Jahon iqtisodiyotiga yangi tahdid: Yamandagi husiyçilar Bob-al-Mandabni tösib qöymoqçi
|17:09 / 13.09.20268 5758 min
Tramp husiyçilarga zarba berişni rad etgan.
Foto: Reuters Husiyçilar safida jang qiluvçi harbiylarFoto: Reuters Husiyçilar safida jang qiluvçi harbiylar
Yakunlanayotgan haftaning ikkinçi yarmida jahon axborot agentliklari Yamandagi qonuniy hukumatga tayangan holda muxolifatdagi husiyçilar Bob-al-Mandab böğozidan 80 kilometr masofadagi Moha şahrini egallagani haqida xabar tarqatdi.
Guvohlarning sözlariga köra, Eron tomonidan qöllab-quvvatlanuvçi husiyçilar otryadlari şaharga kirib, «Amerikaga ölim, Isroilga ölim!» deya hayqirişgan.
AFP agentligi xabariga köra, hafta boşidan buyon olib borilgan töqnaşuvlarda 500 dan ortiq kişi halok bölgan, ön minglab kişilar öz uylarini tark etgan.
Husiyçilarning yurişi Saudiya Arabistoni hududi böylab yöllangan zarbalar bilan birga keçmoqda. Saudiya koalitsiyasiga köra, isyonçilar ballistik raketalar va dronlar bilan Abha, Hamis-Muşayt va Jizan şaharlariga hujum qilişgan. Ar-Riyod ham yopirilma havo zarbalari bilan javob qaytargan.
Hafta oxiriga kelib esa husiyçilar Perim oroliga yetib borgani haqida xabar tarqaldi. Bu orol Osiyo va Yevropani boğlovçi savdo yölining janubiy darvozasi hisoblanadigan Bob-al-Mandab böğozini ikkiga ajratib turadi.
Bundan oldinroq Yamandagi Saudiya tomonidan qöllanuvçi qonuniy hukumatdagi manbalar hukumat kuçlari Perim orolini tark etgani, husiyçilar esa Qizil dengiz sohilidagi Zurab şahrini egallagani (uşbu şahar orol röparasida joylaşgan) haqida xabar bergandi.
Ayni vaqtda husiyçilarning özi Perim orolini egallab olgani haqida rasman eʼlon qilmagan.
Husiyçilar qurolli kuçlari vakili Yahyo Saria öz telegram-kanalida guruh tez orada «jiddiy oqibatlarga olib keladigan keng kölamli harbiy operatsiya» eʼlon qilişi haqida yozgan.
Hozirgi eskalatsiya 2022-yildan buyon Yamandagi fuqarolik uruşini töxtatib turgan mört bitimni uzil-kesil yöqqa çiqarişi mumkin. Uşbu mamlakatdagi harbiy töqnaşuvlar 2014-yilda husiyçilar poytaxt Sanoni egallab olganidan keyin boşlangan, 2015-yil martida esa Saudiya Arabistoni boşçiligidagi arab koalitsiyasi ham mojaroga tortilgan.
Bugungi kunda husiyçilar mamlakatdagi eng yirik harbiy kuç hisoblanadi va Yaman aholisining taxminan 50-60 foiz aholisi istiqomat qiladigan hududlarni öz nazoratiga olgan.
Böğoz nimasi bilan muhim?
Mavzuga oid
Qizil dengizning eng janubiy qismidagi böğoz bölib, uni Adan qöltiği va undan keyin Hind okeani bilan boğlaydi.
Uning uzunligi 100 kilometrga yaqin, eni esa eng tor joyida atigi 30 kilometr atrofida. Böğoz Arabiston yarimorolidagi Yamanni Afrikadagi Jibuti va Eritreyadan ajratib turadi.
Qizil dengiz – Yevropa va Osiyo örtasidagi eng muhim dengiz yölagidir, şuning uçun Bob al-Mandab anʼanaviy ravişda dunyodagi eng gavjum kema yöllaridan biri hisoblanadi.
Neft tankerlari va yuk kemalari u orqali Suvayş kanaliga va undan Örta Yer dengiziga ötadi. Bu yönaliş Osiyodan Yevropa va Şimoliy Amerikaga boradigan yölni minglab kilometrga qisqartiriş imkonini beradi.
2024-yilda, husiyçilar Ğazodagi uruş fonida Qizil dengizdagi kemalarga hujum qilişni boşlaganida, Suvayş kanali orqali harakat keskin qisqargan va hozirgaça oldingi darajasiga qaytmadi.
IMF PortWatch maʼlumotiga köra, 2023-yilda kanal orqali 26 895 ta kema ötgandi – bu kuniga örtaça 73,7 ta degani. 2024-yilda ularning soni 14 498 tagaça qisqargan, 2025-yilda – 14 070 ta.
Husiyçilar falastinliklar bilan birdamlik belgisi sifatida harakat qilayotganini, faqat Isroil bilan aloqador bölgan kemalarga hujum qilganini daʼvo qilgan.
Global ahamiyatga ega mojaro
Uruşning yangi bosqiçi global ahamiyatga ham ega. Hörmuz böğozi Eron tomonidan tösib qöyilganidan keyin Saudiya Arabistoni neft eksportining katta qismini Qizil dengiz orqali amalga oşirişga ötgandi. Husiyçilar Bob-al-Mandib ustidan töliq nazoratni qölga olişi esa ularning homiysi bölgan Eronga AQŞ bilan qarama-qarşilikda hal qiluvçi ustunlikni taqdim etişi mumkin.
Ikkinçi eng muhim transport yölagi orqali yetkazib beriş hajmi qisqaradi, neft narxi esa keskin kötariladi.
Neft narxi hafta davomida, AQŞ va Eron örtasidagi navbatdagi zarbalar almaşinuvi ortidan bir barrel uçun 100 dollardan oşgandi. Ikki mamlakat ham bir-birining neft taşuvçi tankerlarini öqqa tutgan. Tehron Iordaniyadagi Amerika harbiylari joylaşgan bazaga ham muntazam ravişda hujum qilmoqda.
Financial Times gazetasi manbalari xabar berişiça, Yaqin Şarq mamlakatlari taşqi işlar vazirlari Hörmuz böğozida kemaçilikni tartibga soliş böyiça vaqtinçalik kelişuvga erişişga harakat qilmoqda.
Reuters xabariga köra, Yaman hukumat kuçlari şu hafta Qizil dengiz qirğoqlari böylab boşlangan şiddatli hujumda husiyçilar egallab olgan hududlarni qaytarib oliş niyatida ekanini maʼlum qilgan.
Adandagi hukumat strategik muhim hududlarda, jumladan Moha şahriga olib boradigan yölda «terrorçi» husiyçilarning har qanday harakatini töxtatiş uçun qurol-yaroğ va aviatsiya jönatilişini eʼlon qilgan. Yaman qurolli kuçlari rasmiy vakili tinç aholini Taiz va Moha şaharlari örtasidagi yöldan foydalanmaslikka va husiyçilar texnikasidan uzoqroq turişga çaqirgan.
Reuters manbalari xabar berişiça, husiyçilarning Qizil dengiz sohillari böylab jadal siljişi Islom inqilobi qöriqçilari korpusining bevosita rahbarligi ostida amalga oşirilgan. Agentlik suhbatdoşlari Tehrondagilar Eron AQŞ bilan qarama-qarşilikda yangi front oçişga intilayotganini aytişgan.
Naşrning Erondagi manbalariga köra, Tehron husiyçilarga qöşimça mablağ va qurol-yaroğ berişga, şuningdek, harbiy harakatlarga yordam beriş uçun yuqori martabali zobitlarni yuborişga vaʼda bergan (Eron husiyçilarni öz ittifoqçilari deb ataydi, lekin ularni boşqarişini rad etadi).
Foto: Houthi Media Center via Getty Images
Tramp Saudiya sörovini rad etgan
Axios naşri maʼlum qilişiça, Saudiya Arabistoni hukumati sönggi voqealardan keyin AQŞdan amerikalik harbiylar husiyçilarga zarba berişini söragan.
Naşrning yozişiça, Saudiya Arabistoni valiahd şahzodasi Muhammad ibn Salmon payşanba kuni prezident Donald Trampga ikki marta qönğiroq qilib, guruh jangarilari Bob al-Mandab böğoziga yaqinlaşayotgan paytda zarba berişga çaqirgan.
Axios manbalari taʼkidlaşiça, Tramp rad javobini bergan, çunki uning maʼmuriyati husiyçilar bilan mojaroga bevosita aralaşişdan qoçişga intilmoqda.
Şu bilan birga, Qöşma Ştatlar Yamandagi harbiy harakatlar tez avj olişidan xavotirda va Saudiya Arabistonini qöllab-quvvatlaşni kuçaytirmoqda, şu bilan birga töğridan töğri harbiy aralaşuvdan qoçişga harakat qilmoqda. Unga köra, AQŞ Markaziy qömondonligi qömondoni Bred Kuper payşanba kuni şoşilinç yiğilişlar uçun Saudiya Arabistoniga kelgan.
Saudiya Arabistoni va husiyçilar örtasidagi qarama-qarşilik iyul oyida Yaman poytaxtidagi husiyçilar nazorati ostidagi aeroportga zarba berilişidan keyin keskinlaşgandi – bu orqali saudiyaliklar husiyçilarning Ali Xominaiy dafn marosimidan qaytayotgan yuqori martabali vakillari samolyoti aeroportga qönişiga yöl qöymaslikni maqsad qilgandi.
Bunga javoban husiyçilar saudiyaliklarning Qizil dengizdagi tankerlariga hujum qildi, Saudiya Arabistoni va uning Yamandagi ittifoqçilari esa husiyçilarning pozitsiyalariga aviazarbalar yöllaş va quruqlik amaliyotlari ötkaziş bilan javob qaytardi.
Saudiya Arabistonining AQŞdan töğridan töğri harbiy aralaşuvni söraşi – iyul oyidagi holatdan keskin farqlanadi, ikki oy oldin Ar-Riyoddagilar Vaşingtondagilarni husiyçilar bilan mustaqil kuraşişga qodir ekaniga işontirayotgandi.
Payşanba kuni husiyçilar Moha şahriga hujum qilayotganda va Saudiya Arabistoni tomonidan qöllab-quvvatlanadigan yamanlik kuçlar çekinayotganda, valiahd şahzoda Trampga qönğiroq qilib, vaziyat yomonlaşgani haqida xabar berdi, deya xabar berdi naşr manbalari. Bir neça soat ötgaç, şahzoda yana qönğiroq qilib, AQŞni husiyçilarning pozitsiyalariga zarba berişga çaqirgan.
Tramp rad javobini bergan, biroq AQŞ maʼmuriyati vakili Vaşington Saudiya Arabistoniga husiyçilar haqidagi razvedka maʼlumotlarini va nişonlarni aniqlaş uçun maʼlumotlarni taqdim etişini aytdi, deb yozadi naşr. Manbaga köra, Saudiya Arabistonida 200 ga yaqin amerikalik harbiy xizmatçi mavjud bölib, ular bevosita harbiy harakatlar bilan boğliq bölmagan işlarni bajaradi.
