Dohadagi favqulodda sammit va musulmon olamining uyg‘onishi | “Geosiyosat”

Qatardagi sammit musulmon dunyosining birdamligini namoyish etdi, ammo bu jarayon bitta savolni kun tartibiga olib chiqdi: musulmon davlatlari NATOga o‘xshash harbiy ittifoq tuzishi mumkinmi? Pokiston yadroviy salohiyati, Turkiyaning dron texnologiyalari va boshqa qudratlarni birlashtirish nazariy jihatdan kuchli blokni yaratishi mumkin. Xo‘sh, bu amalga oshadimi? “Geosiyosat”da siyosatshunoslar Dohada Isroil hujumlari qoralangan sammit hamda islom dunyosining “NATO”si mavzularini muhokama qildi.

Dohadagi arab-islom sammiti qanday o‘tdi?

Bektosh Berdiyev: Qatardagi sammit arab va musulmon mamlakatlari uchun muhim voqea sifatida ko‘zga tashlandi. Bu yig‘ilish o‘lchami va nufuz jihatidan alohida ahamiyatga ega bo‘lib, unda Isroilning hujumi qat’iy qoralandi. Voqealar zanjiri va tez tashkil etilishi shuni ko‘rsatadiki, musulmon dunyosi muhim masalalarni muhokama qilish uchun tezda birlashish qobiliyatiga ega ekanini ko‘rsatdi.

Sammitning tez va keng ko‘lamda tashkil qilingani alohida e’tiborga loyiq: odatda bunday uchrashuvlar bir necha oy avvaldan tayyorlanishi kerak edi. Ushbu birdamlik Isroilga ta’sir ko‘rsatishi mumkin, ya’ni u ma’lum darajada xavotir uyg‘otdi. Bugungi musulmon dunyosi 20-30-50 yil oldingidek emasligini, siyosiy, diplomatik va tashkilot jihatdan sezilarli o‘zgarishlar borligini tan olish lozim.

Sammit doirasida Isroilning Qatarga qarshi harakati qat’iyan qoralangani, hatto deklarativ darajada bo‘lsa ham katta siyosiy yutuq sifatida baholanishi mumkin. Ammo voqea tafsilotlari to‘liq ochiqlanmagani shubhalarga sabab bo‘lmoqda. Xususan, hujum yo‘nalishi va texnik jihatlari haqida aniq ma’lumotlarning yo‘qligi, Qatar osmonida himoya tizimlarining nima sababdan ishlamay qolganiga oid savollarni paydo qilmoqda. Yana bir savol doimiy havo-kosmik operatsiyalar va uzun masofali samolyotlar uchun qanday qo‘shimcha yoqilg‘i ta’minoti amalga oshirilgani va kim tomonidan bu qo‘llab-quvvatlangani haqida ham yetarlicha ma’lumot yo‘q. Shuningdek, Qatar va boshqa arab davlatlari vakillarining AQSh bilan munosabatlari ham muhokama mavzusi bo‘ldi. Qatar TIV bilan AQSh siyosiy arboblari o‘rtasidagi uchrashuvlar bu davlatlar orasidagi kuchli bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Bu bog‘liqlik ayrim hollarda tashqi siyosatda cheklov va ehtiyotkorlikka olib kelishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, Qatardagi sammit arab dunosining tashkiliy va siyosiy faolligi namoyishidir. Biroq uning samarasini to‘liq baholash uchun hujum tafsilotlari, harbiy-texnik dalillar va xalqaro aloqalarning yanada oshkora tahlili zarur. Shu bilan birga, bugungi arab monarxiyalari va boshqa mamlakatlarning AQSh bilan kuchli bog‘lanishi ular siyosatida muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi, bu esa arablarga ba’zan muayyan cheklovlar ham olib kelishi mumkin.

Musulmon davlatlarining NATO kabi harbiy ittifoq tuzishi qanchalik haqiqatga yaqin?

Umrbek Yusupov: Agar musulmon davlatlari NATOga o‘xshash harbiy ittifoq tuzib, qurol-yarog‘ va mudofaa tizimlarini mustaqil ravishda ta’minlashga kirishsa, bir qancha texnik va siyosiy muammolar yuzaga chiqadi. Avvalo, zamonaviy havo-hujumidan mudofaa, raaketaga qarshi tizimlar va boshqa ilg‘or qurollar ko‘pincha AQSh yoki Isroil texnologiyasiga tayanadi, bu esa yangi ittifoqning haqiqiy mustaqilligini cheklashi mumkin. G‘arb texnologiyasi asosida tayyorlangan tizimlar bilan jihozlangan ittifoq nazariy jihatdan qudratli bo‘lishi mumkin, ammo amaliy nazorat va ta’minot masalalari xalqaro bog‘liqlikni kuchaytiradi: kim texnik yordam beradi, kim yoqilg‘i va ehtiyot qismlar bilan ta’minlaydi bular muhim savollar.

Muqobil variantlar ham mavjud: Xitoy, Rossiya, Turkiya yoki Eron kabi davlatlardan texnika xarid qilish orqali qaramlikni diversifikatsiya qilish mumkin. Turkiya qurollar ishlab chiqarish bo‘yicha salohiyatga ega, lekin u AQSh yoki Isroil darajasidagi texnologiyani har doim yetkazib bera olmaydi. Shunday ekan, ittifoqning samaradorligi va mustaqilligi asosan qaysi manbalarga tayanishiga bog‘liq bo‘ladi. Siyosiy jihatdan esa, agar bunday ittifoq amalga oshsa, u Isroilning cheklangan yoki tashabbuskor harakatlariga qarshi qarama-qarshilikni kuchaytirishi mumkin. Muayyan choralar masalan, Falastin davlatining tashkil etilishi kabi mintaqadagi keskinlikni oshirishi va Isroilning qattiq javob choralariga olib kelishi mumkin. Bunda AQSh va boshqa G‘arb davlatlarining pozitsiyasi muhim rol o‘ynaydi; ular ba’zan Isroilni ochiq qo‘llab-quvvatlab, yangi ittifoq harakatlarini cheklashi yoki ogohlantirishi mumkin.

Demak texnik ta’minot va ittifoqning mustaqilligi muammolari birinchi darajali masala bo‘ladi. Muqobil yetkazib beruvchilar orqali bog‘liqlikni kamaytirish mumkin, lekin bunday transferlar texnologik va siyosiy cheklovlarga duch keladi. Siyosiy oqibatlar ayniqsa Isroil va AQSh bilan munosabatlarda muvozanatni sezilarli darajada o‘zgartirishi mumkin.

Suhbatni to‘liq YouTube platformasida tomosha qilishingiz mumkin.