O‘zbekistonda nasiya savdo. Bir yilda bo‘lib to‘lash 1,5 barobargacha qimmatga tushadi

Past ko‘rsatkichlar Sirdaryo (1,2 foiz), Jizzax (0,8 foiz) va Surxondaryo (0,4 foiz) viloyatlariga to‘g‘ri kelmoqda. Hududlardagi mazkur taqsimlanish ushbu hududlardagi aholi soni, daromadlari hamda aholining qarashlaridan kelib chiqib yuzaga kelayotgan bo‘lishi mumkin.

Biznes turlari kesimida

KATM tizimiga ulangan korxonalarning 37 foizi maishiy texnika tovarlari chakana savdosi, 25 foizi – ixtisoslashmagan do‘konlarda bir nechta turdagi tovarlarning chakana savdosi, 11 foizi – axborot va kommunikatsiya uskunalari savdosi, 8 foizi mebel va maishiy jihozlar savdosi bilan shug‘ullanmoqda.

Bu korxonalarning tushumlari barqaror va sezilarli o‘sib boryapti. Xususan, 2018 yilda tushumlar 8,1 mlrd so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, 2024 yilga kelib ushbu ko‘rsatkich 201,3 mlrd so‘mga yetgan (qariyb 25 barobar o‘sish). Ta’kidlash joiz, tushumlar har 1-2 yilda deyarli ikki barobarga oshib borgan. Ayniqsa, 2022-2023 yillar oralig‘ida (qo‘shimcha 35 mlrd so‘m) va 2023-2024 yillar oralig‘ida (qo‘shimcha 94 mlrd so‘m) katta o‘sish qayd etilgan. Bunday o‘sish nasiya savdoning ommalashib borayotgani hamda nasiya asosida taklif etilayotgan tovar va xizmatlar xilma-xilligining kengayib borayotgani bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Shu bilan birga, so‘nggi 7 yilda bo‘lib to‘lash segmentining jadal rivojlanishi fonida nasiya savdo tashkilotlari tomonidan jalb qilingan bank krediti mablag‘lari hajmi 2018 yildagi 22,3 mlrd so‘mdan 2024 yilda 1 169,8 mlrd so‘mgacha yoki 52 barobarga oshgan.

Nasiya iste’molchilarining jinsi va yoshi bo‘yicha taqsimlanishi

Markaziy bank nasiya iste’molchilarining jinsi va yoshi bo‘yicha taqsimlanishini aniqlash maqsadida nasiya savdosi bilan shug‘ullanuvchi 2 ta tashkilot (nomi ochiqlanmagan) tanlab olinib, ular bo‘yicha tanlanma tahlil o‘tkazgan. Aniqlanishicha, nasiya xizmatlari iste’molchilarining aksar qismini (63 foiz) 35 yoshgacha bo‘lgan aholi tashkil etadi.

Bunda, nasiyaga savdo qilgan erkaklarning 72 foizi, ayollarning esa 53 foizi 35 yoshdan kichik bo‘lgan.

Ta’kidlanishicha, 2024 yilda bu ikkita nasiya tashkilotidagi jami mijozlar soni 1,9 mln kishini (1,1 mln erkaklar, 0,8 mln ayollar) tashkil etib, bunda faqat bitta nasiya tashkilotining unikal foydalanuvchilari soni 1,7 mln kishiga to‘g‘ri kelgan.

2025 yil 1 yanvar holatiga, bu unikal foydalanuvchilarning 777,5 ming nafarida qo‘shimcha ravishda bank kreditlari bo‘yicha qarzdorliklari mavjud. Qarzning asosiy qismi (68,7 foiz) – mikrokreditlardir.

Eng yuqori o‘rtacha shartnoma summasi 51-65 yosh guruhiga to‘g‘ri keladi: bu guruhdagi erkaklarda shartnomaning o‘rtacha summasi 2,0 mln so‘m, ayollarda 1,7 mln so‘mga teng. 18-25 yoshdagi aholida o‘rtacha shartnoma miqdori 900 ming so‘m atrofida shakllangan.

Hududlar kesimida olganda, bo‘lib to‘lashga tovar yoki xizmat sotib olgan iste’molchilarning 27 foizi Toshkent shahri yoki Toshkent viloyatida yashaydi.

Respublika bo‘yicha 2023 yilda bir kishiga 2 ta nasiya shartnomasi to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, 2024 yilda bu ko‘rsatkich 3 taga yetgan. Bir kishiga to‘g‘ri keladigan nasiya shartnomalari soni Toshkentda 4 tani, Namangan va Andijon viloyatlarida 2 tani tashkil etgan.

Nasiya iste’molchilarining 52,1 foizida (971 ming kishi) 1 ta nasiya shartnomasi, 17,7 foizida (330 ming kishi) – 2 ta shartnoma mavjud. 4,4 foizida yoki 82 ming kishida 10 ta shartnomadan ko‘proq.

Nasiya iste’molchilarining 52,1 foizida (971 ming kishi) 1 ta nasiya shartnomasi, 17,7 foizida (330 ming kishi) – 2 ta shartnoma rasmiylashtirilgan. Bo‘lib to‘lashga olganlarning 4,4 foizi yoki 82 ming nafari 10 tadan oshiq nasiya shartnomasiga ega.

Xulosa

Nasiya savdo bir tomondan iste’molni rag‘batlantirsa, boshqa tomondan ular bilan bog‘liq xatarlar – yashirin qarz yukining o‘sishi, tartibga solish mexanizmlarining yetarli darajada shakllanmagani sharoitida ushbu segmentning moliyaviy barqarorlikka salbiy ta’sirining ortishiga sabab bo‘lishi mumkin, deya qayd etgan Markaziy bank.

Regulyatorga ko‘ra, O‘zbekistonda nasiya xizmatlari bilan bog‘liq xatarlarni kamaytirish hamda mazkur segmentning barqaror rivojlanishini ta’minlash maqsadida nasiya bozori faoliyatini huquqiy va moliyaviy tartibga solishning aniq mexanizmlarini joriy etish dolzarb vazifa sifatida qaralishi lozim.

Eslatib o‘tamiz, avvalroq ayni mavzu borasida Kun.uz ham o‘z o‘rganishlarini e’lon qilgandi.

Qimmat nasiya savdo. Do‘konlar qarz narxi qanchaligini ochiqlashi kerak

Kredit olish vasvasasi. Aholining qarz yuki shiddat bilan oshmoqda

O‘zbekistonda kredit olganlarning 40 foizi oylik daromadining yarmidan ko‘pini kredit to‘lashga sarflamoqda