Turkiyadagi davlat to‘ntarishiga urinishga 10 yil: mamlakatni o‘zgartirgan tun

2016 yil 15 iyul oqshomida Turkiyaning Anqara va Istanbul kabi yirik shaharlarida tanklar ko‘chalarga chiqdi, harbiy samolyotlar poytaxt osmonida parvoz qildi. Harbiylar Yevropa va Osiyoni bog‘lab turuvchi Bosfor ko‘prigini yopib qo‘ydi, Anqaradagi parlament binosi esa bombardimon qilindi.

Bir necha soatlik sukutdan so‘ng prezident Rajab Toyyib Erdo‘g‘an televideniye orqali videomurojaat qilib, aholini ko‘chalarga chiqish va to‘ntarishga qarshilik ko‘rsatishga chaqirdi. Natijada davlat to‘ntarishiga urinish barbod bo‘ldi.

Turkiya hukumati ushbu voqealar uchun mas’uliyatni AQShda yashagan ulamo Fathulloh Gulen harakati zimmasiga yukladi. Ilgari Erdo‘g‘anning yaqin siyosiy ittifoqchisi bo‘lgan Gulen va uning tarafdorlari ayblovlarni rad etgan. Shunga qaramay, to‘ntarishdan keyin Gulen harakati terroristik tashkilot deb e’lon qilinib, uning minglab tarafdorlari davlat tizimidan chetlatildi.

Bugungi kunda 15 iyul Turkiyada milliy xotira kuni sifatida nishonlanadi. Ilgari Bosfor ko‘prigi deb atalgan inshootga «15 iyul shahidlari ko‘prigi» nomi berilgan. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, to‘ntarishga urinish vaqtida 253 kishi halok bo‘lgan, ularning aksariyati tinch aholi vakillari edi.

To‘ntarishga urinishdan olti kun o‘tib mamlakatda favqulodda holat joriy etildi. Dastlab uch oyga belgilangan mazkur rejim yetti marta uzaytirilib, faqat 2018 yil iyulida bekor qilindi. Bu davr mobaynida prezident asosan favqulodda farmonlar orqali mamlakatni boshqardi.

Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2016–2025 yillar oralig‘ida Gulen harakati bilan aloqadorlik gumoni bilan qariyb 390 ming kishi ushlangan, ulardan 113 ming nafari qamoqqa olingan. Shuningdek, 125 mingdan ortiq davlat xizmatchisi va harbiy ishdan bo‘shatilgan, 2 761 ta muassasa, jumladan, maktablar, jamoat tashkilotlari, jamg‘armalar va ommaviy axborot vositalari faoliyati tugatilgan. To‘ntarishga aloqadorlikda ayblangan 4 130 kishi umrbod qamoq jazosiga hukm qilingan.

Siyosatshunos Ersin Kalayjio‘g‘lining fikricha, favqulodda holat rasman bekor qilingan bo‘lsa-da, uning boshqaruv uslubi davlat tizimida saqlanib qolgan. Uning ta’kidlashicha, prezident farmonlarining keng qo‘llanishi Turkiyada hokimiyatning yuqori darajada markazlashuviga olib kelgan.

2017 yilda o‘tkazilgan konstitutsiyaviy referendum esa mamlakat boshqaruv tizimini tubdan o‘zgartirdi. Turkiya parlament respublikasidan prezidentlik respublikasiga o‘tdi, bosh vazir lavozimi tugatildi va prezident vakolatlari sezilarli darajada kengaytirildi.

Bu o‘zgarishlar muxolifat strategiyasiga ham ta’sir qildi. Prezidentlik saylovlarida g‘alaba qozonish uchun mutlaq ko‘pchilik ovoz talab qilinishi sababli muxolifat partiyalari yagona nomzodlar bilan ishtirok eta boshladi. Bu taktika 2019 va 2024 yillarda Anqara hamda Istanbul merligi saylovlarida muvaffaqiyat keltirdi.

Biroq muxolifat vakillarining ko‘pchiligi keyinchalik jinoiy ta’qiblarga duch keldi. Ular orasida Erdo‘g‘anning asosiy siyosiy raqiblaridan biri sifatida qaralayotgan Istanbul meri Akrom Imomo‘g‘li ham bor.