Falajlikda ötgan 4 yil yoxud Islomov rahbarligi davrida sud tizimi
|23:40 / 23.06.202616 24910 min
2022 yil 10 avgust. Senat Baxtiyor Islomovni Özbekiston Oliy sudi raisi etib sayladi. Yuqori martabali amaldorning bu lavozimga kelişi köplarda “endi odil sudlovda yaxşi özgarişlar böladi” degan umid uyğotgan edi. Ammo ötgan qariyb 4 yil mobaynida sudlar mustaqilligi va odamlarning odil sudlovga işonçini mustahkamlaş borasida aytarli iş qilinmagani ayon bölmoqda. Kun.uz Islomov davrida tizim qanday işlagani haqida soha odamlarining fikrlarini jamladi.
“Oliy sudgaça boraman”
Özbekiston Oliy sudi fuqarolik, jinoiy, iqtisodiy va ma’muriy sud işlarini yuritiş sohasida sud hokimiyatining oliy organi hisoblanadi. Qonunçilikka köra, Oliy sud öz vakolatlari doirasida işlarni birinçi instansiya, apellyatsiya yoki kassatsiya va taftiş instansiyasi sudi sifatida, şuningdek, yangi oçilgan holatlar böyiça körib çiqadi. Şu bois sudga işi tuşgan odam borki, suddan norozi bölsa, “kerak bölsa Oliy sudgaça boraman”, deydi.
Öşa Oliy sudga esa rais rahbarlik qiladi.
2022 yil 10 avgustda Senat Baxtiyor Islomovni Özbekiston Oliy sudi raisi etib sayladi. Ortda qolgan qariyb 4 yil davomida u adolat tarozisi pallasini teng tutişi lozim bölgan bu idora raisligini qançalik uddaladi? Sud hokimiyatidagi muammolar yeçimi doirasida özgarişlar qila bildimi? Şu savollar atrofida soha odamlarining fikrlari bilan qiziqdik.
Qanday vakolatlarga ega?
Avvalo, Oliy sud raisi lavozimi haqida: bu butun mamlakatda odil sudlovni amalga oşiriş va sudlar mustaqilligini ta’minlaşda ta’sirga ega bölgan lavozim hisoblanadi. Uning vakolatlari “Sudlar töğrisida”gi qonunda aniq belgilab qöyilgan.
Oliy sud raisi uşbu idora faoliyatiga taşkiliy rahbarlikni amalga oşiradi.
Oliy sud raisida işni taftiş tartibida köriş zarurligi haqidagi masalani hal etiş uçun qonunda nazarda tutilgan tartibda sud işlarini talab qilib oliş, işni taftiş tartibida köriş töğrisida qonunda nazarda tutilgan tartibda protest kiritiş, sudlarning hal qiluv qarorlari, hukmlari, ajrimlari va qarorlari ijrosini qonunda nazarda tutilgan tartibda töxtatib turiş, işni bir suddan boşqa sudga ötkaziş töğrisidagi masalani hal qiliş vakolatlari bor.
Şuningdek, u Oliy sud Plenumi va Rayosatini çaqiradi hamda ularning majlislarida raislik qiladi. Öz örinbosarlari örtasida vazifalarni taqsimlaş, Oliy sud apparatining xodimlari bilan mehnat şartnomalarini tuziş yoki bekor qiliş, Sudyalar oliy kengaşi bilan kelişilgan holda sudlarning tuzilmalariga boşqaruv xodimlarining umumiy soni doirasida özgartirişlar kiritiş, buyruqlar va farmoyişlar qabul qiliş kabi vakolatlarga ham ega.
Mavzuga oid
Islomov davri: falajlikda ötgan 4 yil
Baxtiyor Islom davridagi muhim islohotlardan biri taftiş instansiyasining joriy etilgani böldi. Bu qançalik özini oqlagani yoki oqlamagani haqida hozirça aniq tahlillar yöq. Ammo u yaratgan ba’zi muammolar bot-bot közga taşlanib turadi.
Ma’lumot uçun, birinçi instansiya sudining qaror yoki ajrimidan norozi taraflar viloyat sudiga apellyatsiya (kassatsiya) tartibida şikoyat qilib, ularning ham natijasidan qoniqmasa, uşbu iş mazkur sudlarda taftiş tartibida körib çiqilişi mumkin.
“Bu tartib amalga oşişi bilan odil sudlovga erişişning imkoniyatlari yanada kengayib, aholining sudma-sud ovora bölib yurişiga barham beriladi” deya baland minbarlardan aytilgandi.
Ammo unday bölib çiqmadi. Örtaga “deyarli heç narsani hal qilmaydigan” bitta ortiqça instansiya qöşilgani va oddiy odamlar uçun Oliy sudning eşiklari deyarli yopilgani qoldi.
Nega? Tuşuntirişga harakat qilamiz
Şartli “Ğaniyev” öziga çiqarilgan hukm ustidan apellyatsiya tartibida viloyat sudiga şikoyat kiritdi. Işni Saidov, Hamidov va Ortiqovdan iborat uçlik apellyatsiyada körib, ajrim çiqaradi.
Ğaniyev bu uçlikning ajrimidan ham norozi bölib, endi taftişga şikoyat qiladi.
Taftiş kim deysizmi? Apellyatsiyani körgan Saidov, Hamidov va Ortiqov bilan bir xonada ötiradigan boşqa bir uçlik – Karimov, Halimov va Nabiyeva.
Tabiiyki, Ğaniyev bir tom ostida, nari borsa, qöşni xonalarda ötirib işlaydigan 6 hamkasbning turli sanalarda çiqargan ikki ajrimidan rozi bölmasligi aniq.
Muammo şu yerda yanada murakkablaşadi. Çunki endigi bosqiç Oliy sudning taftiş instansiyasi.
Ammo Islomov davrining yozilgan yoki yozilmagan qoidalari bilan bu darvozaga katta “qulf osildi” – Ğaniyevning tuman va viloyatdan norozi bölib, Oliy sudga taftiş tartibida yöllagan şikoyati körişga şunçaki qabul qilinmay qöydi. Arizani qöliga olgan sudyaning kompyuterida şablon bor: “quyi instansiya sudlarining hukmi (qaror yoki ajrimi)ni Oliy sudning taftiş instansiyasida körib çiqişga asoslar topilmadi”.
Kun.uz suhbatlaşgan soha odamlarining aytişiça, bu instansiyaga işni köriş uçun tayinlanişiga erişiş şunçaki yuz bermaydi:
“Iltimos”, taniş-biliş, korrupsiya… Bu masala fakatgina Oliy sud raisining roziligi bilan hal böladigan amaliyotga aylantirilgan, ya’ni buning uçun dastlab rais örinbosari, keyin rais qabuliga kiriş kerak, şunda ham masalani qabulda şartli “Ğaniyev” tuşuntirib, yetkazib bera olişiga boğliq böladi. Buni zamonaviy huquqiy davlatdan normal holat deb qabul qilib bölmaydi”.
“Sudga aralaşiş bor”
Tizim vakillari sudlar faoliyatiga aralaşiş, odil sudlovga soya soliş holatlari özgarişsiz qolganini ta’kidlamoqda.
“Sud mustaqilligi deyarli yöq, sudyalar qonunga rioya qilişdan köra, “yuqori” (nazoratga olgan organ yoki şaxs – tahr.)ning ixtiyoriga qarşi bormaslikni afzal bilişmoqda. Sudga aralaşiş bor, buni heç kim inkor etmaydi. Ammo biror sudya “mening işimga aralaşuv bölyapti, deb arz qilmaydi”, deydi sud tizimida işlovçi manba.
Albatta, sud faoliyatiga aralaşiş adolatsiz sud qarorlari çiqarilişiga sabab bölişi mumkin. Har bir sud hujjati ortida esa bir inson taqdiri bor.
Sudlarda şaffoflik ta’minlanmadi
Köp vaqtlardan buyon sud protsesslarini audio va video şaklida yozib borişni majburiy qiliş haqida takliflar bildirib kelinadi.
Xalqaro tajribada sud majlisi bayonnomasi qanday yozilayotganini taraflar (sud protsessi iştirokçilari) körib turadi. Sud majlisi kotibining yozuvlari onlayn vaqt rejimida monitorga çiqib turişi, gapirilayotgan gaplarning barçasi bayonnomaga muhrlab borilayotganiga manfaatdor tomonlar işonç hosil qilib turişi lozim.
Uşbu amaliyot yöqligi bois, protsessdagi vaziyat bir yon, kotib yozgan bayon bir yon bölib qolmoqda. Fakt şuki, bayonnoma ham sud yakunlanib, hukm (qaror) e’lon qilingaç sudya qabul qilgan qarorga moslab qayta yozib qöyiladi. Bu esa hukmlar qonunlarda belgilanganidek emas, sudya özi istaganidek yozilişiga zamin yaratib bermoqda.
Raqamlaştiriş ham “muzladi”
2025 yil uçun davlat dasturida “SMART SUD” konsepsiyasi asosida işlarni bosqiçma-bosqiç töliq elektron şaklda yuritiş amaliyotini joriy qiliş vazifasi yuklangandi.
Ammo Kozim Komilov davrida boşlangan raqamlaştiriş Islomov davriga kelib deyarli bir nuqtada qotib qoldi. Buni Kun.uz suhbatlaşgan manbalar quyidagiça ta’riflaydi:
Advokat:
“Sud qarorlarini oçiq platformaga yuklamaslik holatlari juda köp. Qaysidir tuman sudi tartibli va tizimli yuklaydi. Qaysilari esa umuman yuklamaydi. Hukm va qarorlarni öz vaqtida ololmay köp kutişimizga, sarson bölişimizga sabab böladi”.
Sudya:
“Adolat axborot komplekslari tizimi ham yomon işlaydi. Masalan, telefon yaxşi işlamay qoladi. Köpinça internet tezligida muammolar takrorlanaveradi. Baza qotib qolaveradi. Videokonferens-aloqa vositalari va imkoniyatlari köpaytirilsa, yanada odamlarning sarson bölişlari oldi olinardi”.
Sud majlislari heç qaçon öz vaqtida boşlanmaydi
Eski epoxadan beri saqlanib qolayotgan yana bir muammo – sudlardagi kutişlar haqida gapiradi suhbatdoşimiz.
“Eski epoxaning klassik muammosi yangi davrda ham barham topmadi: sud protsesslari juda kamdan kam holatlardagina öz vaqtida boşlanadi. Aksariyat paytlar 2-3 soatlab, bölmasa yarim kunlab navbat kutiladi. Bir iş kuni davomida sud majlisi boşlanişini kutib, boşqa kunga qoldirib yuborilgan holatlar ham böladi”, deydiKun.uz suhbatlaşgan advokat.
Oliy sudga yangi rais
Senat qarori bilan Robaxon Mahmudova Oliy sudga rais etib saylandi. Prezident administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva uni taniştirar ekan, jamiyatda qonunsizlik va korrupsiyaga aslo örin qolmasligi şartligini ta’kidladi.
“Prezidentimiz tomonidan qayta-qayta ta’kidlanganidek, odamlar sudga oxirgi umid sifatida keladi. Agar inson suddan adolat topmasa, davlatga bölgan işonçi ham zaiflaşadi. Şuning uçun har bir sudya öz faoliyatiga nafaqat huquqiy, balki katta ma’naviy mas’uliyat sifatida ham qaraşi şart.
Asosiy maqsadimiz – sudlarni yangi Özbekistonning adolat qörğoni, tom ma’nodagi haqiqat ustuniga aylantiriş. Sud ostonasiga qadam qöygan har bir inson yangi Özbekistonda adolat hukm surayotganiga işonç hosil qilişi kerak. Bu – prezidentimiz talabi”, dedi Saida Mirziyoyeva.
Aslida, sud tizimida yeçimini kutayotgan masalalar talaygina. Tahririyat suhbatlaşgan soha vakillari Oliy sudning yangi raisidan sudlar mustaqilligini ta’minlaş hamda tizimdagi kamçiliklarni töla bartaraf qiliş borasida ijobiy özgarişlar kutayotganini ma’lum qildi.
