AQSH kaliy importida Kanadaga qaramlikni kamaytirmoqchi
|09:556237 min
AQSH prezidenti Donald Tramp Belarusdan Kanadaga nisbatan arzonroq narxda kaliyli oʻgʻitlar sotib olish boʻyicha yirik bitim tayyorlanayotganini bildirdi. DW suhbatlashgan ekspertlar bu rejani taʼminot manbalarini koʻpaytirish, Kanadaga bosim oʻtkazish va amerikalik fermerlar qoʻllab-quvvatlovini qozonishga intilish bilan bogʻlamoqda.
President of the Republic of Belarus/HandoutPresident of the Republic of Belarus/Handout
Donald Tramp Truth Social ijtimoiy tarmogʻida AQSH Belarus bilan kaliyli oʻgʻitlar xaridi boʻyicha yirik kelishuv ustida ishlayotganini maʼlum qildi. Uning taʼkidlashicha, xarid narxi Vashington hozir Kanadaga toʻlayotganidan ancha past boʻladi.
Tramp boʻlajak bitimni amerikalik fermerlar va chorvadorlar uchun «ajoyib yangilik» deb atadi. Ammo AQShning Belarus kaliyiga ehtiyoji qay darajada va mahsulotni yetkazib berish qanchalik oson boʻladi?
Kanadaga bosim oʻtkazish vositasimi?
DW maqolasida qayd etilishicha, Belarus kaliy sanoati 2025-yil oxiridan buyon davom etayotgan AQSH–Belarus muzokaralarida muhim oʻrin tutmoqda.
2025-yil dekabrida AQSH prezidentining maxsus vakili Jon Koul Minskka tashrif buyurganida Belarus kaliy sanoatiga nisbatan Amerika sanksiyalari bekor qilinishi eʼlon qilingan. 2026-yil martida esa «Belaruskaliy» va uning savdo kompaniyasi - «Belarus kaliy kompaniyasi» AQSH sanksiyalar roʻyxatidan chiqarilgan.
AQSH siyosati boʻyicha ekspert Aleksandra Filippenkoning aytishicha, Qoʻshma Shtatlar kaliyli oʻgʻitlar xaridining 70 foizdan ortigʻini Kanada hisobiga taʼminlaydi. U Trampning bayonotini Kanadaga, qisman esa Yevropa Ittifoqiga bosim oʻtkazishga urinish sifatida baholamoqda.
Ekspert fikricha, Tramp Vashington Kanada kaliyiga mutlaq bogʻliq emasligini koʻrsatishni istaydi. Shu bilan birga, bu bayonot amerikalik fermerlar manfaatlarini himoya qilayotganini namoyish etishga ham xizmat qiladi.
Filippenkoning taʼkidlashicha, Kanada hukumati savdo masalalarida Vashington bosimiga yon bermayapti. Bosh vazir Mark Karni hukumati oʻz biznesini qoʻllab-quvvatlash pozitsiyasida qolmoqda.
AQSH taʼminot manbalarini koʻpaytirishdan manfaatdor
Filippenko AQShning Belarus kaliyiga qiziqishini faqat siyosiy bayonot deb hisoblamaydi. Uning fikricha, Vashington xarid manbalarini koʻpaytirish va iqtisodiy manfaatlarini taʼminlashni ham istaydi.
Ekspert AQSH tashqi munosabatlarda, avvalo, oʻz iqtisodiyoti va xavfsizligini hisobga olishini, boshqa mamlakatlarning ichki siyosati hamda siyosiy mahbuslar masalasi esa har doim ham ustuvor boʻlavermasligini aytdi.
Mavzuga oid
U misol sifatida Venesuelani keltirdi. Filippenkoning soʻzlariga koʻra, ilgari asosan Xitoyga yoʻnaltirilgan Venesuela nefti endi AQShga yetkazilmoqda, Amerika kompaniyalari esa u yerdagi 17 ta konni oʻzlashtirish uchun eksklyuziv huquqlarga ega boʻlmoqda.
Siyosiy sharhlovchi va tarixchi Aleksandr Fridman ham AQSH kaliy taʼminotida Kanadaga qaramlikni kamaytirishdan manfaatdor ekanini qayd etdi. Biroq, uningcha, Belarus Amerika ehtiyojlarini qay darajada qoplay olishi alohida masala.
DW keltirgan BMT Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti maʼlumotlariga koʻra, Belarusning jahon kaliy bozoridagi ulushi 2021-yildagi 9 foizdan 2024-yilda 6 foizga tushgan. Kanada esa 2024-yilda ushbu bozorning 36 foizini egallagan.
Fridman bitim istiqboli tashqi omillarga ham bogʻliqligini taʼkidladi. Xususan, tranzit qanday tashkil etilishi, Rossiya bunga qanday munosabat bildirishi va Ukrainadagi urush sharoitida murosaga erishish mumkinligi hozircha ochiq qolmoqda.
Aleksandr Lukashenko yaqinda Belarus kaliyli oʻgʻitlarni Gʻarb bozorlariga yetkazib bera olmasligini, chunki barcha hajmlar boʻyicha shartnomalar tuzib boʻlinganini aytgan edi.
Fridman bu bayonotni muzokaralarda qulayroq shartlarga erishishga urinish sifatida baholadi. Uning fikricha, Lukashenko AQShning kaliyga qiziqishini tushunadi va oʻzi ham bitimdan manfaatdor.
«U amerikaliklarning kaliyga qiziqishini biladi. Nima deyishidan qatʼi nazar, uning oʻzi ham bu bitimdan manfaatdor. Ammo nega vaziyatdan foydalanib, oʻziga eʼtibor qaratmasligi va oʻz qadrini oshirmasligi kerak?» - dedi sharhlovchi.
Asosiy toʻsiq - Yevropa orqali tranzit
Belarus kaliyini AQShga yetkazib berishdagi asosiy muammolardan biri Yevropa Ittifoqi sanksiyalaridir.
Tramp bayonotidan soʻng Litva tashqi ishlar vaziri Kyastutis Budris Belarus kaliyli oʻgʻitlarini YEI hududi orqali tashish sanksiyalar bilan taqiqlanganini bildirdi. Uning aytishicha, bu cheklovlarni qayta koʻrib chiqish uchun asos yoʻq.
Budris LRT nashriga bergan intervyusida AQSH sanksiyalarining bekor qilinishi Yevropa Ittifoqining sanksiya siyosatiga bevosita bogʻliq emasligini taʼkidladi. Litva Tramp eʼlon qilgan rejani AQSH va Belarus oʻrtasidagi ikki tomonlama munosabatlar masalasi sifatida koʻrmoqda.
Vashington Yevropaga nimani taklif qilishi mumkin?
Filippenko AQShning Yevropa Ittifoqi, ayniqsa, Boltiqboʻyi davlatlariga bosim oʻtkazish ehtimolini sharhlar ekan, Amerikadagi Kongressga oraliq saylovlarga eʼtibor qaratdi.
Uning fikricha, respublikachilar Kongressning kamida bir palatasida nazoratni saqlab qolsa, Trampning Yevropaga bosim oʻtkazish imkoniyati kengayadi. Biroq ekspert prezident hozir bu masalaga katta kuch sarflashiga shubha bildirmoqda.
Filippenkoning baholashicha, saylov oldidan Tramp uchun fermerlarga gʻamxoʻrlik qilayotganini va zarurat tugʻilsa, Kanada oʻrniga Belarus bilan kelisha olishini koʻrsatuvchi siyosiy bayonotlar muhimroq boʻlishi mumkin.
Fridman esa masala faqat bosimda emas, Vashington Yevropaga evaziga nima taklif qila olishida, deb hisoblaydi. U ehtimoliy takliflar qatorida qurol-yarogʻ yetkazib berish va qoʻshimcha harbiy kontingent joylashtirishni tilga oldi.
Sharhlovchining fikricha, AQSH kaliy tranziti masalasi evaziga Yevropa xavfsizligi, xususan, Ukrainadagi urush bilan bogʻliq muhim yordamni taklif qilsa, Yevropa davlatlari bunday variantlarni koʻrib chiqishi mumkin.
Rossiya portlari muqobil yoʻl boʻlishi mumkinmi?
Fridman Belarus kaliyini Rossiya hududi va portlari orqali yetkazib berish ehtimolini ham istisno qilmadi.
Uning aytishicha, bu yoʻnalish AQSH uchun maqbul boʻlmasligi mumkin, chunki u Rossiyaga bogʻliqlikni oshiradi. Ammo iqtisodiy jihatdan oʻzini oqlasa va boshqa yoʻl qolmasa, Vashington ushbu variantdan foydalanishi ehtimoli bor.
Shu bilan birga, ekspert Boltiqboʻyi portlari orqali tashish afzalroq boʻlishini taʼkidladi.
Siyosiy mahbuslar masalasi muzokaralarda qanday oʻrin tutmoqda?
Fridmanning fikricha, AQSH va Belarus kaliy boʻyicha kelishuvning turli jihatlarini anchadan buyon muhokama qilib kelmoqda. U Jon Koulning soʻnggi tashrifi chogʻida avval eʼlon qilingan 200 kishi oʻrniga 25 nafar siyosiy mahbus ozod etilganini kaliy bitimi bilan bevosita bogʻlamaydi.
Sharhlovchining baholashicha, Vashington Lukashenko Ukrainadagi urushni yakunlashda samarali taʼsir koʻrsata olmasligini anglagach, asosiy eʼtiborini ikki tomonlama munosabatlarga qaratgan.
«Oʻylashimcha, ular kaliy loyihalarini anchadan buyon muhokama qilmoqda va asosiy bitim ham shu. U boshqa jarayonlardan mustaqil ravishda davom etmoqda», - dedi Fridman.
U siyosiy mahbuslarni ozod qilishni AQSH–Belarus munosabatlarining qoʻshimcha natijasi sifatida baholadi. Filippenko ham shunga yaqin fikr bildirdi.
Ekspertning aytishicha, Tramp uchun ozod etilgan mahbuslar sonini siyosiy yutuq sifatida koʻrsatish imkoniyati ahamiyatli. Biroq, uning bahosiga koʻra, bu masala Vashingtonning Minsk bilan munosabatlarida asosiy ustuvor yoʻnalish emas.
