Butun zal Abdulla Oripovdan şe’r söragandi - şoirning şogirdi xotiralari
|16:14 / 21.03.202525 31127 min
21 mart Özbekiston madhiyasi muallifi Abdulla Oripov tuğilgan kun. Şu munosabat bilan Kun.uz şoirga bir muddat haydovçilik qilgan yozuvçi Saydolim Haydarov xotiralarini taqdim qiladi. Hikoyalarda Abdulla Oripov 40 ga yaqin odamni işli qilişga boş bölgani, quşlar bilan gaplaşgani-yu Xöjand safari sarguzaştlari haqida qiziq voqealar aks etgan.
Abdulla akaning “Mehnat yarmarkasi”
Kunlarning birida poytaxtning Eski şahar tarafiga yölimiz tuşib, “Açovot” mahallasidan ötib borayotsak, bir töp löli xotin-xalajlar özlariça bir nimalarnidir baqir-çaqir qilib, muhokama qilayotganiga közimiz tuşdi. Abdulla aka maşinani töxtatişni buyurdi. Ulardan sal ötib töxtadik. Xayolimda hozir Abdulla aka yonib turgan olovga kerosin sepadi, degan öy keldi. Biroq voqea rivoji boşqaça tusda keçdi. Abdulla akani körib ğala-ğovur qilayotgan ayollar birdan tinçib, uni örab olişdi. Biri qöyib, biri gapirar, ammo gap nimada ekanligini anglab bölmasdi. Şu payt ularning orasidan bir kampir çiqib, hindularga öxşab öng qölini kötargan edi, hammasi tinçidi-qoldi. U Abdulla aka bilan xuddi qadrdonlarday söraşa ketdi. “Enang aylansin, özimning şoir baçam, deputat baçam! Qaçon seni oyna quti (televizor)da körsam, bir gaplaşişga orzumand bölardim. Xudoning özi seni bizga yetkazdi. U töpdagilardan biriga qarata: “Hoy, Azmining baçasi, tez uyingga çop, kursi keltir”, dedi. Dam ötmay, kursi xam keltirildi. Uni tasvirlaş uçun odam binoyidek rassom bölişi kerak, menimça. Kursining ikki oyoği uzumning zangidan, qolgani tol şoxidan yasalganga öxşardi. Ötirgiçining qoplamasiyam kamida beş xil matodan qoplangan. Xullas, Abdulla aka kursiga çökdi va maşvarat boşlandi. Bu orada ötgan-ketganlar ham qiziqib, “köçamajlisiga” qöşilardi.
Kampir gap boşladi: “Abdullajon baçam, mana özing kör, yölning nariyoği “Çinni zavodi”. Ammo u yerga biror-bir löli baçasini işga olişmaydi. Öğrilikni özlari qilib, aybni nuqul löli baçalarga tönkaşadi. Taşmaçilari taşib çiqib, çoynak, piyola, kosani bizga pullaşadi. Melisa deganiyam, suyakka örgangan kuçukday, baçalarni poylagani poylagan. Çoynak, piyolani qöyib tur, tagi teşik toğorasi yöqolsayam, öğri kim - löli baça! Axir özing öyla, işlay desa, iş bermasa, köçada tilançilik qisa, uşlab ketsa, uyiga quruq qaytsa, otasidan xipçin yesa, nima qilsin şu beçoralar. Ular ham inson bolasi-ku. Iş sörab borsak, biri haydab soladi, birovida bir xil javob: “Aytamiz, yest qilamiz!" Bir yordam ber, şoir baçam, seni Xudo yarlaqasin”, dedi va qölini oçib, löliça şevada uzundan uzoq duo qildi. Ha, aytgança: “Inimni” tanisang kerak, uni Rasul Rahmon, deyişadi.
Katta odam bölsayam, bizga qayişadi, tarafimizni oladi”, dedi ğurur bilan. Şu tobda töplanganlardan biri: “Ibi, oko mullo şoir, löli qizlar ham erini, baçalarini yaxşi köradi, topganini uyiga taşiydi, buzoqning haqqi bor deb, sigirning sutiniyam içmaydi. Bizga atab ham bir şe’r yozing, maza qilaylik, kosangiz çinnidan bölsin, aylanay Sizdan!” - dedi. Uning gapiga Abdulla aka miyiğida kulib quydi. Söngra ikki-uç kundan keyin uçraşişga va’dalaşib, ular bilan xayrlaşdi. Şu kuniyoq Abdulla aka öşa paytdagi Toşkent şahar ijroiya qömitasi raisi A.Fozilbekov bilan bu masalada telefon orqali gaplaşib, ular indin kuni Açovot mahallasida uçraşiş vaqti-soatini kelişib olişdi. Menga esa topşiriq berdi: “Şoir, Açovotga borib, haligi kampirşoni topasan. Unga uçraşuv vaqtini bildirib, faqat işsiz erkak va ayollarni yoniga olib, zavodning oldida kutib turişni, ğala–ğovur qilmaslikni, bola-çaqasini yetaklab bormasliklarini, tayinlab ayt!” Xullas, hozirgi zamon tili bilan aytganda, Abdulla akaning “Mehnat yarmarkasi”da qirqqa yaqin Açovot mahallasining fuqarolari doimiy iş örniga ega bölgan edi.
Mavzuga oid
Sigir yöğida
1985 yilning bahor oylari edi. Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi joylaşgan Puşkin köçasidan ötib borayotsam, bino oldida adabiyotşunos olim Muhsin Omonov bilan şoir Abdulla Oripov suhbatlaşib turişgan ekan. Muhsin domla ToşDUda dars berar, biz talaba edik. Salom berib, yölimda ketmoqçi edim, domla töxtatib, savolga tutdi. “Ha, şoiri zamon, bu deparalarda baxtingizni izlab yuribsizmi?” dedi doimgidek hazillaşib. Ular bilan qöl olişib körişgaç:
– Domla, bozorga bor, baxtingni kör”, degan ekan maşoyixlar. Şunga amal qilib Oloyga qarab ketyapmiz, dedim. Nimagadir, A.Oripov turiş-turmuşim haqida qiziqsindi. Mening örnimga Muhsin domla qöqonça şevada javob qilib: “Abdullajon, özimizning ballardan, şe’rlari bilan matbuotda körinib turadi. Bilmadim, “yoğli” joymi, oşxonalar trestida işlaydi” dedi. Abdulla aka esa: “Ijodkor odam, şu muhitta yaqin bölgani ma’qul”, deya könglimga yaqin gapni aytdi. Şu alpozda gaplaşib turgan edik, Uyuşma binosidan soçlariga oq tuşgan, közoynak taqqan, böyi pastroq bir kişi çiqib, biz tomon kela boşladi. U Uyuşma raisining xöjalik işlari böyiça örinbosari Sobir Salayev degan kişi ekan. Salom-alikdan söng, Muhsin domla undan: “Sobir aka, manavi yigit bizni şogirdlardan, uyuşmalaringda u bop biror iş yöqmi?" deb söradi.
– Yarim ştatdan santexnik va duradgorga joy bor. Eplasa, ertalab işga kelaversin, - dedi. Bu gapga Abdulla aka qöşilib: “Sigir yöğida eçki ham sigir, xöp deb kelaver, şoir. Sen bizga teşa çopişdan dars berasan, biz senga şe’r yozişni örgatamiz” dedi kulimsirab. Xullas, ikki yarimni but qilib, Uyuşmada iş boşladim. Iş kabinetim ham ikkita: bittasi yertölada, ikkinçisi hovlida. Ularning na derazasi bor, na örindiği.
Ammo iş unçalik köp emas. Har-har zamonda eşiklarning qulfi buziladi, gohida “nulevoy” kabinetlardagi jömraklardan suv toşadi, xolos. Şu bois kunlar hali kitob taşiş, qorovul kelmay qolsa, örniga tungi postni egallaş, navbatçi şofyor betoblanib, işga çiqmasa, uning örniga rulga ötiriş, kattaroq yiğin taşkillaştirilsa, samovarga öt qalaş kabi yumuşlar bilan ötib, odam zerikmasdi. Tört oy deganda amal pillapoyasidan kötarilib, Uyuşmaning işlar boşqaruvçisiga aylandim. Bu orada Abdulla aka bilan ança inoqlaşib ketdik.
Bu qanday suhbatki?..
Abdulla Oripovning hayoti va ijodi u tiriklik davridayoq katta tadqiqotlar, ilmiy munozaralar, tahliliy-tanqidiy qaraşlarga boy bölgani sir emas. Ammo Abdulla akadagi Allohga bölgan çeksiz e’tiqod va muhabbat, unga Yaratgan tomonidan ato etilgan ilohiy his-tuyğuning tiniq mavjlarini hamma ham ilğayvermaydi. Bölib ötgan bir ğayri holat voqea esa yillar ötgani sayin hayratimni oşiraveradi. Yoz oylari edi. Abdulla aka bilan bir adibning 60 yoşga kirişi munosabati bilan taşkil etilgan ziyofatga bordik. Unga katta yozuvçi va şoirlar orasidan, menga esa pastroqdan joy tegdi. Davradagi “söz zargarlari”ning ayrimlari 2-3 martalab “Saylanma asarlar”ini çop ettirgan bölsa-da, biroq ular adabiyot, şe’riyat olamidagi şon-şuhrat bobida Abdulla akaning “tizzasiga” ham yetmasdi. Buni ular zimdan bilar, bilgan sari ğayirligi oşardi. Bundaylar evini qilib, qaysi yöl bilan bölmasin Abdulla akaga pand berişga şay turardi. Eng qiziği, mazkur toifadagilar Uyuşmada bölib ötadigan turli-tuman maşvaratlar mavzusidan qat’i nazar, ular hozir-u nozir bölar, tadbir davomida tez “uyuşib” ketar, lönda qilib aytganda “hamfikr”, gapi-gapiga töğri kelardi. Bu gal ham şunday böldi çoği, Abdulla aka ketişga hozirlanib, meni köça tomonga imladi. U maşinaga ötirgaç: «Şoir moşinni Dörmonga hayda. Özimiz otamlaşamiz, yölda biron-bir dökon oldida töxtab öt», — dedi. Odatda Abdulla aka biron narsadan aççiqlansa yoki uni birov noörin xafa qilsa, köp sigaret çekar, öziça: «Obbo, enağar-yey!» deb qöyar, gohida -lar köplik qöşimçasini qöşardi. Dörmonga ham yetib keldik. Xanifa kelinoyi hovlidan oqib ötgan ariq ustidagi söriga dasturxon tuzadi. Yarim keçagaça gaplaşib ötirdik. Abdulla akaning ilhomi kelib, şe’r töqir, men ularni qoğozga tuşirar edim. Çarçaganimdan körpaçaga yonboşlab, uxlab qolibman. Bir mahalda Abdulla akaning ovozidan uyğonib ketdim. Osmon töla yulduzlar. Atrof odamni taniş darajasida ğira-şira yoruğ, lekin hovlining kunbotar tarafidagi ikki tup çinor daraxti atrofi xiyol qoronği edi. Daraxtlardagi son-sanoqsiz quşlar tinimsiz çuğullab, quloqni qomatga keltirardi. Abdulla aka ularga qarata «Jim bölinglar, Qodiriy qani?! Usmon Nosir, Çölpon qani?!» - deya xitob qilardi. Şunda avval bir quş, ortidan boşqasi çuğullardi. Men quşşunos emasman, lekin öşa damda ularning çuğur-çuğuri xuddi quş tilida şe’r öqiyotgandek, boşqalari uni tinglayotgandek tuyuldi. Quşlarning çuğurlaşi tinişi bilan Abdulla aka şe’r öqişni boşlardi. Bu qanday muloqot, qanday şe’riy suhbatki, anglab yetmasdim. Allapaytgaça özimga kelolmadim. Tuşimmi, öngimmi, bular xobimda sodir bölyaptimi, degan öyimga yeçim yöq edi. Yana uxlab qolibman. Quyoş salkam terak böyi bölganda Abdulla aka asta uyğotib: «Tur şoir, moşinni qöş, mol bozoriga boramiz», dedi. Yuz-kölimni yuvib, garaj tomonga ketayotsam, Abdulla aka bilan kelinoyi gap talaşib turişgan ekan. Kelinoyi: «Uyda şunça göşt turib, nima qilasiz qöy suydirib» desa, Abdulla aka: «Gapni qumğonga solib qaynatmay, puldan olib çiq», deya amrini ötkazmoqçi bölardi. Xullas, Qibray tumanidagi mol bozoriga yetib borsak, beş-oltita tirraqi qöylarni uşlab turgan odamdan boşqa xeç kim qolmabdi. Öşa damda mol bozori kun çiqmasdan tamom bölişi kimning xayoliga kelibdi deysiz. Abdulla aka bozor eşigi oldida turgan pattaçidan, bugun bozordan eng katta bördoqi qöyni kim sotib olgani, u odam qayerda yaşaşini söradi. U falonçi qassob, falon köçada yaşaydi, dedi. Izlay-izlay manzilini topdik. Eşikni taqillatgan odam, 30 yoşlardagi bir norğul yigit eşikni oçdi va röparasida Abdulla akani körib “taxta” bölib qoldi. U hayajondan: “Qani, qani... iç...içkariga” deyişdan nariga ötmasdi. Nihoyat öziga kelib, xonadoniga taklif qildi. Biroq Abdulla aka vaqt tiğizligini, bir masalada uning yordami zarur ekanligini aytdi. U: «Qulimdan kelsa, bajonidil bajaraman, Sizdek insonning masalasini yeçmasak, nima qilib yuribmiz boş kötarib», dedi çapaniçasiga. Abdulla aka unga: «Bugun bozordan eng bördoqi qöyni siz sotib olgan ekansiz. Hali söymagan bölsangiz, uni bizga sotasiz», dedi. Qassob yigit esa: “Eh, şunday demaysizmi, masalaning yeçimi şu ekan xolos-ku. Qöyni hali söyganim yöq, Sizday inson xonadonimiz eşigi oldida turişi odobdan emas. Içkariga marhamat qiling, şu bördoqini oyoğingiz ostiga suyaman”, deya iltifot qildi jömardlik bilan.
Abdulla aka unga rahmat aytib, ismini söragan edi, u aytdi.
- Endi gap bunday inim Mahmudjon, siz qöyni qançaga sotib oldingiz va undan qança foyda olişingizni hisob-kitob qiling, sizni rozi qilib, qöyni biz olib ketamiz, dedi. U qöyni 180 sömga sotib olganini, foydasi 20-25 söm bölişini aytdi. Abdulla aka 200 sömni sanab qassob yigitga uzatdi. U pulning 180 sömini olişga, foydadan voz keçişga rozi böldi. Lekin Abdulla aka qistov qilib, foydasini ham olişni söradi. U buni butkul rad etib, agar Abdulla aka qistalang qilaversa, qöyni sotmasligini aytib, turib oldi. Xullas, qöyni “Volga”ning yukxonasiga, qassobni orqa örindiqqa ötirgizib, qaytib keldik. Tayyorlab qöyilgan nonuştadan biroz tamaddi qilgaç, qassob yigit işiga kirişdi. Abdulla aka esa menga: «Moşinni minib, Xastimom madrasasiga borasan, darvozadan ötib, uçinçi hujraga kirsan, bir qori yigit ötirgan böladi. Unga Abdulla akam yöqlayaptilar desang bas, senga ergaşib kelaveradi», - dedi. Men har ehtimolga qarşi: “Mabodo, u joyida bölmasa-çi?” degandim: “Sen boraver, u hujrada poylab ötiribdi”, dedi. Qori yigitni olib, qaytib kelsam, qassob qöyni nimtalab, qozonga şörva ham taşlab qöyibdi. Men oşga unnay ketdim. Mahmudjon qassob odamşavanda, köngli oçiq yigit ekan, birpasda Abdulla aka bilan apoq-çapoq bölib ketdi. Haş-paş degunça, taomlar pişib, dasturxonga tortildi. Qori yigit qiroat bilan Qur’on tilovat qildi. U xayr-ehsondan, qilgan oyatlardan hosil bölgan savoblar payğambarlar, aziz-avliyolar, Abdulla aka, kelinoyi tarafdan ötgan ota avlod, ona avlodlar qatorida marhum şoir va adiblar ruhiga baxşida bölsin, deya duo qildi. Abdulla aka qoğoz xaltaga solingan qöyning nimtasini qori yigitga berişimni tayinladi. Uni olib şaharga tuşib ketdim. Qaytib kelganimdan keyin Abdulla aka bilan ançagaça suhbatlaşib ötirdik. Abdulla akaning gap-sözidan angladimki, ruhlar duosirab qolişgan, söyilgan jonliq, öqilgan Qur’on oyatlaridan hosil bölgan savoblar ana şu kemtikni töldirişga maqsad qilingan ekan. Alloh ötganlarning oxiratlarini obod aylasin. Omin!
Xöjand safari
Örik pişiği edi. Abdulla aka yöqlab qoldi. “Şoir, moşinni safarga tayyorla, Xöjandga jönaymiz. Uyuşma raisi (Ölmas Umarbekov)ning xabari bor. U yerda Özbekiston adabiyoti kunlari boşlanyapti. Şoir va tarjimon Jonibek Quvnoq ham biz bilan boradi”, dedi. Xullas, yölga otlandik.
Ikki mamlakat çegarasida bizni yuzlab odamlar qöllarida guldastalar bilan kutib olişdi. Tojikistonning Matçox tumanidagi şinamgina dala şiyponiga dasturxon tuzab qöyişgan ekan. Hukumat rasmiylari Abdulla aka va Jonibek Quvnoqni oq pardalar osilgan ayvonga olişdi. Meni esa pastroqqa aftidan haydovçilar uçun möljallangan odmiroq tuzalgan stolga taklif qilişdi. Ozgina çoylaşib turgan edik, körkam kiyingan bir ayol menga yaqinlaşib: “Ukajon, ma’zur tutasiz. Biz sizning Abdulla akaning şogirdi ekanligingizni bilmabmiz. Sal tuşunmovçilik bölibdi. Sizdan uzr söraymiz. Turing, Abdulla aka sizni yöqlayaptilar”, dedi. Men unga ortiqça xijolat çekmaslikni aytdim. Keyin bilsam, u opa viloyat ijroiya qömitasining raisi ekan. Yengil taomlanib olingaç, Xöjandga qarab yöl oldik. Abdulla aka va Jonibek Quvnoq boşqa maşinaga ötirişdi. Menga esa özbekçani biroz tutilib gapiradigan kişi hamroh böldi.
Kolonna bölib ketyapmiz. Şaharga kirgaç, şerigim maşinani öng tomondagi köçaga burişni suradi. Köça böylab biroz yurgan edik, katta bir darvoza oldida bizni uç-tört kişi kutib oldi. Hamrohim ularga tojikçalab bir narsalar degan edi, ular boş silkitib, ma’qullaşdi. Ularning suhbatidan bir nimalarni anglaganday böldim-u, lekin hayronligim oşganidan heç narsa deya olmadim. Ulardan biri böydorroq, oq kastyum-şim kiyib, oq köylagiga yaraşib turgan böyinboğ taqqani meni içkariga boşladi. Orqamizdan qolganlari ergaşdi. Biroz noqulay bölsa xam aytişim kerak, safarga dabdurustdan jönaşimiz bois, men şunçaki köça kiyimida yölga çiqqan edim. Bu degani bitta jinsi şim, qora köylak, oyoğimda qoraqizğiş krossovka. Biz kelgan joy viloyatning eng katta kiyim-keçak bazasi bölib, meni boşlab yurgan kişi şu idoraning rahbari, yonidagilari xizmatçilar ekan.
Xullas, opa mutasaddilariga tayinlaganidek, boş-oyoq sarpo bilan bazadan çiqib, Abdulla akalar töxtagan mehmonxonaga yetib bordik. Abdulla aka meni bu ahvolda körib: “Tap-tayyor kuyov bola bölibsan, faqat kelin topiş masalasini hal qilsak böldi” deb turgan çoği boyagi opa kirib keldi. Xijolat bölib turgandim, xijolatpazlikdan Abdulla akaning özi qutqardi. “Opa, bölajak şe’riyat keçalarida muxlislar hoynahoy anavi başang kiyingani Abdulla şoir degani bölsa kerak, deya öylaşadi-da”, deya samimiy kuldi. Men opaga rahmat aytdim. U esa, “Ukajon, rahmatga arzimaydi, faqat iltimosim, şoirimizni avaylab- asrab, eson-omon uylariga olib borib qöysangiz bas”, dedi. Ertasiga Xöjand davlat pedagogika institutida şe’riyat keçasi boşlandi. Unda tojikistonlik Mömin Qanoat, Gulruxsor Safiyeva kabi taniqli şoir va adiblar iştirok etişdi. Şe’rxonlik boşlangaç, qiziq holat yuz berdi.
Abdulla aka mavzu doirasida biroz ma’ruza qilib, söngra bir-ikkita şe’r öqigaç, mahalliy şoirlarga navbat berildi. Ammo zaldagilar nimagadir ularni unça xuşlamay takror va takror Abdulla akadan şe’r öqişni talab qilişar, ular jör bölib «Abdulla Orif! Abdulla Orif» deya hayqirardi.
Davrani boşqarib borayotgan mas’ul xijolatpazlikdan çiqiş maqsadida, Jonibek Quvnoq va menga navbat berdi. Arang, bittadan şe’r öqidik. Jaydari qilib aytganda: Zal bizni yemadi. Xullas, Xöjanddagi şe’rxonlik uçraşuvlarida boş sovrin mutlaq Abdulla Oripovda ketdi.
Ertasi kuni Konibodomda şe’rxonlik davom etdi. Keçagi uçraşuvlardan tegişli xulosa çiqargan ayrim şoir va adiblar aqlli iş qilib, u yerga bormay qöya qolişdi. Konibodomdagi şe’rxonlik keçasida ham keçagi holat takrorlandi. Abdulla aka paytini poylab meni taşqariga imladi. Xoliroq joyga ötganimizda Abdulla aka: «Şoir, gap bunday, bir-ikkita şoir alamzada bölib turibdi, ulardan kaltak-paltak yemasimizdan qoçib qolganimiz ma’qul», dedi hazil aralaş. “Keldingmi, keldik, menimça, töqson foizga rejani bajardik. Sen moşinning kalitini menga qoldirib, asta kirib Jonibekka tayinla, u qofiyasini sal keliştirib, vaziyatni tuşuntirib, “Abdulla akani şoşilinç, Toşkentga çaqirib qolişdi, sizlardan uzr sörab, jönab ketdilar, deb aytgin”, dedi.
Şunday ham böldi. Maşinaga ötirib biroz yurgaç, Abdulla akaga: “Keldik-keldik, mana, Qöqonga nari borsa bir soatlik yöl qoldi. Ota-onam ham sizning muxlisingizlar. Birrov boramiz, bir çuqim oş yeb, söng dovon orqali Toşkentta çiqib ketamiz”, dedim. Abdulla aka biroz öylanib turdi-da, “Ma’qul gaping, qaytar maşinani”, dedi. Çegaradan ötib Qöqonga 10 kilometrça qolganda Abdulla aka dabdurustdan «Maşinani töxtatib, çetga ol» dedi. Maşinadan tuşib ikkovimiz sigaret çekib, xumorbosti qildik. Abdulla akani nimagadir öy bosib qolgandi. Biroz ötgaç u: “Bilasanmi şoir, bilganim, dadang uluğ şoir Xaziniyning nevarasi. Sening gap-sözingdan, uning ham şoirtabiatligini bilaman. Bunday insonlar oldiga alohida tayyorgarlik bilan borgan ma’qul. Xafa bölma, nasib qilsa, albatta, kelamiz. Endi maşinani orqaga qaytarib, Toşkentga hayda”, dedi. Bir hisobga jinday ranjidim, ikkinçi tarafdan, Abdulla akaning içki dunyosini öz şuurimça anglaganim uçun unçalik xafa bölmadim ham.
Zero, albatta kelamiz, dedi-ku, deya özimga taskin berdim. Bilmadim, öşanda biroz öjarlik qilibmi, yalinibmi, Abdulla akani Qöqonga olib borsam bölar ekan. Armon içimda qolib ketdi. Dadam bilan Abdulla aka diydorlaşolmay, bu dunyodan ötib ketişdi.
Bir yarim soat yöl bosib Bekobod şahriga kirib keldik. Abdulla aka maşinani rayon partiya komiteti binosiga haydaşimni tayinladi. Avval raykom binosida, keyin birinçi kotibning uyida tong sahargaça şe’rxonlik böldi. Ertasiga yölga tuşdik. Bökaga kirib borayotganimizda Abdulla aka maşinani öngdagi bir köçaga haydaşimni buyurdi. Köça yuziga tutaş qurilgan uylar tugab dala yöli boşlandi. Hayronligim oşyapti-ku, ammo indamay dala böylab ketyapmiz. Nihoyat, azim çinorlarga tutaşib ketgan yolğiz bir uy oldida töxtadik va Abdulla aka bilan orqa-oldin bölib hovliga kirib bordik. Uydagi sörida körinişidan yuz yoşning nari-berisidagi bir onaxon ötirgan ekan. Unga juda yaqinlaşdik hamki, u bizni anglamadi. Abdulla aka salom bergan edi, u alik oldi-da, “Abdullamisan?” dedi.
Ikkovlari misoli ona-boladay körişib ketişdi. Birozdan keyin onaxon çorboqqa qarab yoşiga nisbatan baland tovuşda kimnidir çaqirdi. 10-12 yoşlardagi bir bola çopib kelib, Labbay, momo! - dedi. Kampir avval mehmonlarga salom ber, deb tanbeh berdi-da, keyin “Tez borib bobongni çaqirib kel” deya tayinladi. Çoy qaynagulik vaqt ötgaç, bir barvasta böyli, yoşi 60 lardan oşgan kişi kirib keldi va salom-alikdan avval «Keldi Abdulla Orif, Soğinç taşnamni suğorib, Qöradan qöyni keltir, Men piçoqni böğziga tortib...kabi baxşiyona sözlarni aytib, özini Abdulla akaning quçoğiga otdi. Şu kuni peşinda boşlangan suhbat, ertasi kun kötarilgunga qadar davom etdi. Suhbat Qaşqadaryo, qaşqadaryoliklar, bolalik xotiralari, bu dunyoni tark etan qança-qança insonlarning xayrli işlari xususida ketdi.
Meni hayratga solgani şu böldiki, nafaqat salkam bir asrni qarşilayotgan onaxon, balki uning nabira va çevaralari ham Abdulla akaning deyarli barça şe’rlarini yoddan bilardi.
Buning orasida baxşining katta öğli Toşkentdagi oliy öquv yurtiga Abdulla akaning tavsiyasi bilan kirgani, hozirda uyli-joyli bölib, tumandagi katta bir taşkilotda rahbar örinbosari bölib işlayotgani-yu, uning bir qizi şe’rlar maşq qilayotgani ham aytib ötildi. Xullas, qaytiş mahali kelganda, baxşining örtança öğli oq dokaga öralgan qöyning yarimta nimtasini maşinaga joylamoqçi bölgan paytda Abdulla aka buni rad qildi. Şunda onaxon: “Hoy Abdullajon, men ham senga onangdayman, axir onang ilingan narsani qaytarasanmi, olib ketmasang xafa bölaman, jon bolam”, dedi astoydil kuyinib. Xayrlaşib yölga tuşdik. Bilsangiz, Böka tumani markazida katta bozor bor. Abdulla aka ötgan-ketganda şu bozorga kirib, rözğoriga u-bu narsalar sotib olişi haqida bir-ikki gapirgan edi. Sarxil meva-çevalar, tilimi tilni yoradigan qovun-tarvuzlar, qöyingki ham arzon va kimyoviy dorilanmagan mahsulotlarni şu bozordan topiş mumkin. Eng muhimi, haqiqiy dehqonlar savdo qiladigan bu maskanda tom ma’noda şarqona hayot qaynaydi. Bozorga kirib, rastalar oralab borar ekanmiz, kattayu kiçikning nigohi Abdulla akada edi. Birpasda odamlar Abdulla akani örab oldi. Birov dastxat söragan, birov şe’r öqib berişini iltimos qilgan, şu tariqa jonli şe’riy davra boşlanib ketdi. Bozorga kiraverişdagi suratkaş ham budkasini yopib, işni bozor içiga köçirdi. Xullas, bizga bozor aylaniş bir soatdan köproqqa tuşdi. Meva-çeva olsak, sotuvçi: “Ölaman sattor, puli kerakmas, olavering şoir aka, bular özimizning dehqonçilikdan”, deya Abdulla aka bergan pulni olmasdi. Abdulla aka harçand pulni olişga undasa ham ular aslo olişni istamasdi. Xullas, bozordan çiqib, olgan narsalarni maşina yukxonasiga solayotgan mahalim, ön çoğli turli yoşdagi odamlar kelib, birovi çelak-pelagi bilan örik, birovi ertapişar şaftoli, yana qaysi biri handalak, hatto sabzi, piyozgaça sola boşladi. Hayhaylaganimizga qaramay narsasini soladi-yu, közdan yöqoladi. “Volga” maşinasining yukxonasini bilsangiz kerak, yarim tonna bölmasayam, harholda ikki, uç yuz kilo yuk eltadi. Şunday qilib, maşinaning orqasi oğib, Toşkentga yetib keldik. Abdulla aka meva-çeva, non va boşqa ne’matlardan ozma-oz ajratib oldi va söng menga qarata: “Şoir qolganlarini özing olib ketaver”, dedi. Men esa: “Abdulla aka, men böydoq bölsam, bitta özim bunça narsani nima qilaman” dedim. U esa xiyol kulimsirab, “Aqlingni işlat, bir yölini toparsan”, dedi. Narsalarni kötarişib çiqdim va xayrlaşib Puşkin köçasidagi Yozuvçilar uyuşmasi binosiga keldim. Dam oliş kuni bölgani bois uyuşma qorovuli Tursunxöja akadan boşqa heç kim yöq edi. U kişi bilan meva-çeva va boşqa narsalarni alohida-alohida qilib yaşiklarga joyladik.
Tursunxöja akaning qassoblikdan xabari borligi şu yerda asqatdi. Qöyning nimta oyoğini maydalab 15 ta qoğoz xaltaga solib, muzlatkiçga joylab qöydik. Ertasiga göştga qöşib, yaşiklarga joylangan meva-çevalarni ham rasamadini qilib, uyuşmadagi kutubxonaçi, farroş, qorovul, haydovçi va boşqa texnik xodimlarga tarqatib yubordik. Ular bu hadyalarning manbasini söraşganida: “Abdulla akani duo qilib qöysanglar bas”, dedim. Öşa paytlari göşt masalasi biroz oğirroq bölgani bois, bu kiçik hadya xam önlab insonlarga jilla bölsa-da yordam edi. Abdulla akaga bu haqda aytganimda, biron nimadan xursand bölganida “Tuzuk, yaxşi” deydigan qöşib: “Şoir, savobning katta-kiçigi bölmaydi. Sen ham savobli işga qöşilibsan”, deb qöydi.
Saydolim Haydarovning “Uç çinor soyasida” kitobidan olindi.
