“Asirlarning kalla suyagini eksponat qilishgan” – o‘zbeklar ko‘milgan Amersfortdagi o‘lim lageri

Kun.uz natsistlarning Niderlandiyadagi mash’um lagerlaridan birida bo‘lib, u yerda o‘ldirilgan askarlar, xususan o‘zbeklar yotgan qabristonni ziyorat qildi.

Jurnalist va tadqiqotchi Remko Reyding lagerda nimalar bo‘lgani, halok bo‘lganlarning shaxsini aniqlash va qarindoshlarini qidirish ishlari haqida so‘zlab berdi.

Ushbu qabristonda 101 askar shaxsi noma’lum holda dafn etilgan. Reydingning so‘zlariga ko‘ra, ularning ko‘pchiligi – o‘zbeklar. Tadqiqotchi hozircha bu guruhdagi bir askarning kimligini aniqlagan.

Sh.Sharipov: Avval sizni o‘zbek tomoshabiniga tanishtirmoqchiman. Siz kimsiz?

R.Reyding: Mening ismim Remko Rayding. Men bu yerga 28 yil oldin birinchi marta kelganman va bu yerda ko‘plab urush qurbonlari ko‘milganini ko‘rganman. Bu yerda 865 nafar urush qurbonlari, shu jumladan, juda ko‘p o‘zbeklar yotibdi. Men sport jurnalisti bo‘lishni xohlardim, lekin bu yerda unutilgan askarlar, noma’lum askarlar juda ko‘pligini ko‘rdim. Men ularning shaxsi va qarindoshlari haqida ma’lumot topishga harakat qildim va oxir-oqibat, bu mening hayot ishimga aylandi.

Sh.Sharipov: Bu yerda qancha o‘zbek yotibdi? Bu ma’lummi?  

R.Reyding: O‘zbeklarning aniq sonini aniqlash qiyin, chunki birinchi guruhda – 101 nafar noma’lum jangchi yotgan guruhda juda ko‘p o‘zbeklar bor. Ular hamon shon-shuhrat maydonida noma’lum sovet jangchilari bo‘lib yotibdi. Shuning uchun biz ularning, ya’ni o‘zbeklarning qanchaligini aniq ayta olmaymiz. Ammo qabristonda boshqa guruhlar ham bor, u yerda ismi ma’lum o‘zbekistonlik askarlar bor. Demak, O‘zbekistondan o‘nlab, balki yuzdan ortiq askar bor. Men ma’lumot izlashni, qarindoshlarimni izlashni 28 yil oldin boshlaganman. Hozirda 250 dan ortiq askarning shaxsi aniqlangan va 227 ta oila topilgan. Biz topganlarning ichida O‘zbekistonda yashagan kishilar ham bor. Biz 101-guruhda o‘zbekistonlik bir askar borligini bilganimizdan juda xursandmiz, bu askar Raim Salomov.

Sh.Sharipov: Ma’lumot topish qanday kechadi? Identifikatsiya qanday bo‘ladi?

R.Reyding: Oh, buni tushuntirish juda qiyin. Lekin oxir-oqibat bu arxivlardagi juda ko‘p ish. Men askarning o‘limidan oldin, bu yerga dafn etilishidan oldin qo‘ygan har bir qadamini bilishga harakat qilyapman. Har safar ko‘proq ma’lumotga ega bo‘lgan yangi hujjatni topasiz. Shunday qilib, bir soldat, masalan, Andrey Ivanov, Andrey Vladimirovich Ivanov bo‘lib qoladi, tug‘ilgan joyi, xotinining ismi aniq bo‘ladi. Shunday qilib, askarning kimligini bilib olish mumkin. Arxivlarda qidiruv paytida ma’lumot yetarli bo‘lsa, uning kimligini bilib olish mumkin.

Sh.Sharipov: Bu yerda lager bo‘lgan, shundaymi?

R.Reyding: Bu yerdan bir kilometrda. Bu yerda nemislar aslida gollandlar uchun lager qurishgan. 40 mingga yaqin golland asirlari saqlangan. Bu yerga dastavval 101 sovet jangchisini jo‘natishdi. Ularning ko‘pi O‘zbekistondan, Qozog‘istondan edi. Ular ko‘rinishiga qarab tanlangan. Ular bizga ruslar butunlay boshqa odamlar, tuban odamlar ekanini ko‘rsatmoqchi bo‘lishdi, “Sharqda bolshevizmga qarshi biz, nemislar bilan birga jang qilish kerak”, deyishdi. Mahalliy aholi buni yaxshi qabul qilmadi va asirlarga yordam berishga harakat qilishdi, oziq-ovqat va suv berishdi. Ammo afsuski, lagerda ularning taqdiri juda yomon bo‘ldi, 24 kishi ochlik va kasalliklardan vafot etdi. Qolgan 77 kishi qirq ikkinchi yilning 9 aprelida otib tashlandi.

Sh.Sharipov: Ya’ni niderland asirlarga nimalarnidir isbotlamoqchi bo‘lishgan...

R.Reyding: Gollandiyalik asirga, balki golland xalqiga. Urushdan keyin soqchilar hamma narsa aynan shunday bo‘lganini aytishdi, ularni past odamlar sifatida ko‘rsatishgan, tashviqot sifatida sharqda qanday past odamlar yashashini ko‘rsatmoqchi bo‘lishgan. Lekin oxir-oqibat bu tashviqot aksiyasi ish bermadi.

Sh.Sharipov: Bu qanday yuz bergani ma’lummi? Mana, hozir badiiy filmlar olinyapti, turli manzaralar ko‘rsatilyapti. Shular haqiqatga mosmi?

R.Reyding: Men kitob yozganman, unda butun bir hikoya yozilgan, hujjatli ish qilingan. Keyin boshqalar bu ma’lumotlardan foydalana boshladi, turli loyihalar qilishdi, masalan, badiiy film paydo bo‘ldi. Ammo bu badiiy film. Odamlar ishlar qanday bo‘lganini aniq bilishni istasalar, mening kitobimni o‘qishlari kerak, chunki u yerda badiiy to‘qima yo‘q, topolmaysiz.

Sh.Sharipov: Siz nimalarni aniqlashga erishdingiz? Oddiy tomoshabinga qiziq-da, qanday yo‘llar bilan natsistlar ularni “odam emas” qilib ko‘rsatishga urinishgan?  

R.Reyding: Bu yaxshi savol. Ular ko‘plab izohlar bergan, masalan, gollandlarga shunday deyishdi: "mana bu maymunlar sizning ittifoqchilaringiz. Ular tuban odamlar, biz bu yerda ular uchun qabriston quryapmiz”. Tasavvur qilyapsizmi, ularning hammasi hali tirik edi... Ovqat berishmasdi. Tibbiy yordamni olishmadi. Chunki “ular odam emas, demak, shifokor nima uchun kerak”. Umuman olganda, bu lagerda gollandlar uchun ham qiyin edi, lekin “rus”lar umuman oziq-ovqat va yordam olishmadi. Og‘ir.

Sh.Sharipov: Ochlikdan tashqari qanday sinovlarni boshlariga solishgan?

R.Reyding: Ularni tez-tez kaltaklashardi. Hatto urib o‘ldirishdi. Boshqa holatlar ham bo‘lgan.

Bu yerda muzey ham joylashgan. Biz unga kirdik.

Shuningdek, biz bu yerda Hotel de Wereld mehmonxonasida bo‘ldik, bu yerda 1945 yil 5 mayda Niderlandiyadagi nemis qo‘shinlarining kapitulyatsiyasi haqida muzokaralar olib borilgan.