“Sun’iy intellekt bizni işsiz qoldirmaydi, lekin...” - AQŞdagi özbek tadqiqotçisi bilan suhbat
|16:10 / 06.07.202511 886
Sun’iy intellekt – odamlarning işini yengillaştiradi, bir qator kasblar örniga yangilari paydo böladi, lekin u tobora aqlli bölib borişi bilan, vaqti kelib tahdidga aylanişi mumkinligini ham istisno qilib bölmaydi, deydi Texas universitetida sun’iy intellekt böyiça doktoranturada öqiyotgan Anvar Zohidov.
Sun’iy intellekt – bugunning eng qudratli vositasi. Va bu vosita ustida ilmiy iş olib borayotganlar orasida bir özbekistonlik ham bor. Anvar Zohidov – yoş olim, AQŞning Dallas okrugidagi Texas universitetida sun’iy intellekt böyiça PhD talabasi va şu yönalişda talabalarga dars beradi.
Anvar Toşkent axborot texnologiyalari universitetini tugatgaç, Fransiya hukumati grantini yutib, Nitssadagi Côte d'Azur universitetida magistratura bosqiçini tamomlagan. U yerda alsgeymer kasalligiga oid ilmiy tadqiqotda qatnaşib, sun’iy intellekt yordamida iş jarayonini 80 foizga tezlaştirişga muvaffaq bölgan.
Yoş mutaxassis Kun.uz bilan suhbatda öz karerasi, zamonaviy ilm-fanning eng old çiziğida nima bölayotgani, sun’iy intellekt insoniyat hayotini qanday özgartirişi mumkinligi haqida gapirib berdi.
“Alsgeymer kasalligi ustidagi tadqiqotda sun’iy intellet dasturini işlab çiqdim”
(Alsgeymer – miya hujayralari asta-sekin yemirilib, xotira, fikrlaş va kundalik hayotni boşqariş qobiliyatining pasayişiga olib keladigan surunkali asab kasalligi)
— Nitssada magistraturada öqib yurganimda CNRS (Fransiya ilmiy tadqiqotlar milliy markazi)ga işga kirganman. U yerda alsgeymer kasalligi ustidagi tadqiqotda iştirok etganman. Doktorlar va injyenerlar orasida, sun’iy intellekt böyiça injyener bölib işlaganman. Har xil tajribalar qilişadi. Mening vazifam ularning ma’lumotlarini texnik tahlil qiliş edi. Ma’lumotlar hammasi alsgeymer kasalligi bilan boğliq bölgan. Metformin degan dori bölgan, jamoa uning ustida tadqiqot ötkazgan. Inson agar alsgeymer kasalligiga çalinsa, metformin bu kasallikning oldini olişi yoki uni yengillaştirişi mumkinmi – şu masala ustida işlaşgan. Qiziq bölgan, boşida borganimda qanaqa tadqiqotlar bölganini tuşuntirişgan. Laboratoriya kalamuşlariga virus yuqtirişgan, ularni östirib 11 oydan keyin öldirib, miyasidan namuna olişgan va içidagi hamma proteinlar va molekulyar ma’lumotlarni olib yiğişgan, katta ma’lumotlar bazasi yuzaga kelgan. Mening işim ma’lumotlarni tahlil qiliş edi. Soğ kalamuşlar va kasallarini bir biriga soliştirganmiz. Bu tajriba menga qiziq va qiyin bölgan, çunki biologiya böyiça bilimlarim bölmagan, har bir proteinlarni örganib çiqqanman. Köp vaqt ketgan.
Mavzuga oid
13 min
Men borgunimgaça tadqiqot 3 yil davom etgan, borib işlab ketganimdan keyin loyiha yana 5 yil davom etişi kerak. Loyihadagi vazifam – SI bilan ma’lumotlar içida dastur yoziş edi, ma’lumotlar xaosda bölgan, ularni tahlil qilib tozalaş kerak bölgan. Dastur yordamida olimlar ma’lumotlarni tozalab, klassifikatsiya qilgan va bu ularga katta hajmdagi ma’lumotlar örtasidagi boğliqliklarni topişga yoki boğliqlik yöqligini aniqlaşga yordam bergan.
“Öqiş xarajatlarimni universitet qoplaydi”
— Texas universitetidagi yönalişim – kompyuter ilmi, sun’iy intellekt. Şu böyiça öqiyapman, işlayapman, tadqiqot qilyapman va dars beryapman. PhD talabalari öqiş bilan birga, TA – teaching assistanship (öqituvçi yordamçisi) dasturi asosida dars ham bera oladi. TA dasturining katta plyusi – Amerikada öqiş xarajatlarining töliq qoplab berilişida. Dars bersangiz, öqiş xarajatlari va tibbiy suğurtani universitet qoplab beradi va oylik maoş tölanadi. Bu talabalarga katta motivatsiya böladi.
Lekin keyingi semestrga ötişim uçun baholarim zör bölişi kerak. Baholarim yomon bölsa, men uçun bu dasturni töxtatib qöyişadi.
PhD qanday işlaydi? Dastlabki 2 yil köproq darslar bilan band bölasiz, asosiy e’tiboringiz öqişda böladi va bu vaqt davomida tadqiqot mavzungizni aniq tanlab olişingiz kerak. Hozir menda şu jarayon ketyapti, professorim bilan sun’iy intellektni algoritmlarga integratsiyalaş ustida izlanyapman. Amaliyotda buni keyinçalik işlatib ham körmoqçimiz.
— SIni algoritmlarga integratsiyalaş amaliyotda qanday yangilik yaratadi?
— Masalan, siz bir kitobdan nimadir qidirsangiz, uni topiş uçun varaqlaysiz. Kitobdagi maqolalar alifbo böyiça saralangan bölsa va sizga kompyuter haqidagi maqola kerak bölsa, “K” harfi bilan boşlangan maqolalar içidan qidirişni boşlaysiz. Bu algoritm natijasida kerakli narsani tezroq topişingiz mumkin. Har xil algoritmlar bor, biz hozir SI yordamida algoritmlarni tezroq işlatadigan yölni qidiryapmiz. Bitta kitob uçun ma’lumot topişga 10 sekund ketsa, boşqa kitob 10 barobar kattaroq bölsa, kerakli natijani topişga juda köp vaqt ketişi mumkin, SI buning vaqtini ança kamaytirib bera oladi.
ChatGPT kabilar çiqib, SI bum bölişidan oldin ham SI sohasida öqiydigan talabalar bölgan, lekin ularning soni köp bölmagan. Ular asosan laboratoriyada işlaşgan. SI juda tez ommalaşa boşlagaç, bu mutaxassislarni katta kompaniyalar işga oldi. Ular katta oylik va yaxşi vazifalarda işlab yurişibdi. Hozir bozor bunday mutaxassislarni köproq sörayapti. Bozorga sun’iy intellekt böyiça mutaxassislar, ma’lumotlar ilmi (data science) va data-tahlilçilar köproq kerak. Şu sabab universitetlar ham bunday kadrlarni köproq tayyorlay boşladi.
Men öqiyotgan universitetdagi kompyuter ilmi fakultetida har xil yönalişlarni tanlay olasiz – telekom, soft injyener, kiberxavfsizlik, sun’iy intellekt... Hozir 95 foiz talabalar sun’iy intellektni tanlayapti. Buning plyus tomoni – yangi eraga kelyapmiz, hamma SI, ma’lumotlar bilan işlayapti. Mutaxassis juda köp, iş ham köp. Minus tomoni, fizika, biologiya kabi boşqa muhim yönalişlarda öqiş uçun talabgorlar juda kamaygan. Talabalardan sörasam, bozor şuni talab qilayotganini aytişadi. Tabiiyki, talablar uçun öqişni bitirgandan keyin yaxşi işga joylaşiş muhim, SI yönalişida esa iş köp. Hatto öqişdan keyin universitetda qolib tadqiqot qilaman desangiz ham imkoniyatlar köp, har xil grantlar bor.
— Nima deb öylaysiz, SI faqat yordam beradigan vositami yoki kelajakda insoniyat ustidan nazorat örnatişi mumkin bölgan texnologik kuçmi?
— Öylaymanki, SI – foydasi ham foydali instrument. Oddiy hayotimizda yordam berib keladigan narsa. Buni töğri işlatişni biliş kerak. SI bizni işsiz qoldiradi, deb köpçilik öylaydi. Yöq, aksinça, minusidan plyusi kattaroq. Köp yönalişlarda bizga yordam beryapti. Iş örinlari kamayadi degan narsa doim bölgan, biror yangi texnologiya çiqsa, odamning işini olib qöyadi deb avval ham öylaşgan. Unaqa bölmaydi. Odam öz malakasini oşiradi, ixtisosligini özgartiradi va yangi könikmalarni talab qiladigan yangi işlarda işlayveradi. Odamlar umuman işsiz qoladi deb öylamayman, çunki SIni ham kimdir ta’minlaşi, kimdir serverini yaratişi, kimdir dasturlaşi kerak – buning hammasini odam qiladi.
— Zamonaviy LLM'lar özini tuşuniş darajasiga yetadimi? Hozir SI bor ma’lumotlardan kelib çiqib odamga javob beradi. Qaçonki, ular özi mustaqil fikrlaşni boşlab, men kimman, yaratuvçim kim deb öylay boşlaganda odamzotga qarşi uruş oçadi degan fikrlar ham bor. Sizningça, bu qançalik imkonli? SI özini idrok etiş darajasiga yeta oladimi?
— SI instrumentlari borgan sari aqlliroq bölib ketyapti. Şunaqa vaqtga kelamizmi, SI nihoyatda aqlli bölib, odamlarga qarşi çiqadimi, deb köplar sörayapti. Mening hozirgi tajribam bunday: bitta professorim bilan eksperiment qildik. 1 yil oldin ÇatGPT'dan talabalar öyin işlab çiqişni söragan, ammo natija yomon bölgan. Bu yil xuddi şu narsani qildik, lekin natija ança yaxşi böldi. SI buyruqlarni borgan sari mukammalroq bajaradigan bölyapti. Keyingi yillarda SI yanada rivojlanadi.
Köp xabarlarni köramiz, SI qayerdadir odamga qarşi çiqmoqçi böldi mazmunida. Menimça, bunday holatlar köpayib boraveradi, SI yanada aqlli bölib ketadi. Hozirning özida juda yaxşi işlayapti, köp savollarga odamlardan ham yaxşiroq javob beryapti. Lekin SI ming rivojlanib aqlli bölib ketsa ham, unda odamlardagi singari ong paydo bölişiga işonmayman. Terminator, ya’ni SIning oxir-oqibat Skynet bölib, insoniyat uçun tahdidga aylanadimi degan savolga kelsak, bizni haqiqatan şunga öxşagan narsa kutyapti, deb öylayman. Balki bu fantastikadir, lekin SI sekin-asta odamning işlariga qarşi çiqa boşlaydi. Ayniqsa, SI yomon odamlar qölida xavfli qurolga ham aylanadi.
— Agar siz özingizning etika qoidalaringiz asosida SI kodeksini yozişingiz kerak bölsa, undagi 3 ta prinsip nima bölardi?
— Birinçi prinsip – xolis böliş. Har bir odamni teng köriş. Masalan, işga kirayotganda HR'larda SI işlatilyapti, ular erkak va ayolni bir xil darajada körişi, diskriminatsiya qilmasligi kerak.
Ikkinçisi – odamlarning şaxsiy ma’lumotlarini heç kimga bermaslik.
Uçinçisi – heç qaçon odamlarga qarşi çiqmaslik, deb muhr qöygan bölardim.
— Hozir SI ma’lumotlarni topib berişi, tahlil qilişi mumkin, lekin ijodiylik nuqtayi nazaridan unda hali insondagi kabi his-tuyğu yöq. SI odam darajasida ijod qila oladi deb öylaysizmi?
— Menimça, SI ijod qiliş darajasiga yetadi. Odamlarda ham ijod yöq joydan paydo bölib qolmaydi, ular kimdir yoki nimadandir örganadi. Rassom tabiatga qarab nimadir çizadi. Umuman, odamlar hamma narsani birboşdan örganadi. Xuddi şunday, SI ham ma’lumotlarni örganadi va köp ma’lumot örgangani sari şunaqa ijod qila oladi.
— Tarjimayi holingizda siz iştirok etgan çatbotlar 36 mingdan ortiq sörovni qayta işlagani haqida ma’lumot bor. Bu tajribangiz haqida gapirib bering.
— Bu Orange kompaniyasida, France Telecom'dagi tajribamda bölgan. Fransiyadagi mijozlar Orange'ga har xil sörovlar bilan çiqadi: menda aloqa yaxşi emas, router yaxşi işlamayapti, degan muammolar bilan murojaat qilişadi. Bu murojaatlarga oldin odamlar javob bergan, hozir SI javob beryapti. Men öşani tahlil qilib, çatbot odam kabi töğri javob berişi ustida işlaganman. Odamlar çatbotga matn yozgan, çatbot javob bergan.
Oldingi körinişdagi çatbotlarda oddiy klassifikatsiya bölgan. Sörov kelyapti, öşa sörovga 10 ta javob bor. 10 tadan bittasini tanlab bergan. Lekin şunaqa sörov bölişi mumkin, 10 ta javobdan heç biri töğri kelmaydi. Dilemma yuzaga kelgan, men işlayotgan payt şu muammoning oldini oliş uçun biz generativ model qildik. Şunaqa unikal savol berilganda, töğri javob beriş uçun çatbotni yangilaganmiz.
“Nimadir öxşamasligiga tayyor turing”
— SIga kirib kelmoqçi bölganlar uçun maslahatlarim – SIni örganayotgan odam juda köp, butun dunyo örganyapti, raqobat juda katta. Ertaga talabalar öqişni bitirgaç ilmiy iş qilişi, işga kirişi oson bölmaydi, çunki iş köp bölgani bilan, talabgor ham juda köp. Maslahatim – öqişni bitirgaç, nimadir öxşamasligiga tayyor turing. Şunçaki odam köp, bozor şunday hozir. Bu faktni qabul qilib maksimal köp joyga işga topşiriş kerak. Maksimal köp universitetga topşiriş kerak.
Madina Oçilova suhbatlaşdi.
Montaj ustasi – Jahongir Aliboyev.
