Jahon iqtisodiyotiga yangi tahdid: Yamandagi husiychilar Bob-al-Mandabni toʻsib qoʻymoqchi
|17:098198 min
Tramp husiychilarga zarba berishni rad etgan.
Husiychilar safida jang qiluvchi harbiylar. Foto: ReutersHusiychilar safida jang qiluvchi harbiylar. Foto: Reuters
Yakunlanayotgan haftaning ikkinchi yarmida jahon axborot agentliklari Yamandagi qonuniy hukumatga tayangan holda muxolifatdagi husiychilar Bob-al-Mandab boʻgʻozidan 80 kilometr masofadagi Moha shahrini egallagani haqida xabar tarqatdi.
Guvohlarning soʻzlariga koʻra, Eron tomonidan qoʻllab-quvvatlanuvchi husiychilar otryadlari shaharga kirib, «Amerikaga oʻlim, Isroilga oʻlim!» deya hayqirishgan.
AFP agentligi xabariga koʻra, hafta boshidan buyon olib borilgan toʻqnashuvlarda 500 dan ortiq kishi halok boʻlgan, oʻn minglab kishilar oʻz uylarini tark etgan.
Husiychilarning yurishi Saudiya Arabistoni hududi boʻylab yoʻllangan zarbalar bilan birga kechmoqda. Saudiya koalitsiyasiga koʻra, isyonchilar ballistik raketalar va dronlar bilan Abha, Hamis-Mushayt va Jizan shaharlariga hujum qilishgan. Ar-Riyod ham yopirilma havo zarbalari bilan javob qaytargan.
Hafta oxiriga kelib esa husiychilar Perim oroliga yetib borgani haqida xabar tarqaldi. Bu orol Osiyo va Yevropani bogʻlovchi savdo yoʻlining janubiy darvozasi hisoblanadigan Bob-al-Mandab boʻgʻozini ikkiga ajratib turadi.
Bundan oldinroq Yamandagi Saudiya tomonidan qoʻllanuvchi qonuniy hukumatdagi manbalar hukumat kuchlari Perim orolini tark etgani, husiychilar esa Qizil dengiz sohilidagi Zurab shahrini egallagani (ushbu shahar orol roʻparasida joylashgan) haqida xabar bergandi.
Ayni vaqtda husiychilarning oʻzi Perim orolini egallab olgani haqida rasman eʼlon qilmagan.
Husiychilar qurolli kuchlari vakili Yahyo Saria oʻz telegram-kanalida guruh tez orada «jiddiy oqibatlarga olib keladigan keng koʻlamli harbiy operatsiya» eʼlon qilishi haqida yozgan.
Hozirgi eskalatsiya 2022-yildan buyon Yamandagi fuqarolik urushini toʻxtatib turgan moʻrt bitimni uzil-kesil yoʻqqa chiqarishi mumkin. Ushbu mamlakatdagi harbiy toʻqnashuvlar 2014-yilda husiychilar poytaxt Sanoni egallab olganidan keyin boshlangan, 2015-yil martida esa Saudiya Arabistoni boshchiligidagi arab koalitsiyasi ham mojaroga tortilgan.
Bugungi kunda husiychilar mamlakatdagi eng yirik harbiy kuch hisoblanadi va Yaman aholisining taxminan 50-60 foiz aholisi istiqomat qiladigan hududlarni oʻz nazoratiga olgan.
Mavzuga oid
Boʻgʻoz nimasi bilan muhim?
Qizil dengizning eng janubiy qismidagi boʻgʻoz boʻlib, uni Adan qoʻltigʻi va undan keyin Hind okeani bilan bogʻlaydi.
Uning uzunligi 100 kilometrga yaqin, eni esa eng tor joyida atigi 30 kilometr atrofida. Boʻgʻoz Arabiston yarim orolidagi Yamanni Afrikadagi Jibuti va Eritreyadan ajratib turadi.
Qizil dengiz – Yevropa va Osiyo oʻrtasidagi eng muhim dengiz yoʻlagidir, shuning uchun Bob al-Mandab anʼanaviy ravishda dunyodagi eng gavjum kema yoʻllaridan biri hisoblanadi.
Neft tankerlari va yuk kemalari u orqali Suvaysh kanaliga va undan Oʻrta Yer dengiziga oʻtadi. Bu yoʻnalish Osiyodan Yevropa va Shimoliy Amerikaga boradigan yoʻlni minglab kilometrga qisqartirish imkonini beradi.
2024-yilda, husiychilar Gʻazodagi urush fonida Qizil dengizdagi kemalarga hujum qilishni boshlaganida, Suvaysh kanali orqali harakat keskin qisqargan va hozirgacha oldingi darajasiga qaytmadi.
IMF PortWatch maʼlumotiga koʻra, 2023-yilda kanal orqali 26 895 ta kema oʻtgandi – bu kuniga oʻrtacha 73,7 ta degani. 2024-yilda ularning soni 14 498 tagacha qisqargan, 2025-yilda – 14 070 ta.
Husiychilar falastinliklar bilan birdamlik belgisi sifatida harakat qilayotganini, faqat Isroil bilan aloqador boʻlgan kemalarga hujum qilganini daʼvo qilgan.
Global ahamiyatga ega mojaro
Urushning yangi bosqichi global ahamiyatga ham ega. Hoʻrmuz boʻgʻozi Eron tomonidan toʻsib qoʻyilganidan keyin Saudiya Arabistoni neft eksportining katta qismini Qizil dengiz orqali amalga oshirishga oʻtgandi. Husiychilar Bob-al-Mandib ustidan toʻliq nazoratni qoʻlga olishi esa ularning homiysi boʻlgan Eronga AQSH bilan qarama-qarshilikda hal qiluvchi ustunlikni taqdim etishi mumkin.
Ikkinchi eng muhim transport yoʻlagi orqali yetkazib berish hajmi qisqaradi, neft narxi esa keskin koʻtariladi.
Neft narxi hafta davomida, AQSH va Eron oʻrtasidagi navbatdagi zarbalar almashinuvi ortidan bir barrel uchun 100 dollardan oshgandi. Ikki mamlakat ham bir-birining neft tashuvchi tankerlarini oʻqqa tutgan. Tehron Iordaniyadagi Amerika harbiylari joylashgan bazaga ham muntazam ravishda hujum qilmoqda.
Financial Times gazetasi manbalari xabar berishicha, Yaqin Sharq mamlakatlari tashqi ishlar vazirlari Hoʻrmuz boʻgʻozida kemachilikni tartibga solish boʻyicha vaqtinchalik kelishuvga erishishga harakat qilmoqda.
Reuters xabariga koʻra, Yaman hukumat kuchlari shu hafta Qizil dengiz qirgʻoqlari boʻylab boshlangan shiddatli hujumda husiychilar egallab olgan hududlarni qaytarib olish niyatida ekanini maʼlum qilgan.
Adandagi hukumat strategik muhim hududlarda, jumladan Moha shahriga olib boradigan yoʻlda «terrorchi» husiychilarning har qanday harakatini toʻxtatish uchun qurol-yarogʻ va aviatsiya joʻnatilishini eʼlon qilgan. Yaman qurolli kuchlari rasmiy vakili tinch aholini Taiz va Moha shaharlari oʻrtasidagi yoʻldan foydalanmaslikka va husiychilar texnikasidan uzoqroq turishga chaqirgan.
Reuters manbalari xabar berishicha, husiychilarning Qizil dengiz sohillari boʻylab jadal siljishi Islom inqilobi qoʻriqchilari korpusining bevosita rahbarligi ostida amalga oshirilgan. Agentlik suhbatdoshlari Tehrondagilar Eron AQSH bilan qarama-qarshilikda yangi front ochishga intilayotganini aytishgan.
Nashrning Erondagi manbalariga koʻra, Tehron husiychilarga qoʻshimcha mablagʻ va qurol-yarogʻ berishga, shuningdek, harbiy harakatlarga yordam berish uchun yuqori martabali zobitlarni yuborishga vaʼda bergan (Eron husiychilarni oʻz ittifoqchilari deb ataydi, lekin ularni boshqarishini rad etadi).
Foto: Houthi Media Center via Getty Images
Tramp Saudiya soʻrovini rad etgan
Axios nashri maʼlum qilishicha, Saudiya Arabistoni hukumati soʻnggi voqealardan keyin AQShdan amerikalik harbiylar husiychilarga zarba berishini soʻragan.
Nashrning yozishicha, Saudiya Arabistoni valiahd shahzodasi Muhammad ibn Salmon payshanba kuni prezident Donald Trampga ikki marta qoʻngʻiroq qilib, guruh jangarilari Bob al-Mandab boʻgʻoziga yaqinlashayotgan paytda zarba berishga chaqirgan.
Axios manbalari taʼkidlashicha, Tramp rad javobini bergan, chunki uning maʼmuriyati husiychilar bilan mojaroga bevosita aralashishdan qochishga intilmoqda.
Shu bilan birga, Qoʻshma Shtatlar Yamandagi harbiy harakatlar tez avj olishidan xavotirda va Saudiya Arabistonini qoʻllab-quvvatlashni kuchaytirmoqda, shu bilan birga toʻgʻridan toʻgʻri harbiy aralashuvdan qochishga harakat qilmoqda. Unga koʻra, AQSH Markaziy qoʻmondonligi qoʻmondoni Bred Kuper payshanba kuni shoshilinch yigʻilishlar uchun Saudiya Arabistoniga kelgan.
Saudiya Arabistoni va husiychilar oʻrtasidagi qarama-qarshilik iyul oyida Yaman poytaxtidagi husiychilar nazorati ostidagi aeroportga zarba berilishidan keyin keskinlashgandi – bu orqali saudiyaliklar husiychilarning Ali Xominaiy dafn marosimidan qaytayotgan yuqori martabali vakillari samolyoti aeroportga qoʻnishiga yoʻl qoʻymaslikni maqsad qilgandi.
Bunga javoban husiychilar saudiyaliklarning Qizil dengizdagi tankerlariga hujum qildi, Saudiya Arabistoni va uning Yamandagi ittifoqchilari esa husiychilarning pozitsiyalariga aviazarbalar yoʻllash va quruqlik amaliyotlari oʻtkazish bilan javob qaytardi.
Saudiya Arabistonining AQShdan toʻgʻridan toʻgʻri harbiy aralashuvni soʻrashi – iyul oyidagi holatdan keskin farqlanadi, ikki oy oldin Ar-Riyoddagilar Vashingtondagilarni husiychilar bilan mustaqil kurashishga qodir ekaniga ishontirayotgandi.
Payshanba kuni husiychilar Moha shahriga hujum qilayotganda va Saudiya Arabistoni tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan yamanlik kuchlar chekinayotganda, valiahd shahzoda Trampga qoʻngʻiroq qilib, vaziyat yomonlashgani haqida xabar berdi, deya xabar berdi nashr manbalari. Bir necha soat oʻtgach, shahzoda yana qoʻngʻiroq qilib, AQShni husiychilarning pozitsiyalariga zarba berishga chaqirgan.
Tramp rad javobini bergan, biroq AQSH maʼmuriyati vakili Vashington Saudiya Arabistoniga husiychilar haqidagi razvedka maʼlumotlarini va nishonlarni aniqlash uchun maʼlumotlarni taqdim etishini aytdi, deb yozadi nashr. Manbaga koʻra, Saudiya Arabistonida 200 ga yaqin amerikalik harbiy xizmatchi mavjud boʻlib, ular bevosita harbiy harakatlar bilan bogʻliq boʻlmagan ishlarni bajaradi.
