Husiylar qurolli kuchlari o‘z bayonotida Saudiyaning Yamanga qarshi qamaliga javoban «jinoyatchi dushmanga nisbatan 'ko‘zga ko‘zʼ tamoyiliga asoslangan dengiz embargosi darhol kuchga kirishi»ni ta’kidlagan.
2014 yilda Yaman poytaxti Sanoni egallab olgan ushbu guruh Saudiya rahbarlarini deyarli 12 yildan beri «nohaq va zolimona qamal» o‘rnatganlikda, «portlari va aeroportlariga quruqlikdan, dengizdan va havodan har tomonlama blokada o‘rnatganlikda» aybladi.
Husiylar, shuningdek, «barcha ssenariylarga to‘liq tayyor» ekanliklarini bildirishdi va Saudiyaning «har qanday ahmoqona» harakatiga «har tomonlama va qat’iy» javob berilishi haqida ogohlantirishdi.
Blokada haqidagi e’londan so‘ng, Yamandagi Saudiya boshchiligidagi koalitsiya ham husiylarga kuch bilan javob berishini bildirdi. Shuningdek, Ho‘rmuz bo‘g‘ozi amalda yopilgach, Saudiya nefti eksporti uchun asosiy yo‘nalishga aylangan Bob al-Mandab bo‘g‘ozi orqali harakatlanayotgan kemalar himoyasi uchun choralarni amalga oshirishni boshlangan.
Ushbu e’lon husiylar Sano aeroportiga qilingan hujumda Saudiya Arabistonini ayblaganidan bir necha kun o‘tib paydo bo‘ldi. Vaholanki, Yamanning xalqaro miqyosda tan olingan hukumati Eron samolyotining poytaxtga qo‘nishiga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida ushbu hujum uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olgan edi.
Husiylar bu bayonotni Tehron va Vashington o‘rtasida hujumlar zanjirini to‘xtatish uchun diplomatiyani qayta tiklash belgilari paydo bo‘lganiga qaramay berishdi. Eron Tashqi ishlar vazirligi shu kunlarda vositachilar Tehronga «takliflar» taqdim etganini ma’lum qilgandi. Ular diplomatik aloqalar faol ekanini bildirdi, ammo tafsilotlarni ochiqlamadi.
Reutersʼning yozishicha, husiylar bayonotidan so‘ng neft narxi biroz ko‘tarildi, ammo keyinchalik diplomatik muzokaralar umidida narxlar qayta tushdi. Savdo kemalari uchun xavflar ortgani sababli Qizil dengiz orqali yuk tashishni sug‘urtalash xarajatlari esa oshdi.
Oldinroq Eron, agar AQSh Eronning energetika infratuzilmasiga hujum qilishda davom etsa, husiylardan Qizil dengizga chiqish darvozasi – Bob al-Mandabni yopishni so‘rayotgandi.
Bob al-Mandab qanchalik muhim?
Bob al-Mandab - Qizil dengizni Adan ko‘rfazi bilan bog‘laydigan tor suv yo‘li bo‘lib, u orqali Saudiya neft eksporti va jahon yuk tashuvlarining salmoqli qismi o‘tadi.
Shimoli-sharqda Yaman hamda janubi-g‘arbda Jibuti va Eritreya o‘rtasida joylashgan bo‘g‘ozning eng tor joyi bor-yo‘g‘i 29 km kenglikka ega.
Ho‘rmuz bo‘g‘ozidagi bir necha oylik uzilishlardan so‘ng Bob al-Mandabda har qanday jiddiy to‘sqinlik yuzaga kelishi – mintaqadagi ikkala asosiy neft eksporti yo‘lagining bir vaqtda yopilishi xavfini oshiradi.
Bob al-Mandab bo‘g‘ozining to‘liq yopilishi Saudiya Arabistonining Osiyoga neft eksportini to‘xtatadi va jahon neft yetkazib berish hajmini 7 foizga kamaytirishi mumkin. Ho‘rmuzning yopilishi tufayli allaqachon dunyo ta’minotining 10 foizini qisqargan.
Husiylar Bob al-Mandab orqali jahon savdosini izdan chiqara olishlarini allaqachon ko‘rsatib bo‘lishgan. 2023 yil oktyabr oyida G‘azo urushi boshlanganidan keyin husiylar falastinliklar bilan hamjihatlik belgisi sifatida Isroilga aloqador kemalarni nishonga olib, Qizil dengizdagi tijorat kemalariga hujumlar uyushtirgandi.
Ushbu harakatlar yirik yuk tashish kompaniyalarini kemalar yo‘nalishini Janubiy Afrika atrofidan aylantirib o‘tkazishga majbur qildi. Bu esa transport xarajatlarini oshirdi hamda AQSh, Buyuk Britaniya va Isroilning havo zarbalari berishiga, shuningdek, kemalarni himoya qilish bo‘yicha ko‘pmillatli dengiz missiyasining yo‘lga qo‘yilishiga sabab bo‘ldi.
Bu Saudiya Arabistoni uchun nimani anglatadi?
AQSh va Isroilning Eronga qarshi urushi hamda undan keyingi Ho‘rmuz bo‘g‘ozining blokada qilinishidan beri qirollik muqobil eksport yo‘llarini izlamoqda.
Al Jazeera'ning yozishicha, saudlarning «Sharq - G‘arb» quvuri (Petroline) bu borada yechim bo‘lib kelayotgan edi. Dastlab 1980 yillarda qurilgan ushbu quvur 1201 km uzunlikka ega. U Saudiya sharqidagi Abqayq neft konidan g‘arbdagi Qizil dengiz bo‘yida joylashgan Yanbu port shahrigacha cho‘zilgan. Quvur kuniga taxminan 7 million barrel neft haydaydi.
U yerdan neft tankerlari neftni Bob al-Mandab orqali Osiyoning yirik bozorlariga va boshqa hududlarga tashib beradi.
Kemalarni kuzatish ma’lumotlariga tayanib Reutersʼning xabar qilishicha, so‘nggi haftalarda Yanbudan neft jo‘natmalari kuniga o‘rtacha 4 million barrelni tashkil etgan. Vaholanki, o‘tgan yili bu ko‘rsatkich kuniga taxminan 973 ming barrel bo‘lgandi.
