Dunyoning birinçi milliarderi – Jon Rokfeller qanday boyigan?

1853 yilda Rokfellerlar oilasi Klivlendga köçib ötadi. Oilada olti nafar farzand bölib, Jon ularning ikkinçisi edi. U 16 yoşida bir kompaniyaga buxgalter yordamçisi bölib joylaşadi.

Jon tez orada işbilarmonlik qobiliyatini namoyon etadi va unga kompaniya rahbari lavozimini taklif qilişadi. Ammo avvalgi rahbar yiliga 2 ming dollar maoş olgan bölsa, unga faqat 600 dollar berişni rejalaştirişadi. Bu şartga rozi bölmagan Jon rahbarlikni qabul qilmaydi.

Öşa paytda unda 800 dollar bor edi. 2 ming dollar sarmoyasi bölgan ingliz tadbirkori şerik izlayotganini eşitgaç, otasidan foizga pul olib, u bilan yangi kompaniya taşkil qiladi.

Köp ötmay AQŞda Fuqarolar uruşi boşlanadi va davlat tomonidan turli mahsulotlarga yirik miqdorda buyurtmalar beriladi. Rokfeller va uning şerigi vaziyatdan foydalanib buyurtmalar olişadi va mahsulot yetkazib berib, ança pul işlab oladi.

1860-yillardan boşlab kerosinli lampalar ommalaşa boşlaydi va şu tariqa neftga talab oşadi. Vaziyatni tezda ilğagan Jon neft qazib oliş va uni qayta işlaş sanoatiga kirib keladi.

Standard Oil kompaniyasi va monopoliya

1870 yilda Jon ukasi Uilyam va yana bir neça tadbirkor bilan birgalikda Standard Oil kompaniyasini taşkil etadi. Neft mahsulotlariga talab oşgani sayin kompaniya rivojlanib boraveradi.

Öşa paytlarda neft boçkalarda temiryöl orqali taşilgan. Jon öz raqobatçilarini sindiriş uçun neftni qazib oliş, taşiş va qayta işlaş bilan boğliq kompaniyalarni şeriklikka çaqira boşlaydi. Ya’ni tarif böyiça pul tölamaydi, balki ular qöşgan pulga hisoblab foydadan hissa ajratadi.

Masalan, öşa paytda bir boçka neftni temiryölda taşiş uçun Jon 10 sent, uning raqobatçilari esa 35 sent tölaşgan. Çunki Jon faqat yukni ortiş va tuşiriş uçun pul tölaydi. Taşiş unga tekinga tuşadi.

Bu işni u neft qazib oluvçi kompaniyalar bilan ham amalga oşiradi. Şu tariqa turli kompaniyalar Standard Oil tarkibiga hissador bölib kira boşlaydi va kompaniya yiriklaşib ketadi. Öşa paytda 50 ga yaqin turli kompaniyalar Rokfeller qöl ostida jamlanadi.

1880 yilga kelib AQŞdagi 95 foiz neft konlari Standard Oil tasarrufiga ötadi. Bundan foydalanib qoliş uçun neft monopoliyasiga aylangan Rokfeller narxlarni keskin oşiradi. Bu boşqalarda norozilik paydo qiladi va Jonning kompaniyasi ustidan hukumatga şikoyatlar yoğiladi. Şu voqealar sabab 1890 yilda AQŞda monopoliyaga qarşi “Şerman qonuni” qabul qilinadi. Oqibatda Rokfellerga kompaniyasining bölaklanişi xavf sola boşlaydi.

Kompaniyaning bölaklanişi va birinçi milliarder

1911 yilda AQŞ Federal sudi Standard Oil kompaniyasini monopol taşkilot deb topadi va uni bölaklaş böyiça qaror çiqaradi. Şundan söng Rokfeller Standard Oil ni 34 ta kiçik kompaniyaga bölişga majbur böladi va barça kompaniyalarda özi asosiy hissador bölib qoladi.

Keyinçalik ana şu 34 ta kompaniyaning aksariyati boşqa nomlar bilan mustaqil kompaniyalarga aylanadi. Bugungi kunda neft va gaz sohasida yirik kompaniyalar hisoblanuvçi ExxonMobil va Chevron kabilar ham bir paytlar Standard Oil ning bölinişi tufayli paydo bölgan.

Garçi Standard Oil parçalangan bölsa ham Rokfeller amalda bundan heç narsa yutqazmaydi. XX asr boşlarida avtomobil sanoati tez suratlarda rivojlana boşlagaç uning pullari ham şiddat bilan köpaya boşlaydi.

Rokfeller boşqa sohalarga ham sarmoya kirita boşlaydi va turli kompaniyalarni qölga kiritadi. Jumladan, 16 ta temiryöl, 9 ta köçmas mulk quriş va sotiş, 6 ta kemasozlik kompaniyalari, 9 ta bank, 6 ta pölat quyiş korxonasi va 3 ta qişloq xöjaligi mahsulotlarini yetiştiruvçi fermalarga ega böladi.

1916 yilda Jon Rokfeller insoniyat tarixida birinçi bölib puli mlrd dollarga yetgan insonga aylanadi. 1930-yillarga kelib uning pullari 1,4 mlrd dollarga yetadi. Bu hozirgi hisobda 500 mlrd dollar atrofida böladi. Öşa paytlarda Rokfellerning boyligi AQŞ yalpi içki mahsulot hajmining 1,54 foizini taşkil etardi.

Rokfellerning Klivlend şahri yaqinida qariyb 300 gektar yeri va villasi bölgan. Şuningdek, Nyu York va Floridada ikkita haşamatli uyi, Nyu Jyersida golf maydoni bölgan. U asosan Nyu York yaqinidagi villasida yaşagan. Rokfeller 1937 yili 98 yoşida vafot etadi. Uning tört farzandi bölgan.

Rokfeller markazi va universitetlar

Jon Rokfellerning pullari köpayib borar ekan, u avvaliga bir neçta universitet oçadi. Jumladan 1892 yilda Çikago universiteti, 1901 yilda Rokfeller nomidagi Tibbiyot universitetini, 1913 yilda xayriya maqsadlari uçun Rokfeller fondini taşkil etadi.

Rokfeller juda köp miqdorda pul orttirar ekan, umrining oxirroqlarida u barça yiğganlarini farzandlariga taşlab ketişni xohlamaydi.

U bolalariga bor yöği 240 mln dollarni meros sifatida qoldiradi. Qolgan pullarning bir qismiga Nyu York markazida Rokfeller markazini quradi. Ortganini esa xayriya qiladi. Rokfeller markazi Manxettendagi Beşinçi va Oltinçi avenyu oldida joylaşgan qariyb 9 gektar yerda quriladi.

Markaz qurilişiga start berilganda Amerikada “Buyuk tuşkunlik” deb atalgan iqtisodiy va moliyaviy inqiroz boşlangandi. Şunda Jon Rokfellerda işni davom ettiriş yoki undan voz keçib barça xarajatlarga kuyiş masalasi köndalang böladi. Rokfeller birinçi yölni tanlaydi va qurilişni davom ettirişga qaror qiladi.

Rokfeller markazi AQŞ tarixidagi eng yirik loyiha hisobladi. Markaz uçun bir neça yil davomida 19 ta turli ölçamdagi va balandlikdagi binolar quriladi. Ularning eng balandi 70 qavatli osmonöpar bino edi. Bu binoning bir tomoni tor, ikkinçi tomoni keng bölgani uçun u “Plita” (The Slab) deb ataladi.

1988 yilda Rokfeller markazidagi osmonöpar bino RCA Building, keyinroq GE Building deb nomlanadi. Rokfeller markazidagi binolar hozirgi kungaça saqlanib qolgan va ular boşida qanday rangda bölsa, hozir ham şunday turibdi.

1989 yilda markazni Yaponiyaning Mitsubishi korporatsiyasi sotib oladi. 2007 yilda markaz AQŞning eng yaxşi 150 ta binosi röyxatiga kiritilgan.

Jahonga maşhur “Forbs” jurnali Jon Rokfellerga “Insoniyat tarixidagi eng boy odam” deb ta’rif bergan.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.