«Oq oltin» balosi: Özbekistonda paxta qulligi tarixi, oqibatlar va bugungi kun haqida
|03:01 / 25.07.202556 4999 min
Sobiq sovetlar davrida Özbekiston tom ma’noda paxta plantatsiyasiga aylantirilgandi. Bu davr oqibatlari mustaqillikdan keyingi ön yilliklarga ham ta’sir qildi. Kun.uz hamkorligida tayyorlangan hujjatli filmda taniqli ekspertlar Özbekiston qaçon va qanday qilib paxta yetiştiruvçi mamlakatga aylanib qolgani, özbeklar paxta tufayli qanday azob-uqubatlarga duçor bölgani, paxtaçilik mamlakat xöjaligi va genofondida qanday asoratlar qoldirgani haqidagi savollar yuzasidan fikrlarini bildirişgan.
Şuningdek, mustaqillik yillarida vaziyat qanday özgarib borgani va prezident Şavkat Mirziyoyev hokimiyatga kelgan ilk yillarda bu muammoga qanday çek qöygani eslab ötilgan.
«Paxta uyimizni kuydirdi...»
1980 yilda SSSRda yetiştirilgan paxta hosilining 30,1 foizi, 1987 yilda 31,3 foizi eksport qilinadi. SSSR 1976 va 1986 yillarda paxta tolasi eksporti hajmiga köra dunyoda mutlaq yetakçi böladi. Şuning 60 foizini Özbekiston ta’minlab bergan.
Kamoliddin Rabbimov, siyosatşunos:
«19-asrning ikkinçi çoragida Rossiya imperiyasi paxtani asosan Qöşma Ştatlardan sotib olardi. Ammo bir qança sabablarga köra Amerikadan kelayotgan paxta tannarxi qimmatlaşib ketadi, qolaversa, transport logistikasi yöllari beqaror bölib qoladi.
Natijada Çor Rossiyasi Özbekiston hududida paxta yetiştira boşlaydi. Ayniqsa, Farğona ekiş keng yölga qöyiladi, Amerikadan paxta sotib oliş töxtatiladi»
Baxtiyor Abduğafur, biologiya fanlari doktori:
«Turkistonda, xususan, Özbekiston hududlarida 20-asr boşlaridayoq paxta yetiştiriş bilan şuğullanilgandi. Farğona vodiysida rus, yahudiy va musulmon savdogarlari hamda tadbirkorlari paxta yetişni asosiy kasb faoliyatiga aylantirişgan. Paxta an’anaviy suğoriladigan maydonlarda yetiştirilgan.
Şörolar davrida esa butun Özbekiston hududini ulkan paxta xomaşyo bazasiga aylantiriş siyosati boşlanadi»
Otabek Bakirov, iqtisodçi:
«Sovetlar boşqaruvidagi dastlabki öttiz yillikda paxta yetiştiriş hali ekstraktiv sovet siyosatining uzviy qismiga aylanib ulgurmagandi. Asosiy muammolar uruşdan keyingi yillarda paxta yetiştirişni karrasiga oşiriş vazifasi qöyilganidan keyin, paxta yetiştiriş bilan boğliq kampaniya siyosiy mafkura kampaniyasiga aylanganidan keyin boşlangan»
Mavzuga oid
Baxtiyor Abduğafur, biologiya fanlari doktori:
«Paxta hosildorligini oşiriş kun tartibiga çiqdi. Qişloq xöjaligida mineral öğitlarni intensiv ravişda, haddan taşqari köp miqdorda qöllaşga ötildi. Bu jarayon ayniqsa 70-80 yillarda avjiga çiqdi.
Agroximikatlarni odam yoki jonivorlar yaşamaydigan joylarda qöllaş tavsiya etiladi. Lekin işçi kuçi, texnika yetişmasligi tufayli «kukuruznik»larda dalada işlayotgan terimçilar, suvçilar, şiyponda yaşayotgan bolalar ustidan sepib ketavergan»
Kamoliddin Rabbimov, siyosatşunos:
«Har ikki-uç qişloq örtasida samolyotlar aerodromi bor edi. Samolyotlar orqali paxta bargini tökiş uçun avgust oyida dori sepilardi.
Aholi salomatligi mutlaqo inkor qilinardi. Turli kasalliklarga çaliniş ittifoqdoş respublikalarga nisbatan Özbekiston SSRda köp bölgan»
Ta’lim
Örozboy Abdurahmonov, Qoraqalpoğiston xalq yozuvçisi:
«Paxtani Ukrainadayam ektirib körişgan. Lekin xalq qabul qilmagan. Bizda-çi? Hamma, bolalar ham paxta terimida yurardi. Dekabrgaça ketardik»
Dilorom Karimova, Özbekiston xalq artisti:
«Dekabr oyigaça, kun sovuq, hamma yoq muzlagan, talabalar kelmasdi. Sentyabrdan dekabrgaça talabalarga öqiş yöq edi. Mana paxta qanaqa terilardi. Umuman öquv muassasalari işlamasdi.
Bu yerda bolalar mehnati, talabalar mehnati, öqişlardan qoliş, orada böladigan falokatlar, yomğirda, qorda muzlagan çanoqlardan paxtani teriş - bu narsalar umuman aytilmasdi, körsatilmasdi. Vatanni asraş uçun jangçi öqqa qarşi kökragini kerib çiqqan bölsa, endi barça paxta uçun safarbar qilingandi»
Kamoliddin Rabbimov, siyosatşunos
«Paxta yetiştirişning asosiy siyosiy maqsadi - özbek milliy zehniyatini sindiriş, qullaştiriş, böysundiriş, mehnatkaş, itoatgöy xalq sifatida şakllantiriş ramzi sifatida körilişi kerak»
Paxta işi
Dilorom Karimova, Özbekiston xalq artisti:
«Paxta işi degan dahşatli voqea boşlandi. Juda köp odamlar paxta işida qamalib ketdi, uylari vayron böldi, qança odam ölib ketdi...
Xotinlar azobdan özini yoqiş darajasiga boradi. Bu paxta şunday baloyi azim kasalliklarni olib keladi, ustidan sepilgan dorilar tufayli bolalar kasallanib ösadi. Millat sekin-asta ğarotga uçray boşlaydi»
Kamoliddin Rabbimov, siyosatşunos:
«Paxta işi ayni vaqtda özbek işi deyilardi. Özbek xalqiga bular korrupsioner, sovet xalqidagi eng katta jinoyatçilar, bular özbeklar degan tamğa bosilgandi. Aslida sovet ittifoqining barça respublikalarida korrupsiya misli körilmagan darajada kuçaygandi.
Öşa korrupsiyaga qarşi kuraşiş bahonasida aynan özbeklar va Özbekiston SSR qurbon qilinadi. Şarof Raşidov qurbon qilinadi, butun Özbekiston elitasi jazoga tortiladi»
Orol fojiasi
Ötgan asr örtalariga qadar dunyodagi eng yirik köl bölgan Orol dengizi SSSRdagi paxta siyosati tufayli qurigan.
Örozboy Abdurahmonov, Qoraqalpoğiston xalq yozuvçisi:
«50-60 yillar intensiv suğoriş Orolning boşiga yetgan. Paxta boşiga yetgan Orolning.
Fanlar akademiyasi akademigi Oğajon Keldiyeviç Boboyeviç Orolni quritib, paxta ekiş kerak degan taklif bilan çiqqandi. Orolni quritgan paxta».
Baxtiyor Abduğafur, biologiya fanlari doktori:
«Fanga köra paxtani almaştirib ekiş talab etiladi. Bir xil ösimlik ekilişi tuproqning unumdorligini yomonlaştiradi. Ammo şunday ilmiy haqiqatlarni rad etgan holda, qayta-qayta paxta ekilaverdi, maydonlar kengayib boraverdi, bu esa öz-özidan suğorişga ehtiyojni oşirdi, Sirdaryo va Amudaryodan qöşimça suv resurslarini oliş kun tartibiga çiqdi. Bu esa bugungi kundagi ekologik oqibatlar sababi»
Otabek Bakirov, iqtisodçi:
«Şunday munosabat şakllandiki, paxta odamdan ham qimmat, paxta elektrdan ham qimmat, paxta suvdan ham qimmat. Bu iyerarxiyada esa eng arzoni sifatida suv tanlandi»
Kamoliddin Rabbimov, siyosatşunos:
«60-yillarda sovet olimlari paxta ekiş hajmini oşiriş Özbekistonda misli körilmagan ekologik fojia yuz berişini juda yaxşi anglab turardi. Ular Mirzaçölni özlaştiriş, Qoraqum va Qizilqumni özlaştiriş uçun Sirdaryo va Amudaryo suvlari tortib olinişi natijasida Orolga suv bormasligini juda yaxşi bilişgan. Sovet rahbariyatini Orol dengizi, Özbekistondagi ekologik vaziyat, insonlar taqdiri mutlaq qiziqtirmagan».
1980-yillarda Sibir daryolari irmoqlarining bir qismini Orol dengizi tomon buriş yuzasidan katta hajmdagi işlar boşlanadi. Katta va’dalar beriladi. Biroq 1985 yilda KPSS Markaziy komiteti va SSSR Ministrlar soveti Sibir daryolari irmoqlarini Orol dengizi tomonga burişga doir loyihalarni davom ettiriş maqsadga muvofiq emas degan qarorga keladi.
Mustaqillik yillaridagi vaziyat
Dilorom Karimova, Özbekiston xalq artisti:
«Mustaqil davlat bölib paxta hukmidan qutuldikmi degan savol böladi. Yöq.
Öşa-öşa bolalar mehnatidan foydalaniş davom etdi. Talabalarni paxtaga çiqariş davom etdi. Öqituvçilar mehnatidan foydalaniş davom etdi»
Otabek Bakirov, iqtisodçi:
«2000-yillardan 2016 yilgaça paxtaning iqtisodiyotdagi uluşi kamayib borayotganiga qaramasdan, paxta siyosiy hokimiyatni yanada mustahkamlaş, nomenklaturaning jamiyat ustidan nazoratini pasaytirmaslik yölidagi asosiy vositalardan bölgan. Paxta vositasida sentabrdan dekabrgaça barça jarayonlarni töxtatib qöyiş imkoniyati bölgan. Har qanday fermerning yerini paxta siyosati bahonasida tortib oliş mumkin bölgan. Har qanday talaba paxtaga boğlangan holatda universitetdan çetlatiş mumkin bölgan. Istalgan bankir, istalgan moliyaçi yoki istalgan soliqçining işini paxta vositasida boşqaça talqin qiliş mumkin bölgan. Paxta jamiyatning barça qatlamlari ustidan total hukmronlik örnatiş imkonini bergan».
Kamoliddin Rabbimov, siyosatşunos:
«Sovet ittifoqi davrida maktablar va oliy ta’limda majburiy mehnatdan foydalanilardi. Bu mustaqillik davrida ham davom etdi. Biz yoşlarimizga ta’lim bermadik, aksinça, ularni arzon yoki bepul işçi kuçi sifatida işlatişda davom etdik».
Özbekistonda hokimiyat almaşişi ortidan paxta yetiştirişga davlat siyosati darajasida qaraşga ham barham berildi. Prezident Şavkat Mirziyoyev boşqaruvining ilk yillarida boşqa masalalar qatori majburiy mehnatga qarşi faol kuraş olib borildi, öqituvçilar, şifokorlar va talabalar turli dala işlariga safarbar qilinişiga çek qöyildi. Xususan, 2017 yil sentabrida Özbekiston hukumati yiğilişida paxtaga jalb qilingan talabalar, öqituvçilar va tibbiyot xodimlarini ortga qaytariş böyiça topşiriq berildi. Şundan keyingi yillarda bunday safarbarlik holatlari boşqa kuzatilmadi.
