Tekşiruvlar va noaniqlik soliq yukini oğirlaştiryapti - ekspertlar

Korxona asoslovçi hujjatlar taqdim qilsa ham, köpçilik holatlarda bittagina qisqa, lönda javob berişyapti: “Öşa kameral tekşiruv natijasi böyiça asoslantiruvçi hujjatlar yetarli emas deb hisobladik”. Lekin nima uçun yetarli emas, qanaqa hujjat yetarli emas, u haqida heç qanaqa ma’lumot yöq. Yetarli emas deb hisoblayapti-da, uni auditga ötkazib yuboryapti. Keyin auditda ham yana oylab, korxona asosiy işdan çetlanib, öşa tekşiriş bilan boğliq bölib qolyapti. Qarabsizki, tekşiruvlar zanjiri töxtovsiz tadbirkorni bezovta qilib turadigan narsa bölib qoladi.

Bunga bir yorqin misol bor. Işga tuşmagan zavodga audit borgan va katta miqdorda elektr energiya sarflanayotgani, lekin mahsulot sotilmayotgani şubha ostiga olingan. Tekşiruvda zavod qurilişi ketayotgani aniqlanib, kamçilik yöq deb ma’lumot yozib ketilgan. Keyin ma’lum bir muddat ötgandan keyin öşa davr uçun yana kameral tekşiruv oçilyapti va korxonaga talabnoma yuborilyapti: “Mana şunça elektr energiya hisobiga mana şunça mahsulot işlab çiqarilgan bölişi kerak. Buni sotsangiz, falon söm böladi va şundan QQS va foyda soliği tölaşingiz kerak”.

Bizning taklifimiz, kameral soliq tekşiruvi ötkazişdan oldin uni tahlil qiliş kerak. Soliq organlari özlaridagi dasturlar orqali korxonada oldin şunga öxşaş tekşiruv bölganmi yoki yöqligini, qanday natija bölganini körib, keyin qaror qabul qilsa, korxona özining işi bilan şuğullanardi.

“Tax gap” örniga “qizil-yaşil” fakturalar paydo böldi

Murod Muhammadjonov: Tahlika-tahlil dasturi risklarni körsatib beradi. Lekin uni körib çiqadigan ongli mavjudot ötiribdi-da buyoğiga. Taqdim etilgan asosni qabul qiliş masalasi yana inson omiliga boğlanib qoladi. Xohlasa qabul qiladi, xohlamasa yöq. Bu esa bir tomondan tadbirkorga oğirlik, ikkinçi tomondan korrupsiyaga olib keladi. Bu asli yo dasturiy mahsulotdan bilib turib foydalanişmayapti yoki umuman bilişmayapti. Agar bilib turib qilmayotgan bölsa, maqsad nima degan savol tuğiladi: şunçaki tadbirkorni qiynab, budjetga pul tuşirişmi yoki orqasida boşqa narsa bormi?

“Tax gap” degan narsani örniga “qizil-yaşil” sçet-faktura paydo böldi, mazmunan özgardi xolos. Qöşilgan qiymat soliği zanjiri sun’iy ravişda uzib qöyilyapti. Vaholanki, men hisob-faktura berayotganimning özida “qizil” çiqsa, jönatiş imkoniyati çeklab qöyilişi kerak. Öyin qoidasi hammaga ma’lum bölişi kerak. Maqsad nima? Tadbirkorni qayerda aybi borligini aytişni ham xohlaşmayapti. Balki taqdim etilgan hujjatlarni örganib çiqadigan darajadagi kadrlar malakasi yetmayotgandir. Berilayotgan hujjatlar soliqçining gumonlarini aslida unaqa emasligini tasdiqlovçi aniq faktlar hisoblanadi. Taqdim etilgan ma’lumotni heç qanday qöşimça asoslarsiz şunçaki “yetarli emas” deb topilganligini aytiş juda oson. Buning uçun oliy ma’lumot yoki hatto örta maktab diplomi ham kerak emas; bu gapni uçinçi sinf öquvçisi ham yoza oladi. Bu esa yoki malakasizlikni, yoki boşqa bir yaşirin maqsadni körsatadi.

Soliq organlari soliq tölovçilardan Soliq kodeksiga rioya qilişni talab qiladi, biroq köpinça özlari bunga amal qilmaydi. Soliq qonunçiligini himoya qilişi va qöllaşi kerak bölgan xodimlarning özlari uni oçiqdan oçiq mensimasligi açinarli holat. Agar ularning rahbarlariga şikoyat qilsangiz, ular şunçaki “vaqtimiz yöq” deyişadi. Agar vaqtingiz bölmasa, nega tadbirkordan talab qilyapsiz?

Tekşiruv uçun asos tahlika-tahlildan boşlanadi, bu esa talabnomaga olib keladi. Agar kameral tekşiruv talabnomasiga berilgan javob yetarli emas deb topilsa, u holda auditga ötiladi. Butun bu zanjir inson omili ta’sirida. Kimdir taqdim etilgan ma’lumotni “tuşunmagani”, “körmagani”, “bilmagani” yoki qabul qilişni “istamagani” uçungina muammo avtokameral tekşiruvdan tortib soliq auditigaça kattalaşişi mumkin.

“Inspektor audit paytida nimadir topişi kerak” degan 15 yil oldindan qolgan tuşunça hali ham mavjud. Agar inspektor heç qanday qonunbuzarlikni hujjatlaştirmasdan qaytsa, u yo pora olgan deb taxmin qilinadi, yoki göyoki mavjud bölgan risklarni topa olmagani uçun malakasizlikda ayblanadi. Bu “nimadir topiş kerak” degan yondaşuv aslida ularning KPI (asosiy samaradorlik körsatkiçi) hisoblanadi. Ba’zan inspektorlar şunçaki qonunbuzarlikni yozib, biznesga “sudda hal qilib olasiz” deyişadi.

Tekşiruvlarning barqarorlik reytingiga salbiy ta’siri

Davronbek Bobojonov: Barqarorlik reytingi mezonlaridan biriga köra, kameral yoki avtokameral xabarnomalariga javob berilmasa, minus beş ball qöllaniladi. Şuning evaziga korxonalar 15 ball yöqotyapti-da, kerakli reytingni ololmayapti va buning orqasidan kerakli preferensiyalardan (soliqni bir kunda qaytarib oliş, tekşiruvlardan ozod böliş) foydalana olmayapti.

Murod Muhammadjonov: Dastlabki avtokameral tekşiruvdan töliq soliq auditigaça bölgan tekşiruv asoslari inson omili orqali sun’iy ravişda yaratilişi mumkin. Aynan şu narsaga alohida e’tibor beriş kerak. Agar qonun ham tadbirkorlarga, ham uni ijro etuvçi mansabdor şaxslarga bir xil qöllanilsa, reyting tizimi töğri işlaydi.

Pastroq reyting jiddiy oqibatlarga olib kelişi mumkin. Biznes QQSni qaytarib ololmasligi yoki ortiqça QQS tölovlarini import uçun bojxona tölovlarini qoplaşga ötkaza olmasligi mumkin. Bu çeklovlardan qoçiş uçun tadbirkor avtokameral muammosini hal qilişga majbur bölişi mumkin, bu esa noqonuniy tölovni öz içiga olişi mumkin. Masalan, ularga 100-200 million söm ötkaziş kerak bölişi mumkin, lekin buni qila olmaydi, bu esa ularni muammoni “hal qiliş”ning boşqa yölini topişga majbur qiladi.

Inson omili aralaşib, hisobdorlik bölmaganda, bu avtomatik ravişda korrupsiyani keltirib çiqaradi. Javob bermagan soliq tölovçilar uçun bank hisoblarini muzlatiş yoki audit kabi oqibatlar bölsa-da, özlarining qonuniy majburiyatlarini bajarmagan soliq xodimlari uçun heç qanday jazo yöq. Bu bir tomonlama hisobdorlik tadbirkorlik uçun jiddiy soliq yuki bölib, ularni hatto barça soliqlarni tölaganlarida ham soliq organlaridan doimiy qörquvda yaşaşga majbur qiladi.

“Qizil” va “yaşil” hisob-faktura tizimi: şubha ehtimoli ortidan tuğilayotgan muammolar

Davronbek Bobojonov: 2026 yil 1 yanvarda joriy etilgan bu tizim elektron hisob-fakturalarni real vaqt rejimida baholaydi. U hisob-fakturadagi QQSning budjetga tölanganini va boşqa holatlarni tekşiradi. Agar jönatuvçining budjetdan qarzi bölsa, hisob-faktura avtomatik ravişda “qizil”ga aylanadi. Muammo şundaki, qarzi yöq, hatto QQS böyiça ortiqça tölovi bor va bir kunlik firmalar bilan işlamaydigan kompaniyalar ham “qizil” hisob-fakturalarni olişmoqda. Ular özlariga biriktirilgan soliq inspektoriga qönğiroq qilganlarida, inspektor köpinça sababini bilmasligini aytib, şunçaki “buni tizim qilyapti”, deydi.

Nazariy jihatdan, jönatuvçi yoki qabul qiluvçi tomonidan soliq qarzi tölangandan söng, hisob-faktura “yaşil”ga aylanişi va QQS öşa oyning özida hisobga olinişi kerak. Amalda esa bunday bölmayapti. Masalan, kompaniya fevral oyida va mart oyida “qizil” hisob-faktura oladi va QQS hisobga olinmaydi. Agar qarz may oyida tölanib, hisob-fakturalar yaşilga aylansa, tizim öşa oy uçun QQSni avtomatik ravişda hisobga olmaydi. Tadbirkor öz hisobotlarini qayta topşirişiga töğri keladi va şunda ham bu köpinça iş bermaydi. Bu soliq inspektoriga yolvorişga olib keladi, u esa buni tizimdagi xatolik deydi. Har bir qayta topşirilgan hisobot kompaniyaning barqarorlik reytingidan bir ball olib taşlanişiga sabab böladi.

Murod Muhammadjonov: “Qizil-yaşil” hisob-faktura tizimi aslida prezident tomonidan 2022 yilda bekor qilingan “soliq uzilişi” tizimining yangi nom ostidagi körinişidir. Prezident uni bekor qilişiga sabab, u tadbirkorlar örtasida doimiy şubha uyğotib, ularning faoliyatiga tösqinlik qilayotgan edi. Oradan uç yil ötib, bu konsepsiya boşqa terminologiya bilan qaytib keldi va öşa şubha va korrupsiya ehtimoli bilan boğliq muammolarga olib kelmoqda.

Tasavvur qiling, mening QQS hisobimda bir milliard söm ortiqça tölovim bor. Men sizga hisob-faktura yozib beraman va u “qizil” bölib çiqadi. Men inspektorga qönğiroq qilib, sababini sörayman, u esa: “Bilmayman, şunçaki ustiga yana ozroq tölov qiling, yaşilga aylanadi”, deydi. Axir menda allaqaçon bir milliard söm ortiqça tölov bor-ku. Agar soliq xodimi bilmasa, kim bilişi kerak? Bu tizim soliq idorasi tomonidan aniqlangan maxsus xatarlar asosida yaratilgan, unda nega ularning öz xodimlari uning qanday işlaşini bilişmaydi?

Bu xuddi yöl harakati xavfsizligi xodimi sizni töxtatib, qoidabuzarlik uçun jarima tölaşingizni aytganiga öxşaydi. Siz nima xato qilganingizni sörasangiz, xodim: “Bilmayman, lekin siz aniq xato qilgansiz, çunki dastur şunday körsatyapti”, deb javob beradi. Bu ham xuddi öşa holat.

Töliq suhbat bilan video orqali tanişişingiz mumkin.