbimov: — BMT içidagi taşkilotlar bilan “Tolibon” örtasida sekin-sekin yaqinlaşiş bölyapti. BMTning “Tolibon”ga asosiy şarti xotin-qizlar huquqini ta’minlaş, etnik kamçiliklar huquqini himoya qiliş kabilar. “Tolibon”ga muttasil tarzda signal berilyapti. “Tolibon”ning içida mana şu şartlarni anglaş, amalga oşiriş borasida ziddiyatlar bor. Öng kuçlar bu şartlarni qabul qilmoqçi emas, söl tomon esa bu şartlarni qabul qilişga tayyor. “Tolibon”ni tan olmasdan, unga ta’sir ötkaziş foyda berişi mumkin. Lekin qaysidir davlat şartlar bajarilmasidan tan olsa ham, BMT qarşilik qilolmaydi, bu davlatlarning içki masalasi.
Suxrob Böronov: — BMT “Tolibon”ni terroristik taşkilotlar röyxatiga kiritgan, şuning uçun uning ovozi sifatida BMTga ta’siri kuçli bölgan davlatlar gapiryapti, xususan, AQŞ.
— Xitoyning bu xatti-harakatlari yangi bir sahifa oçadimi?
Kamoliddin Rabbimov: — “Tolibon” siyosiy hokimiyatini rasman tan olmasdan elçi yuboryapti va elçi qabul qilyapti. Bu ma’lum bir diplomatik, xalqaro huquqiy kolleziyani şakllantiradi. Xalqaro vaziyatdan kelib çiqib, Xitoy Afğonistondagi vaziyatga qarab turolmayman, qöygan şartlarim bor, vaziyat xavotirga böladi, de-fakto aloqada bölaman, lekin “Tolibon” siyosiy tuzumini legitim sifatida tan olmayman, degan pozitsiyada.
Suxrob Böronov: — Xitoyning “Bir makon – bir yöl” loyihasida Afğoniston tranziti muhim rol öynaydi. Lekin xavfsizlik kafolati muammolari bor, şu muammolar tufayli Xitoy bosqiçma-bosqiç bu jarayonga kirişmoqçi. Xitoy strategiyasi Markaziy Osiyo va Janubiy Osiyo bilan ham boğliq, çunki 3 ta yölakdan köra Afğonistondan ötkaziş Xitoy uçun maqbul variant.
Hozir “Tolibon” ustidan savdo siyosati ketyapti, ya’ni global va mintaqaviy kuç markazlari “Tolibon”ni öziga oğdirişga harakat qilyapti. Şu ma’noda bu kuçlar ma’lum bir signallar, mujdalar berişga harakat qilyapti, birinçisi esa Xitoy böldi.
