Kompensatsiya talabi, havo iflosligi va eriyotgan muzliklar. MO yetakchilari eko-sammitda nimalarni gapirdi?
|20:28 / 25.04.20265 44111 min
O‘zbekiston prezidenti havo sifati yomonlashishiga qarshi qo‘shnilarni birgalikda kurashishga chaqirdi. Qirg‘iziston rahbari suv infratuzilmasini saqlash xarajatlari uchun qo‘shnilar kompensatsiya to‘lashi kerakligini aytdi. Qozog‘iston yetakchisi Orol fojiasidan saboq chiqarish zaruratini urg‘uladi. Tojikiston peshvosi muzliklar eriyotganidan xavotir bildirdi.
Foto: Prezident matbuot xizmatiFoto: Prezident matbuot xizmati
22-24 aprel kunlari Qozog‘iston poytaxti Ostona shahrida Mintaqaviy ekologik sammit bo‘lib o‘tdi. Unda Markaziy Osiyo yetakchilari suv tanqisligi va ekologik masalalarga doir tashabbuslarni ilgari surdi.
«Markaziy Osiyoda harorat ikki barobar tezroq ko‘tarilyapti»
O‘zbekiston prezidenti o‘z nutqida bugungi kunda ekologik muammolarni global iqlim o‘zgarishlaridan ayri holda ko‘rib chiqib bo‘lmasligini qayd etdi.
«Global isish sur’atlarining tezlashishi davom etmoqda, Markaziy Osiyo mintaqasida esa harorat ikki barobar tezroq ko‘tarilmoqda. Mintaqa muzliklarining qariyb uchdan bir qismi yo‘qoldi, yog‘ingarchilik tartibining beqarorligi kuzatilmoqda, suv resurslari tanqisligi ortib bormoqda. Yer maydonlarining 80 million gektari allaqachon degradatsiyaga uchradi», – dedi Shavkat Mirziyoyev.
Davlat rahbari ekologik muammolarni yumshatish uchun O‘zbekiston qilayotgan ishlarni sanadi.
«Yashil makon» loyihasi doirasida qariyb 1 milliard tup daraxt va buta ekildi. Orol dengizining qurigan tubida 2 million gektardan ortiq maydonda o‘rmonzorlar barpo etilib, yangi «yashil belbog‘»lar yaratilmoqda. Bizning tashabbusimiz bilan BMT Bosh Assambleyasining «O‘rmonlashtirish va o‘rmonlarni tiklash bo‘yicha harakatlar o‘n yilligi» rezolyutsiyasi qabul qilindi», – dedi O‘zbekiston yetakchisi.
Bundan tashqari, suvni tejash borasidagi keng ko‘lamli sa’y-harakatlar natijasida yiliga 10 milliard kub metr suv iqtisod qilinmoqda. Mamlakatimizning generatsiya quvvatlarida «yashil» energetika ulushi allaqachon 30 foizga yetdi, 2030 yilning oxiriga borib esa 50 foizdan oshadi.
Shavkat Mirziyoyev mintaqadagi iqlim va ekologiya muammolarini hal qilish bo‘yicha qator tashabbuslarni ilgari surdi:
atmosfera havosining sifati yomonlashayotgan sharoitda «Markaziy Osiyoning toza havosi» davlatlararo konsorsiumini ta’sis etish;
cho‘llanishga qarshi kurashish, qurg‘oqchilikning oldini olish hamda qum va chang bo‘ronlari haqida barvaqt ogohlantirish markaziga mintaqaviy maqom berish;
texnologik o‘tish jarayonlarini tezlashtirish uchun imtiyozli bojxona tartiblari va ekomahsulotlar uchun sertifikatlarni o‘zaro tan olishni nazarda tutuvchi «Markaziy Osiyo yashil savdo yo‘lagi»ni shakllantirish;
Mavzuga oid
Markaziy Osiyo iqlim loyihalarining yagona investitsiya portfelini yaratish;
Biologik xilmaxillikni saqlash uchun «Markaziy Osiyo Qizil kitobi»ni ishlab chiqish;
Markaziy Osiyo atrof-muhitidagi o‘zgarishlarning yagona mintaqaviy atlasi yaratish.
«Issiqko‘l sathi qariyb 14 metrga pasaydi»
Qirg‘iziston prezidenti Sadir Japarov iqlim o‘zgarishi mintaqa va dunyoda suv resurslari hamda energetika sohasidagi mavjud muammolarni yanada keskinlashtirganiga urg‘u berdi.
«Qirg‘iziston hissasiga global issiqxona gazlari chiqindilarining atigi 0,03 foizi to‘g‘ri keladi. Shunga qaramay, bizning mamlakat nomutanosib ravishda iqlim o‘zgarishi oqibatlarining katta yukini ko‘tarib kelyapti», – dedi Sadir Japarov.
Qirg‘iziston rahbari buni quyidagi raqamlar bilan izohladi:
2020 yildan beri sel va toshqinlar kabi favqulodda vaziyatlar soni uch barobarga oshgan, to‘g‘ridan to‘g‘ri moddiy zarar yiliga taxminan 16 mln dollarni tashkil etyapti;
Qirg‘izistondagi muzliklar maydoni 16 foizga qisqardi;
prognozlarga ko‘ra, 2100 yilga borib mamlakatdagi muzliklarning 80 foizigacha qismi yo‘qolishi mumkin;
so‘nggi o‘n yilliklarda Issiqko‘l sathi qariyb 14 metrga pasaydi, ko‘lga quyiladigan daryolar soni yuztadan o‘ttiztagacha kamaydi;
1968 yildan beri baland tog‘lardagi muzli ko‘llar soni 30 foizga oshgan.
Japarov mamlakati suv infratuzilmasini saqlash uchun katta pul sarflayotgani, biroq qo‘shni davlatlar buning uchun qazilma yoqilg‘i ko‘rinishida kompensatsiya taklif qilmayotganini aytdi.
«Qirg‘iziston hududida shakllanadigan yillik umumiy suv resurslari hajmi taxminan 50 mlrd kub metrga baholanadi. Shundan mamlakatimiz o‘z ehtiyojlari uchun atigi 12 mlrd kub metr suvdan foydalanadi, qolgan 38 mlrd kub metr esa qo‘shni davlatlarga oqib ketadi. Biz Qirg‘izistonda shakllanadigan suv resurslari Markaziy Osiyo davlatlarining qishloq xo‘jaligi, energetika, oziq-ovqat va ijtimoiy-iqtisodiy xavfsizligini ta’minlashda katta ahamiyatga ega ekanini tushunamiz. Shu bois o‘nlab yillar davomida avvalgi suv taqsimoti limitlarini saqlab kelyapmiz, suvni to‘plash va chiqarib berish xizmatlarini amalga oshiryapmiz, gidrotexnik inshootlarni saqlash va xavfsizligini ta’minlayapmiz, favqulodda vaziyatlardan himoya choralarini ko‘ryapmiz. O‘tgan yil davomida suv xo‘jaligi sohasiga qariyb 80 mln dollar ajratdik. So‘nggi besh yil ichida bu yo‘nalishga davlat budjetidan 259 mln dollar yo‘naltirildi, bu mamlakat yillik budjetining 2 foizini tashkil etadi. Biroq bu mablag‘lar eskirgan infratuzilmani modernizatsiya qilish va samarali, zamonaviy tizim yaratish uchun yetarli emas», – dedi Qirg‘iziston prezidenti.
Japarov mintaqada suv-energetika sohasida o‘zaro manfaatli iqtisodiy tizim joriy etishni taklif qildi.
«Bizning tomonimizdan amalga oshirilayotgan barcha ishlar mohiyatan ekotizim xizmatlarini ko‘rsatishga qaratilgan bo‘lib, ular barcha suv iste’molchilari tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi va birgalikda moliyalashtirilishi zarur. Mintaqa davlatlarining yagona kelishuvga erishishi oson emasligi ayon, ammo manfaatlar muvozanatini topish, shuningdek, mintaqadagi suv va energetika resurslarini taqsimlash mexanizmlariga samarali iqtisodiy vositalarni bosqichma-bosqich joriy etish orqali, kompleks yondashuv asosida o‘zaro maqbul yechimlarni ishlab chiqishimiz lozim», – dedi u.
«Orol dengizi hanuzgacha noto‘g‘ri siyosat oqibatlarini eslatib turadi»
Qozog‘iston prezidenti Qosim-Jo‘mart To‘qayev tanlab yondashish ekologiya masalasida ham mutlaqo nomaqbul yondashuv ekanini urg‘uladi.
«Ko‘plab hollarda ekologik kun tartibi turli mintaqa va davlatlarning rivojlanish ehtiyojlari yetarli darajada hisobga olinmasdan shakllantiriladi. Ayniqsa, bu hali ham o‘z iqtisodiy salohiyatini mustahkamlash bilan band bo‘lgan rivojlanayotgan mamlakatlarga tegishli. Holbuki, rivojlangan davlatlar bugungi ekologik standartlariga uzoq davom etgan industrializatsiya jarayoni natijasida erishgan. Shu sababli global miqyosda yanada ekologik toza modellarga o‘tish adolatli, muvozanatli va rag‘batlantiruvchi bo‘lishi zarur», – dedi u.
Qozog‘iston prezidenti Markaziy Osiyo va qo‘shni mintaqalar quyidagi umumiy ekologik muammolarga duch kelayotganini aytdi:
suv tanqisligi va suv resurslarini samarasiz boshqarish;
cho‘llanish;
muzliklarning erishi;
havoning ifloslanishi;
biologik xilmaxillikning zaiflashuvi.
«Hozirda mamlakatda ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasining umumiy hajmida qayta tiklanuvchi energiya manbalari ulushi 7 foizdan oshdi. 2030 yilga borib bu ko‘rsatkich 15 foizdan yuqori bo‘lishi kutilyapti. Neft va gazning yirik ishlab chiqaruvchisi bo‘lib qolayotganimizga qaramay, barqaror energetika maqsadlariga sodiqmiz. Dunyodagi yetakchi uran eksportchilaridan biri sifatida Qozog‘iston uglerodsiz elektr energetikasini rivojlantirishni ham qo‘llab-quvvatlaydi. Ayni paytda ilk atom elektr stansiyamiz qurilish loyihasini ishlab chiqmoqdamiz va shu bilan birga, ko‘mir elektr stansiyalarini “toza ko‘mir” texnologiyalari asosida modernizatsiya qilyapmiz. Shu jihatdan yirik energetika obektlaridan chiqindilar qariyb 35 foizga kamayishi kutilyapti», – dedi To‘qayev.
Qozog‘iston rahbari oxirgi yillarda Orol dengizida erishilgan yutuqlar haqida ham to‘xtalib o‘tdi.
«Orol dengizi hanuzgacha noto‘g‘ri siyosat oqibatlarini eslatib turadi. Shu bilan birga, qat’iy va ilmiy asoslangan choralar orqali nimalarga erishish mumkinligini ham namoyish etadi. Bugungi kunda biz Shimoliy Orolning qariyb 36 foizini tiklashga erishdik – suv sifati yaxshilandi, baliq zaxiralari ko‘paydi va aholi turmush darajasi oshdi», – dedi u.
«14 mingta muzlikdan 1300 dan ortig‘i allaqachon to‘liq erib ketdi»
Tojikiston prezidenti Imomali Rahmon ham mintaqa va Tojikistondagi ekologik vaziyat haqida gapirdi.
«Iqlim va suv masalalari birgalikdagi yechimlarni talab qiladi. Mintaqada muzliklarning tez sur’atlarda erishi, ekotizimlar degradatsiyasi va tabiiy ofatlar soni ortib boryapti. Iqlim o‘zgarishi va suv iste’molining oshishi resurslarga tushayotgan bosimni yanada kuchaytiryapti. Shu jihatdan davlatlararo energetika komissiyasini tashkil etish hamda suv va energiyani tejovchi texnologiyalarni joriy etishni jadallashtirish kerak», – dedi u.
Tojikiston rahbarining ma’lum qilishicha, mamlakatdagi 14 ming muzlikdan 1300 dan ortig‘i allaqachon erib ketgan. Bu jarayon tezlashib boryapti, natijada suv balansi buzilmoqda va butun mintaqada tabiiy ofatlar xavfi ortyapti.
«Ma’lumki, mamlakatimiz hududida Markaziy Osiyo suv resurslarining 60 foizigacha bo‘lgan qismi shakllanadi. Bu Tojikiston tog‘ ekotizimlarining mintaqa suv ta’minoti va barqaror rivojlanishidagi muhim rolini ko‘rsatadi. Shu nuqtayi nazardan, muzliklarning tez erishi va qor zaxiralarining kamayishi jiddiy xavotir uyg‘otyapti», – dedi Rahmon.
«Suvdan oqilona va adolatli foydalanish masalasiga alohida e’tibor qaratilishi lozim»
Turkmaniston prezidenti Serdar Berdimuhamedov ranschegaraviy suv resurslaridan oqilona va adolatli foydalanish masalasiga alohida urg‘u berdi. U suv masalalari quyidagi uchta asosiy tamoyil asosida hal etilishi lozimligini ta’kidladi:
suv masalalari bo‘yicha asosiy konvensiyalar va boshqa xalqaro hujjatlarga qat’iy rioya etish;
transchegaraviy daryolar bo‘yida joylashgan barcha davlatlarning manfaatlarini teng hisobga olish;
xalqaro tashkilotlarning, eng avvalo, BMTning keng ishtirokini ta’minlash.
«Turkmaniston BMT homiyligida Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun Suvdan foydalanish masalalari bo‘yicha Mintaqaviy kengash tashkil etish tashabbusi bilan chiqdi. Ushbu tuzilma suv sohasidagi sa’y-harakatlarni muvofiqlashtiruvchi samarali platformaga aylanadi», dedi Berdimuhamedov.
