Tekshiruvlar va noaniqlik soliq yukini og‘irlashtiryapti - ekspertlar
|21:55 / 08.07.20264 97814 min
Avgust oyida davlat rahbarining tadbirkorlar bilan an’anaviy ochiq muloqoti bo‘lib o‘tadi. Kun.uz esa biznesni qiynayotgan dolzarb masalalarni mutaxassislar bilan muhokama qilishda davom etadi. Suhbatdoshlarimiz – soliq maslahatchilari Murod Muhammadjonov va Davronbek Bobojonov. Ularga ko‘ra, soliqqa oid tekshiruvlar, markirovka va elektron hisob-fakturalarga oid qator muammoli masalalar to‘planib qolgan.
Mutaxassislar soliq yukining asl mohiyati nafaqat stavkalarda, balki murakkab ma’murchilik, asossiz tekshiruvlar va tizimdagi noaniqliklarda ekanini ta’kidladi.
Soliq yukiningasl mohiyati: stavkalardan tashqari omillar
Murod Muhammadjonov: Haqiqatda bizda faqat stavkalar bo‘yicha oladigan bo‘lsa, O‘zbekistonda dunyo bo‘yicha deyarli eng yengil stavkalar desa bo‘ladi. Lekin soliq yukiga faqat soliq stavkalari ta’sir qilmaydi. Soliq ma’murchiligining o‘zi soliq yukini og‘irlashtiradigan mexanizm hisoblanadi. O‘sha soliq ma’murchiligi deganda hozirgi kundagi tekshiruvlar, tekshiruvdan keyingi soliq to‘lovchi o‘zining haqligini isbotlash uchun ketkazadigan vaqti, biznes bilan emas, aynan soliqchilar bilan muhokamaga ko‘p kirishishi va unga ketkazadigan vaqti ham odamlarda “soliq menga og‘irlik qilyapti” degan tushunchani shakllantiradi. Chunki fokus biznesga emas, rivojlantirishga emas, soliq organi qarshisida himoyalanishga qaratiladi.
Tadbirkorda soliq to‘lab ham xotirjam bo‘lolmayapman degan narsa bo‘lyapti. Bu holat avtomatik ravishda xufiyona iqtisodiyotning kuchayishiga olib keladi, chunki tadbirkor iloji boricha soliqqa hech narsani ko‘rsatmaslikka harakat qiladi. Hamma narsani ko‘rsatadigan bo‘lsam, ma’murchilikning o‘zi qiynab qo‘yyapti, degan fikr paydo bo‘ladi.
Hozir hamma narsa elektron shaklga o‘tyapti. Misol uchun, o‘sha avtokameralni o‘zi tahlika-tahlil tizimi asosida hisoblaydi va “bu inson omili aralashmasdan turib qilingan narsa” deb yozib qo‘yishadi. Lekin baribir inson omili aralashgan ma’lumotlar bilan tayyorlangan xabarnomalar keladi va noto‘g‘ri qo‘llanilgan formulalar orqali tadbirkorga katta stress yuklanadi.
Davronbek Bobojonov: Yaqinda 100-sonli farmon bilan avtokameral bo‘yicha yuborilgan xabarnomaga javob berish majburiyati olib tashlandi. Lekin baribir o‘shani kameralga o‘tkazib yuborishyapti. Ya’ni, avtokameraldan keyin kameralga o‘tyapti holat.
Mavzuga oid
Korxona asoslovchi hujjatlar taqdim qilsa ham, ko‘pchilik holatlarda bittagina qisqa, lo‘nda javob berishyapti: “O‘sha kameral tekshiruv natijasi bo‘yicha asoslantiruvchi hujjatlar yetarli emas deb hisobladik”. Lekin nima uchun yetarli emas, qanaqa hujjat yetarli emas, u haqida hech qanaqa ma’lumot yo‘q. Yetarli emas deb hisoblayapti-da, uni auditga o‘tkazib yuboryapti. Keyin auditda ham yana oylab, korxona asosiy ishdan chetlanib, o‘sha tekshirish bilan bog‘liq bo‘lib qolyapti. Qarabsizki, tekshiruvlar zanjiri to‘xtovsiz tadbirkorni bezovta qilib turadigan narsa bo‘lib qoladi.
Bunga bir yorqin misol bor. Ishga tushmagan zavodga audit borgan va katta miqdorda elektr energiya sarflanayotgani, lekin mahsulot sotilmayotgani shubha ostiga olingan. Tekshiruvda zavod qurilishi ketayotgani aniqlanib, kamchilik yo‘q deb ma’lumot yozib ketilgan. Keyin ma’lum bir muddat o‘tgandan keyin o‘sha davr uchun yana kameral tekshiruv ochilyapti va korxonaga talabnoma yuborilyapti: “Mana shuncha elektr energiya hisobiga mana shuncha mahsulot ishlab chiqarilgan bo‘lishi kerak. Buni sotsangiz, falon so‘m bo‘ladi va shundan QQS va foyda solig‘i to‘lashingiz kerak”.
Bizning taklifimiz, kameral soliq tekshiruvi o‘tkazishdan oldin uni tahlil qilish kerak. Soliq organlari o‘zlaridagi dasturlar orqali korxonada oldin shunga o‘xshash tekshiruv bo‘lganmi yoki yo‘qligini, qanday natija bo‘lganini ko‘rib, keyin qaror qabul qilsa, korxona o‘zining ishi bilan shug‘ullanardi.
“Tax gap” o‘rniga “qizil-yashil” fakturalar paydo bo‘ldi
Murod Muhammadjonov: Tahlika-tahlil dasturi risklarni ko‘rsatib beradi. Lekin uni ko‘rib chiqadigan ongli mavjudot o‘tiribdi-da buyog‘iga. Taqdim etilgan asosni qabul qilish masalasi yana inson omiliga bog‘lanib qoladi. Xohlasa qabul qiladi, xohlamasa yo‘q. Bu esa bir tomondan tadbirkorga og‘irlik, ikkinchi tomondan korrupsiyaga olib keladi. Bu asli yo dasturiy mahsulotdan bilib turib foydalanishmayapti yoki umuman bilishmayapti. Agar bilib turib qilmayotgan bo‘lsa, maqsad nima degan savol tug‘iladi: shunchaki tadbirkorni qiynab, budjetga pul tushirishmi yoki orqasida boshqa narsa bormi?
“Tax gap” degan narsani o‘rniga “qizil-yashil” schet-faktura paydo bo‘ldi, mazmunan o‘zgardi xolos. Qo‘shilgan qiymat solig‘i zanjiri sun’iy ravishda uzib qo‘yilyapti. Vaholanki, men hisob-faktura berayotganimning o‘zida “qizil” chiqsa, jo‘natish imkoniyati cheklab qo‘yilishi kerak. O‘yin qoidasi hammaga ma’lum bo‘lishi kerak. Maqsad nima? Tadbirkorni qayerda aybi borligini aytishni ham xohlashmayapti. Balki taqdim etilgan hujjatlarni o‘rganib chiqadigan darajadagi kadrlar malakasi yetmayotgandir. Berilayotgan hujjatlar soliqchining gumonlarini aslida unaqa emasligini tasdiqlovchi aniq faktlar hisoblanadi. Taqdim etilgan ma’lumotni hech qanday qo‘shimcha asoslarsiz shunchaki “yetarli emas” deb topilganligini aytish juda oson. Buning uchun oliy ma’lumot yoki hatto o‘rta maktab diplomi ham kerak emas; bu gapni uchinchi sinf o‘quvchisi ham yoza oladi. Bu esa yoki malakasizlikni, yoki boshqa bir yashirin maqsadni ko‘rsatadi.
Soliq organlari soliq to‘lovchilardan Soliq kodeksiga rioya qilishni talab qiladi, biroq ko‘pincha o‘zlari bunga amal qilmaydi. Soliq qonunchiligini himoya qilishi va qo‘llashi kerak bo‘lgan xodimlarning o‘zlari uni ochiqdan ochiq mensimasligi achinarli holat. Agar ularning rahbarlariga shikoyat qilsangiz, ular shunchaki “vaqtimiz yo‘q” deyishadi. Agar vaqtingiz bo‘lmasa, nega tadbirkordan talab qilyapsiz?
Tekshiruv uchun asos tahlika-tahlildan boshlanadi, bu esa talabnomaga olib keladi. Agar kameral tekshiruv talabnomasiga berilgan javob yetarli emas deb topilsa, u holda auditga o‘tiladi. Butun bu zanjir inson omili ta’sirida. Kimdir taqdim etilgan ma’lumotni “tushunmagani”, “ko‘rmagani”, “bilmagani” yoki qabul qilishni “istamagani” uchungina muammo avtokameral tekshiruvdan tortib soliq auditigacha kattalashishi mumkin.
“Inspektor audit paytida nimadir topishi kerak” degan 15 yil oldindan qolgan tushuncha hali ham mavjud. Agar inspektor hech qanday qonunbuzarlikni hujjatlashtirmasdan qaytsa, u yo pora olgan deb taxmin qilinadi, yoki go‘yoki mavjud bo‘lgan risklarni topa olmagani uchun malakasizlikda ayblanadi. Bu “nimadir topish kerak” degan yondashuv aslida ularning KPI (asosiy samaradorlik ko‘rsatkichi) hisoblanadi. Ba’zan inspektorlar shunchaki qonunbuzarlikni yozib, biznesga “sudda hal qilib olasiz” deyishadi.
Tekshiruvlarning barqarorlik reytingiga salbiy ta’siri
Davronbek Bobojonov: Barqarorlik reytingi mezonlaridan biriga ko‘ra, kameral yoki avtokameral xabarnomalariga javob berilmasa, minus besh ball qo‘llaniladi. Shuning evaziga korxonalar 15 ball yo‘qotyapti-da, kerakli reytingni ololmayapti va buning orqasidan kerakli preferensiyalardan (soliqni bir kunda qaytarib olish, tekshiruvlardan ozod bo‘lish) foydalana olmayapti.
Murod Muhammadjonov: Dastlabki avtokameral tekshiruvdan to‘liq soliq auditigacha bo‘lgan tekshiruv asoslari inson omili orqali sun’iy ravishda yaratilishi mumkin. Aynan shu narsaga alohida e’tibor berish kerak. Agar qonun ham tadbirkorlarga, ham uni ijro etuvchi mansabdor shaxslarga bir xil qo‘llanilsa, reyting tizimi to‘g‘ri ishlaydi.
Pastroq reyting jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Biznes QQSni qaytarib ololmasligi yoki ortiqcha QQS to‘lovlarini import uchun bojxona to‘lovlarini qoplashga o‘tkaza olmasligi mumkin. Bu cheklovlardan qochish uchun tadbirkor avtokameral muammosini hal qilishga majbur bo‘lishi mumkin, bu esa noqonuniy to‘lovni o‘z ichiga olishi mumkin. Masalan, ularga 100-200 million so‘m o‘tkazish kerak bo‘lishi mumkin, lekin buni qila olmaydi, bu esa ularni muammoni “hal qilish”ning boshqa yo‘lini topishga majbur qiladi.
Inson omili aralashib, hisobdorlik bo‘lmaganda, bu avtomatik ravishda korrupsiyani keltirib chiqaradi. Javob bermagan soliq to‘lovchilar uchun bank hisoblarini muzlatish yoki audit kabi oqibatlar bo‘lsa-da, o‘zlarining qonuniy majburiyatlarini bajarmagan soliq xodimlari uchun hech qanday jazo yo‘q. Bu bir tomonlama hisobdorlik tadbirkorlik uchun jiddiy soliq yuki bo‘lib, ularni hatto barcha soliqlarni to‘laganlarida ham soliq organlaridan doimiy qo‘rquvda yashashga majbur qiladi.
“Qizil” va “yashil” hisob-faktura tizimi: shubha ehtimoli ortidan tug‘ilayotgan muammolar
Davronbek Bobojonov: 2026 yil 1 yanvarda joriy etilgan bu tizim elektron hisob-fakturalarni real vaqt rejimida baholaydi. U hisob-fakturadagi QQSning budjetga to‘langanini va boshqa holatlarni tekshiradi. Agar jo‘natuvchining budjetdan qarzi bo‘lsa, hisob-faktura avtomatik ravishda “qizil”ga aylanadi. Muammo shundaki, qarzi yo‘q, hatto QQS bo‘yicha ortiqcha to‘lovi bor va bir kunlik firmalar bilan ishlamaydigan kompaniyalar ham “qizil” hisob-fakturalarni olishmoqda. Ular o‘zlariga biriktirilgan soliq inspektoriga qo‘ng‘iroq qilganlarida, inspektor ko‘pincha sababini bilmasligini aytib, shunchaki “buni tizim qilyapti”, deydi.
Nazariy jihatdan, jo‘natuvchi yoki qabul qiluvchi tomonidan soliq qarzi to‘langandan so‘ng, hisob-faktura “yashil”ga aylanishi va QQS o‘sha oyning o‘zida hisobga olinishi kerak. Amalda esa bunday bo‘lmayapti. Masalan, kompaniya fevral oyida va mart oyida “qizil” hisob-faktura oladi va QQS hisobga olinmaydi. Agar qarz may oyida to‘lanib, hisob-fakturalar yashilga aylansa, tizim o‘sha oy uchun QQSni avtomatik ravishda hisobga olmaydi. Tadbirkor o‘z hisobotlarini qayta topshirishiga to‘g‘ri keladi va shunda ham bu ko‘pincha ish bermaydi. Bu soliq inspektoriga yolvorishga olib keladi, u esa buni tizimdagi xatolik deydi. Har bir qayta topshirilgan hisobot kompaniyaning barqarorlik reytingidan bir ball olib tashlanishiga sabab bo‘ladi.
Murod Muhammadjonov: “Qizil-yashil” hisob-faktura tizimi aslida prezident tomonidan 2022 yilda bekor qilingan “soliq uzilishi” tizimining yangi nom ostidagi ko‘rinishidir. Prezident uni bekor qilishiga sabab, u tadbirkorlar o‘rtasida doimiy shubha uyg‘otib, ularning faoliyatiga to‘sqinlik qilayotgan edi. Oradan uch yil o‘tib, bu konsepsiya boshqa terminologiya bilan qaytib keldi va o‘sha shubha va korrupsiya ehtimoli bilan bog‘liq muammolarga olib kelmoqda.
Tasavvur qiling, mening QQS hisobimda bir milliard so‘m ortiqcha to‘lovim bor. Men sizga hisob-faktura yozib beraman va u “qizil” bo‘lib chiqadi. Men inspektorga qo‘ng‘iroq qilib, sababini so‘rayman, u esa: “Bilmayman, shunchaki ustiga yana ozroq to‘lov qiling, yashilga aylanadi”, deydi. Axir menda allaqachon bir milliard so‘m ortiqcha to‘lov bor-ku. Agar soliq xodimi bilmasa, kim bilishi kerak? Bu tizim soliq idorasi tomonidan aniqlangan maxsus xatarlar asosida yaratilgan, unda nega ularning o‘z xodimlari uning qanday ishlashini bilishmaydi?
Bu xuddi yo‘l harakati xavfsizligi xodimi sizni to‘xtatib, qoidabuzarlik uchun jarima to‘lashingizni aytganiga o‘xshaydi. Siz nima xato qilganingizni so‘rasangiz, xodim: “Bilmayman, lekin siz aniq xato qilgansiz, chunki dastur shunday ko‘rsatyapti”, deb javob beradi. Bu ham xuddi o‘sha holat.
To‘liq suhbat bilan video orqali tanishishingiz mumkin.
