Oqtovdagi aviahalokat: hozirça javobi yöq savollar
|00:32 / 28.12.202411 73915 min
Qozoğistonda Azerbaijan Airlines avialayneri halokatga uçraganidan ikki kun ötgan bölsa ham, uşbu aviahodisada aniqlik kiritiş lozim bölgan bir neça muhim jihatlar qolmoqda.
Foto: AR/TASSFoto: AR/TASS
25 dekabr kuni Embraer E190 samolyoti Bokudan Grozniyga J28243-reysini amalga oşirayotgandi. Omon qolgan yölovçilarning körsatmalariga köra, ikki bor qönişga muvaffaqiyatsiz urinişdan keyingi uçinçi uriniş vaqtida ular portlaşga öxşagan kuçli ovozni eşitişgan.
Şundan keyin samolyotni boşqariş qiyinlaşganiga qaramay, uçuvçilar uni Qozoğistonning Kaspiy dengiz böyidagi Oqtov şahrigaça olib borişgan, samolyot qönişga uriniş vaqtida yerga urilib, qismlarga ajralgan va bir qismi yonib ketgan.
Samolyot bortida 67 kişi bor edi, şundan 38 nafari halok böldi. Qurbonlar orasida — samolyotning ikki uçuvçisi ham bor.
Internetda samolyot Grozniy hududida zenit qurilmasidan otilgan raketa zarbasiga uçragani haqidagi versiya ommalaşmoqda, tarqalgan kadrlarda uning dum qismida raketa zarbasiga xos izlar qolgan
Reuters agentligining Ozarboyjondagi manbalari, jumladan, aviahalokat tergovining dastlabki natijalaridan xabardor bölgan manba bu versiya ehtimoli yuqori ekani va mamlakatdagilar aynan şu versiyaga işonayotganini va Rossiya bu masalada rasmiy bayonot berişini kutişayotganini aytgan.
«Heç kim bu ataylab qilingan deb da’vo qilmaydi. Ammo, aniqlangan faktlarni hisobga olgan holda, Boku Rossiya tomoni Ozarboyjon samolyotini urib tuşirganini tan olişini kutmoqda», — degan agentlik manbasi.
Ammo payşanba kuni Rossiya prezidenti matbuot kotibi Dmitriy Peskov jurnalistlardan «tergov xulosasigaça qandaydir farazlar yaratmaslik»ni söradi.
Rossiya naşrlarida hodisaning boşqa versiyalari körib çiqilmoqda — quşlar galasi bilan töqnaşuv yoki bortdagi nosozlik.
BBC rus xizmati aviahalokat haqidagi hozirça javobi yöq bölgan savollarni töpladi.
Avialayner yerdan öqqa tutilganmi?
Bu aviahalokat böyiça asosiy masala. Samolyot qulaganidan keyin butun qolgan dum qismida aniqlangan şikastlanişlar tabiati ham u öqqa tutilgani haqidagi versiyani qöllab-quvvatlaydi.
Samolyot qoplamasida zenit raketaning şikastlovçi elementlari tegişi natijasida hosil böladigan teşiklar yaqqol körinib turibdi.
Mavzuga oid
Bundan taşqari, omon qolgan yölovçilar qönişga uriniş çoğida portlaş ovozini eşitganini aytişgan.
Ulardan biri — Subhonqul Rahimov — RT muxbiri bilan suhbatda pilotlar bortni Grozniyga qöndiriş uçun uç marta uringani, ammo «uçinçi safar nimadir portlagani»ni aytgan: «Portlaş böldi — men u samolyot içkarisida böldi deya olmayman. Men ötirgan joy yonidagi qoplama uçib ketdi».
Azerbaijan Airlines aviakompaniyasi 27 dekabr kuni Oqtov şahri yaqinida qulagan samolyot halokatiga «taşqi jismoniy va texnik ta’sir» sabab bölganini ma’lum qildi.
Grozniy aeroporti yopilganmidi?
Rossiya matbuoti va Rosaviatsiya matbuot kotibi Artyom Korenyakoning telegram-kanaliga köra, 25 dekabrga ötar keçasi mahalliy hukumat ukrain dronlari hujumi xavfi tufayli Qozon aeroportini yopgan.
Tongda rossiyalik harbiylar tun davomida Bryansk, Belgorod, Voronej, Kursk va Tambov oblastlari, şuningdek, Azov dengizi uzra 59 ta dron urib tuşirilgani haqida hisobot bergan.
Şuningdek, Grozniy, Inguşetiyaning Malgobek va Şimoliy Osetiyaning Vladikavkaz şaharlariga ham dronlar uçib kelgani töğrisida xabarlar berilgan.
Ammo Rossiya axborot agentliklari va Artyom Korenyakoning telegram-kanalida keyingi şaharlardagi aeroportlar yopilgani töğrisida xabar berilmagan.
Parvozning sönggi soniyalari videoyozuvida uçuvçilar qönişga tayyorlanib, şassini çiqarişgani, ammo samolyot boşqaruvga böysunmaganini köriş mumkin
Regnum agentligi Grozniydagi «Şimoliy» aeroporti boş direktori Alvi Şaxgiriyevning Ozarboyjon borti tuman va bulutlar pastlikda bölgani tufayli qöna olmagani, «Kover» rejasi esa u uçib ketganidan keyin joriy etilgani haqidagi sözlarini keltirgan.
«Bu samolyot „Kover" rejasi joriy etilişidan oldinroq bizdan uçib ketdi. Samolyot aeroportimiz hududiga kirdi va uç marta qöniş yöliga kirdi, ammo yomon ob-havo tufayli qöna olmadi — tuman va past bulutlar tufayli. Havo kemasi komandiri zaxira aerodromiga ketiş böyiça özi qaror qabul qildi. Bizning dispetçerlarga Bokuga ketişini xabar qilgan. Keyin qarorini özgartirgan va Oqtovga yöl olgan», — deya aeroport direktorining sözlarini keltirgan agentlik.
U havo hujumidan mudofaa tizimlari faoliyati va urib tuşirilgan dronlar haqida heç narsa demagan, uning «Kover» rejasi kiritilgani haqidagi sözlarini boşqa manbalar tomonidan tasdiqlanmagan.
«Kover» rejasi osmonda istalmagan uçar obektlar payqalganida yoki şunday obektlar uçib kelişi xavfi yuzaga kelganida e’lon qilinadi.
Bu holatda şunday reja joriy etilgan havo hududida bölgan barça samolyotlar uni tark etişi va yoki zaxira aerodromlarga yöl olişi yoki boşqa hududda kutib turişi kerak böladi. Bundan taşqari, aeroportda reyslar bekor qilinadi.
Javob topiş kerak bölgan ikkinçi muhim savol şuki — Grozniyda havo hujumidan mudofaa tizimi işga tuşganida aerodrom yoki havo kengligi yopilganmi? Dronlarga qarşi qanday vositalar qöllangan?
Ulardan biri nişonga olingani aks etgan videoyozuvda uçib borgan raketa körinmaydi, ammo yozuv u qadar sifatli emas.
VÇK-OGPU telegram-kanali öz ixtiyoriga ekipajning Grozniydagi dispetçer bilan suhbati rasşifrovkasi kelib tuşgani haqida xabar bergan. Kanal samolyot Grozniyga qöniş uçun uç bor uringani, ammo radioelektron kuraş vositalari tufayli buning iloji bölmagani va Bokuga qaytişga qaror qilganini tasdiqlaydi.
Şundan keyin kanal ekipaj «quşlar bilan töqnaşuv» va boşqaruv yöqotilgani haqida xabar bergani haqida yozgan. Samolyot parvozining trayektoriyasiga qaraganda, uni çindan ham boşqariş qiyinlaşgan.
Agar aeroport yopilmagan bölsa, bu regionda dronlar hujumi vaqtida samarali ogohlantiriş tizimi bölmaganini anglatadi.
Agar fuqarolik aeroporti faoliyatini davom ettirgan bölsa, unda nima uçun havodagi nişonlarni yöq qiliş uçun öt oçişga ruxsat berilgan?
Agar aeroport yopiq bölgan bölsa, unda yölovçi layner qanday qilib havo hujumidan mudofaa tizimlari harakatlangan hududga borib qolganini izohlaşga töğri keladi.
Samolyot nima uçun Qozoğistonga yöl olgan?
Flightradar24 servisida körinmay qolganidan Kaspiy dengizi ustida uçayotganida paydo bölguniga qadar muddatda samolyot bilan nima bölganini omon qolgan yölovçilarning hikoyalaridan, şuningdek, uçuvçilarning Grozniydagi dispetçer bilan muzokaralari matni mazmunidan biliş mumkin.
Yölovçilar portlaş sifatida ta’riflagan, ekipaj esa uçuvçilar bilan töqnaşuv tufayli boşqaruvni yöqotiş deb atagan hodisadan keyin, samolyot Oqtov tomonga uçgan. Ammo, u darhol şunday tanlov qilmagan bölişi mumkin.
Ozarboyjonda qurbonlar xotirasiga motam e’lon qilindi
Alvi Şaxgiriyev Regnum agentligi bilan suhbatda ekipaj avvaliga Bokuga uçişni xohlagani, keyin esa yönalişni Oqtovga özgartirganini aytgan — bu ma’lumotni VÇK-OGPU kanali xabari ham tasdiqlaydi.
Xuddi şu kanal e’lon qilgan dispetçer bilan muzokara matnida ekipaj boşqa aeroportlardagi ob-havo şaroiti haqida söragani aks etgan.
Ekipaj avvaliga Mineralniye Vodi şahri aeroportidagi vaziyat bilan qiziqqan, keyin esa Mahaçqal’aga yöl olmoqçiligini bildirgan.
Şu bilan birga, ekipaj yangi nosozlik haqida xabar beradi — samolyot boşqaruvida iştirok etadigan gidravlik işlamay qolganini. Ma’lum vaqt ötib samolyot Rostov-na-Dondagi dispetçer bilan boğlanadi.
Buyoğiga nima bölgani noma’lum, samolyot boşqa aeroportlarga qönmoqçi bölgani töğrisida ma’lumot yöq. Atrofda yuqorida tilga olingan Mahaçqal’a va Mineralniye Vodidan taşqari, Vladikavkaz, Nalçik va Nazrani şaharlarida ham aeroportlar bölgan.
Ammo bunday vaziyatda samolyotni qayerga qöndirişni hal qiladigan havo kemasi komandiri Kaspiy dengizi orqali 400 kilometr masofadagi Oqtov şahriga uçişga qaror qilgan.
U bu yönalişni qanday sabab bilan tanlagani noma’lum.
Euronews Ozarboyjon hukumatidagi manbaga tayanib, ularning fikriça, ekipajning favqulodda qöniş böyiça sörovlariga qaramasdan, şikastlangan samolyotga Rossiya aeroportlariga qönişga ruxsat berilmagani haqida xabar qilgan.
Bu esa amaliyotga zid. Odatda qöniş joyini havo komandiri tanlaydi va qiyin holatdagi samolyotga bunday imkoniyat rad etilmaydi.
Kislorod balloni portlaganmi?
Qozoğiston transport vaziri Marat Qoraboyev payşanba kungi brifingda qönişdan oldin avialayner bortida kislorod balloni portlaganini aytgandi. Uning sözlariga köra, bu Rostovdagi dispetçerlar layner bilan aloqani Oqtovdagi dispetçerlarga topşirganidan keyin sodir bölgan.
10 daqiqa ötib, mahalliy vaqt bilan soat 10:53 da «„Rostov" reys boşqaruvçisi Oqtovdagi hamkasbiga yölovçilar bölmasida kislorod balloni portlagani, yölovçilar huşini yöqotgani haqida qöşimça ma’lumot berib, qöngandan keyin yölovçilarni jonlantiriş çoralarini tayyorlab turişni söradi», degan vazir.
Qozoğistonlik vazirning sözlariga asoslangan xabar Rossiya axborot agentliklarida tarqatildi, ammo bu xabarlarda samolyot yerdan öqqa tutilgan bölişi mumkinligi haqidagi versiya eslab ötilmagan.
Agar salon içkarisida çindan ham şunday portlaş röy bergan bölsa, hozirça u samolyot boşqaruv tizimiga qançalik salbiy ta’sir körsatgan bölişi mumkinligi noma’lum.
Samolyot Flightradar24 xaritasida paydo bölgan mahalda dengiz ustida, Oqtov tomon harakatlanayotgan bölgan.
Servis ma’lumotlariga köra, samolyot muntazam ravişda parvoz balandligi va yönalişini özgartirib turgan. Bu boşqaruv tizimi işlamay qolgani tufayli bölgan bölişi mumkin.
Fotosuratlarda samolyotning balandlik va pasayişida muhim rol öynaydigan dum qismida köplab teşiklarni köriş mumkin va layner şu şikastlanişlar tufayli boşqaruvni yöqotgan bölişi mumkin.
Parvozning sönggi daqiqalardagi trayektoriyasida uçuvçilar Oqtov aeroportiga qönişga uringani, ammo buning imkoni bölmagani va ular yana bir bor urinib körgani aks etgan. Uçuvçilar ikkinçi urinişni yakunlay olişmagan — samolyot yerga qulagan.
Tergov
Aviahalokat yuzasidan tergovni Qozoğiston hukumati komissiyasi olib bormoqda. Hukumat saytidagi xabarda aytilişiça, Qozoğiston bunda Ozarboyjon bilan hamkorlik qilmoqda.
Odatda aviahodisalarni tergov qilişda u röy bergan mamlakat va samolyot mansub bölgan mamlakat vakillari, şuningdek, samolyot işlab çiqarilgan mamlakat vakillari iştirok etadi. Embraer E190AR Braziliyada yasalgan.
Aviahodisa Rossiya hududi ustida boşlangani tufayli unda rossiyalik mutaxassislar ham iştirok etişi mumkin. Ammo asosiy tekşiruvni baribir Qozoğiston rasmiylari ötkazadi.
«Rossiya va Ozarboyjon huquq-tartibot organlari kriminalistik tekşiruvlarga qöyilmaydi, ammo aviahodisani tekşirişda qatnaşişi mumkin», — deya Qozoğistonning Manğistov oblasti transport prokurori Abilaybek Ordabayevning sözlarini keltirgan Anadolu agentligi.
Aviahodisa tergovi halokat sabablari va şaroitlarini aniqlaşga qaratilgan, ammo aybdorlarni va ularning aybi darajasini belgilamaydi.
Samolyot parçalari orasidan ikkita qora quti ham topilgan — birida parvozning turli parametrlari qayd etilgan, ikkinçisida ekipaj kabinasidagi muzokaralar yozib olingan.
Ozarboyjon Rossiyaga bosimni kuçaytirmoqda
Ozarboyjon parlamenti deputati Rasim Musabekov 26 dekabr kuni mahalliy Turan naşriga bergan intervyusida Rossiya tomoni Azerbaijan Airlines fuqarolik samolyotini havo hujumidan mudofaa raketasi bilan urib tuşirgani uçun uzr söraşi kerakligini aytdi. U «vaziyatga adekvat munosabatda böliş va uzr söraş» örniga Rossiyadagi «ba’zi odamlar öz izlarini yaşiriş uçun ommaviy axborot vositalarida muayyan harakatlar qilayotgani»ni ta’kidlagan. «Buni sodir etganlar jinoiy javobgarlikka tortilişi kerak, odamlar ölimi va qurbonlar uçun tovon puli tölanişi kerak, agar bunday bölmasa, munosabatlar, albatta, boşqa darajaga ötadi», degan u.
Day.az naşrining Ozarboyjon prezidenti ma’muriyatidagi manbasi esa Azerbaijan Airlines samolyoti halokatida vafot etganlarning oilalari Çeçeniston hukumatidan heç qanday yordamga muhtoj emasligini ma’lum qildi. «Fuqarolarimizga zarur yordamni özimiz körsatmoqdamiz va körsatamiz. Ozarboyjon faktni tan olişni, uzr söraşni va tegişli tovon tölaşni talab qiladi», degan manba.
26 dekabr kuni Çeçeniston hukumati raisi Hasan Hakimov respublika rahbari Ramzon Qodirovning topşiriğiga binoan aviahalokatda halok bölganlar va jabrlanganlarning oila a’zolariga moliyaviy va «ular muhtoj bölgan barça yordamlarni körsatilişi»ni aytgandi.
BBC Ozarboyjon xizmati muharriri Kenul Xalilova Ozarboyjon davlat naşrlarida «xato»ni tan olişga qaratilgan çaqiriqlar orqali Rossiyaga bosim ösib borayotganiga e’tibor qaratgan. Hukumat ta’siridagi telekanallar şarhlovçilari Boku Moskva samolyotni urib tuşirganini tan olişini kutayotgani haqida gapirişmoqda.
26 dekabr kuni keçqurun Ozarboyjon hukumatining qat’iy nazoratida bölgan bir neça telekanalda Qozoğistonning Oqtov şahriga qöniş çoğida qulab tuşgan Azerbaijan Airlines samolyoti Rossiya tomonidan urib tuşirilgani ehtimoli yuqori ekani haqida gapirgan ekspertlar bilan intervyular berilgan.
«Ozarboyjon rahbariyati Vladimir Putinni ğazablantirmaslikka intilmoqda, şuning uçun Moskva özi tan olmaguniça, aybni Rossiya zimmasiga yuklaş juda qiyin böladi. Aftidan, ozarboyjonlik va qozoğistonlik rasmiylardan tuzilgan tergov komissiyasi allaqaçon bunga dalillar topgan, ammo ular Rossiya tomoni bu haqda özi aytişini kutişmoqda.
Moskva Rossiya agar bu hududda harbiy harakatlar ketayotgan bölsa, nima uçun öz havo kengligini yopmagani yoki nima uçun samolyotga birinçi imkoniyatda qönişga ruxsat beriş örniga uni Oqtovga yönaltirgani töğrisidagi savollarga javob berişi kerak böladi», degan jurnalist.
