Marketpleys eng munosib mahsulotni körsatadimi yoki öziga keraklisini?
|13:42 / 08.10.20264 34314 min
Xaridor marketpleysda öziga kerakli mahsulotni izlab qidiruv berganda, birinçi bölib köringan tovar haqiqatan ham eng yaxşi taklifmi? Bölişi mumkin, lekin har doim ham emas. Ayni şu nuqtada platformaning manfaatlari isteʼmolçi manfaatlari bilan töqnaşadi. Huquqşunos Humoyunmirzo Eşboyev Kun.uz'ga taqdim etgan maqolasida şu mavzuni isteʼmolçi huquqlari nuqtayi nazaridan körib çiqadi.
Foto: ShutterstockFoto: Shutterstock
Kiriş: Ekranda birinçi köringan mahsulot qanday tanlandi?
Smartfoningizni qölga olib, doimiy foydalanadigan marketpleys ilovasini oçasiz va «köylak», «poyabzal» yoki «smartfon» deb qidirasiz. Bir sekundda ekranda bir neça önlab mahsulot paydo böladi. Baʼzilarida «Top tavsiya», «Eng köp sotilgan», «Tez yetkaziladi» kabi jozibador yorliqlar turadi. Köpçiligimiz şu birinçi qatordagi tovarlarni körib, tanlaş jarayonini boşlaymiz.
Demak, ekranda mahsulotning qayerda va qanday körinişi oddiy texnik masala emas - u xaridorning yakuniy tanloviga bevosita taʼsir qilişi mumkin.
Lekin oddiy va jiddiy bir savol tuğiladi: Bu mahsulotlar nima sababdan bizga tavsiya etilyapti? Ular rostdan ham butun bozordagi eng arzon, eng sifatli yoki xolis xaridorlar bahosini olganmi?
Platformaning mahsulotlarni qaysi ketma-ketlikda körsatişi isteʼmolçi tanloviga kuçli taʼsir qiladi. Foydalanuvçi bir neçta platformadan foydalansa ham, unga qaysi mahsulot birinçi körsatilişi muhim.
Bu masalaning dolzarbligi raqamli savdoning tez kengayayotgani bilan yanada ortmoqda. 2024-yilda B2C elektron tijorat hajmi 4,12 trillion dollarga, onlayn xaridorlar soni esa 2,5 milliard kişiga yetgan. Özbekistonda ham elektron savdo va internetdan foydalaniş kengayib borayotgan bir şaroitda, ekrandagi «tartib» oddiy texnik vosita emas: mahsulotning qaysi örinda körsatilişi xaridor eʼtiboriga, sotuvçining savdosiga va raqobat şaroitiga taʼsir qilişi mumkin.
Raqamli platforma oddiy dökondan nima bilan farq qiladi?
Marketpleys faqat savdo maydoni emas. U bir vaqtning özida törtta rolni özida mujassam etadi:
bozorni taşkil etadi va ilova orqali kiriş darvozasini nazorat qiladi;
içki qoidalarni belgilaydi va qaysi tovar qidiruv oynasining yuqorisida turişini hal qiluvçi algoritmlarni yozadi;
özining tölov va kuryerlik tarmoqlarini joriy qiladi;
öz mahsulotlari (xususiy tovar belgilari) bilan maydonga kirib, mustaqil tadbirkorlar bilan ayni bir xaridor uçun raqobatlaşadi.
Obrazli qilib aytganda, raqamli platforma bir vaqtning özida ham maydon egasi, ham qoidalarni belgilovçi hakam, ham şu maydonda töp tepayotgan manfaatdor öyinçiga aylanadi.
Mavzuga oid
Buni oddiy bir misol bilan köriş mumkin: tasavvur qilaylik, marketpleys özining «tez yetkazib beriş» omborini joriy qiladi. Keyin esa qidiruv algoritmi aynan şu içki tizimga ulangan tovarlarni röyxatning yuqori qismida körsata boşlaydi. Taşqi tomondan bu xaridorga qulaylikdek körinadi. Ammo boşqa tomondan, platformaning qimmat xizmatidan foydalanmay, tovarini özi arzonroq yetkazib berayotgan mustaqil kiçik sotuvçilar qidiruv natijalarida quyiga tuşib qoladi.
Xaridor körayotgan tartib tabiiy raqobat natijasimi yoki platforma manfaatimi - buni bilişning imkoni bölmaydi.
Öz mahsulotini algoritmik ustun qöyiş nima?
Xalqaro adabiyotlarda keng qöllaniladigan «self-preferencing» tuşunçasi milliy adabiyotlarda «öz mahsulotini algoritmik ustun qöyiş» deb yuritiladi. Bu platformaning öziga tegişli mahsulot yoki xizmatlarni mustaqil raqobatçilarnikiga nisbatan qulayroq, yuqoriroq va köproq körinadigan tarzda joylaştirişidir. Bunda platforma özining bozor maydonini boşqariş imkoniyatidan foydalanib, ayni şu maydonda raqobatlaşayotgan boşqa sotuvçilarga nisbatan ustunlikka ega bölişi mumkin.
Muammoning jiddiyligi şundaki, foydalanuvçi uçun «birinçi köringan» taklif köpinça şunçaki tasodifiy joylaşuv emas. Qidiruv natijalaridagi birinçi örinlar iqtisodiy qiymatga ega.
Uşbu holat amaliyotda quyidagi şakllarda yuz berişi mumkin:
Algoritmik qidiruvda ustunlik beriş: Qidiruv satriga sörov kiritilganda, platforma dasturi öziga tegişli xizmat yoki tovarlarni eng yuqoriga çiqaradi, mustaqil korxonalarni esa pastga tuşiradi. Masalan, bir raqamli platforma ekotizimida xaridor tuşlik buyurtma qilmoqçi bölib qidiruv bersa, algoritm birinçi öziga qaraşli yoki platforma bilan maxsus eksklyuziv şartnoma tuzgan yirik tarmoqlarni sahifaning eng yuqori qismiga joylaştirişi mumkin. Öşa taomni arzonroq va mazaliroq tayyorlaydigan mahalliy mustaqil oşxona esa pastki qatorlarda qolib ketişi ehtimoli bor. Xuddi şunday, Amazon özining «Amazon Basics» mahsulotlariga qidiruv natijalarida ustunlik berişi bilan boğliq xavotirlar ham xalqaro raqobat muhokamalarida kötarilgan.
Pullik joylaştiriş va yaşirin reklama: Ayrim platformalarda sotuvçilar qöşimça haq tölaş orqali mahsulotlarini qidiruv natijalarida yuqoriroq joylaştirişi mumkin. Bunday tijoriy joylaştiriş isteʼmolçiga aniq «Reklama» yoki «Sponsored» belgisi bilan körsatilmasa, xaridor uni platformaning xolis tavsiyasi deb qabul qilişi mumkin. Masalan, Booking.com platformasidagi «Afzal körilgan hamkorlar» (Preferred Partner) belgisi mehmonxonaning platforma bilan alohida tijoriy şartlar asosida işlaşini anglatadi; bu belgi öz-özidan mehmonxonaning sifati yuqoriligini isbotlamaydi.
Sunʼiy şoşilinçlik hissini yaratiş: Mahsulot yonidagi «Atigi 4 ta qoldi» yoki «10 ta foydalanuvçi köryapti» kabi yozuvlar xaridorga tezroq qaror qabul qiliş bosimini ötkazişi mumkin. Agar bunday maʼlumotlar haqiqiy zaxira yoki real foydalanuvçilar soniga asoslanmasa, bu isteʼmolçini çalğituvçi axborot va manipulyativ dizayn (dark patterns) sifatida baholanişi mumkin.
Tölov va yetkazib berişdagi ehtimoliy kamsitişlar: Platforma özining moliyaviy yoki logistika xizmatlarini boşqa mustaqil xizmatlarga nisbatan ustun qöyişi ham raqobat nuqtayi nazaridan muayyan şaroitlarda muammoli bölişi mumkin. Masalan, X kompaniyasi öz ekotizimiga tegişli tölov vositasidan foydalanadigan mijozlarga muntazam ravişda qöşimça keşbek, çegirma yoki bepul yetkazib beriş imkoniyatini taqdim etib, boşqa tölov tizimlaridan foydalanadigan mijozlarga bunday şartlarni bermasa, bunday amaliyot şunçaki tijoriy aksiya sifatida emas, balki platformaning bozor kuçidan foydalanib, özining vertikal xizmatini raqobatçilarga nisbatan ustunlaştiriş nuqtayi nazaridan ham baholanişi mumkin.
Isteʼmolçi va kiçik tadbirkorlar uçun nima özgaradi?
Marketpleysdan foydalanayotgan har bir isteʼmolçi öziga savol berişi lozim: men hozir haqiqatan ham eng arzon va sifatli tovarni köryapmanmi yoki platformaga eng köp foyda keltiradigan taklifnimi?
Raqamli bozorda xaridor tanlovi erkindek körinsa-da, algoritmik arxitektura uni özi bilmagan holda maʼlum bir mahsulotga yetaklaşi mumkin. Bunda uçta savolga javob topiş muhim: mahsulot qidiruv natijalarida xolis mezonlar asosida joylaştirilganmi, pullik reklama ekanligi oçiq körsatilganmi va «Atigi 4 ta qoldi» kabi yozuvlar haqiqiy maʼlumotga asoslanganmi? Uşbu mezonlarning buzilişi isteʼmolçining töğri axborot olişiga va erkin tanloviga salbiy taʼsir qilişi mumkin.
Ikkinçi va eng oğriqli jabha - kiçik biznesning «raqamli qaramlik» tuzoğidir. Özbekiston iqtisodiyotida kiçik tadbirkorlik yalpi qöşilgan qiymatning 50 foizdan ortiğini va aholi bandligining qariyb 75 foizini taʼminlaydi. Dastlab marketpleys kiçik işlab çiqaruvçilar uçun ulkan imkoniyat eşigi bölib xizmat qildi. Xususan, Namangan, Andijon yoki Urgutdagi hunarmand va kasanaçilar alohida jismoniy dökon oçmasdan, ijara tölamasdan butun mamlakat böylab öz mahsulotlarini sota boşladi. Birgina milliy «Uzum Market» platformasida 2026-yil holatiga köra 18 mingdan ortiq mahalliy sotuvçilar (tadbirkorlar) faoliyat yuritmoqda va ularning 90 foizga yaqinini aynan kiçik va örta biznes vakillari taşkil etadi.
Ammo vaqt ötib, quyidagi holatlarda qaramlik yuzaga çiqişi mumkin:
Komissiyalarning oşişi: dastlab qulay bölib köringan şartlar keyinçalik sotuvçining platformaga yanada kuçli boğlanişiga olib kelişi mumkin;
«Köriniş uçun tölov» (Pay-to-play): algoritmlar özgartiriladi va pullik tarğibot sotib olmagan sotuvçilar qidiruvda quyiga tuşişi ehtimoli paydo böladi;
Axborot asimmetriyasi: platforma qaysi tovar xaridorgir ekanini boşqa sotuvçilarga qaraganda yaxşiroq biladi.
Natijada platforma nafaqat bozor vositaçisi, balki bozordagi talab va foydalanuvçi xatti-harakatlari haqidagi katta hajmdagi maʼlumotga ega raqobatçiga ham aylanadi.
Özbekiston qonunçiligi va xalqaro tajriba: raqamli adolat sari
Uşbu masala yuzasidan xalqaro maydonda yuz bergan eng yirik pretsedent - bu maşhur Google Shopping işi hisoblanadi. Google Shopping böyiça 2,42 milliard yevrolik jarima 2024-yil 10-sentabrda Yevropa Ittifoqi Adliya sudi tomonidan uzil-kesil tasdiqlangan bölsa, keyinçalik Yevropa sudlari Google’ning Android tizimi hamda onlayn reklama bozoridagi (AdSense) monopol harakatlari böyiça köp milliardlik boşqa daʼvolarni ham izçil körib çiqişni davom ettirdi.
Şuningdek, Yevropada kuçga kirgan «Raqamli bozor töğrisida»gi qonun (DMA) yirik kompaniyalarni «eşikbon platformalar» (gatekeepers) deb belgilab, öz mahsulotlarini ustun qöyişni qatʼiy taqiqladi.
Mamlakatimizda ham bu borada fundamental qadamlar qöyildi. Jumladan, 2023-yilda «Raqobat töğrisida»gi yangi tahrirdagi qonun qabul qilinib, unda ilk bor raqamli platformalar, tarmoq samarasi va platforma operatorining ustun mavqei tuşunçalari qonunan mustahkamlandi.
Şuningdek, Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 1-maydagi 256-son qaroriga 2-ilova bilan tasdiqlangan Nizomda raqamli platformalarning ustun muzokara kuçi mezonlari belgilandi. Eng muhimi, uşbu Nizomning 19-bandida «platformaning öz tovari yoki xizmatlarini uçinçi şaxslar tovar va xizmatlariga nisbatan qulayroq tarzda tasniflaşi» (yaʼni öz mahsulotini algoritmik ustun qöyişi) raqobatni çeklovçi qonunbuzarlik deb eʼtirof etildi.
Biroq bu normalarning qabul qilinişi raqamli bozordagi muammolar avtomatik tarzda hal bölganini bildirmaydi. Amaliyotda qator tizimli kamçiliklar va huquqiy böşliqlar saqlanib qolmoqda:
Algoritmik auditning maxsus protsessual mexanizmi: amaldagi raqobat töğrisidagi qonunçilik vakolatli davlat organiga raqamli platformalar faoliyatini tekşiriş, ulardan zarur hujjat, axborot va maʼlumotlarni talab qiliş hamda raqobat qonunçiligi buzilişlarini aniqlaş vakolatini beradi. Xususan, «Raqobat töğrisida»gi Qonunning 30- va 32-moddalarida tekşiruv ötkaziş, hujjatlar va axborotni oliş hamda zarur hollarda ekspert va mutaxassislarni jalb qiliş imkoniyati nazarda tutilgan. Biroq amaldagi tartibda platformalarning reyting va saralaş algoritmlarini, ularning texnik parametrlarini, model versiyalarini, maʼlumotlardan foydalaniş amaliyotini yoki algoritmik qarorlarning natijalarini maxsus algoritmik audit sifatida muntazam va texnik jihatdan çuqur tekşirişning alohida protsessual tartibi batafsil belgilanmagan. Şu bois mavjud umumiy nazorat vakolatlari algoritmik özini-özi ustun qöyiş (algorithmic self-preferencing) kabi murakkab holatlarni aniqlaş uçun huquqiy asos yaratadi, biroq bunday nazoratni texnik jihatdan samarali amalga oşiriş uçun maxsus algoritmik audit standartlari va protseduralari zarur.
Axborot va isbotlaş imkoniyatlarining nomutanosibligi: hozirgi şaroitda isteʼmolçi yoki raqamli platformadan foydalanuvçi tadbirkor öz tovarining qidiruv natijalari yoki platformadagi reytingida aynan platformaning yaşirin algoritmik qarori sababli pastga tuşirilganini mustaqil ravişda aniqlaş imkoniyati çeklangan. Çunki saralaş mezonlari, algoritmda qöllaniladigan parametrlar, reytingga taʼsir qiluvçi omillar va uşbu omillarning muayyan foydalanuvçi yoki tovar natijasiga taʼsiri haqidagi texnik maʼlumotlar, odatda, platformaning özida mavjud böladi. Foydalanuvçi esa öziga nisbatan qaysi mezon qöllanilganini, boşqa tovarlar nima sababdan undan yuqoriga joylaştirilganini yoki platformaning öz tovariga ustunlik bergan-bermaganini taşqi kuzatuv orqali aniq ajrata olmaydi. Natijada, qonunçilikda bunday majburiyat bevosita foydalanuvçining zimmasiga yuklatilmagan bölsa-da, platforma nazoratidagi texnik va algoritmik maʼlumotlardan foydalanuvçi foydalana olmasligi amalda isbotlaş yukining isteʼmolçi yoki tadbirkorning öz zimmasiga tuşib qoliş xavfini yuzaga keltiradi. Bu esa algoritmik özini-özi ustun qöyiş holatlarini aniqlaş va isbotlaşda tomonlar örtasida sezilarli axborot nomutanosibligini keltirib çiqaradi.
Reyting va axborot şaffofligining yetarli emasligi: raqamli platformalarda reyting va saralaş mezonlarining qöllanilişi, reklama va mahsulot haqidagi axborotlarning şaffofligi hamda ularning foydalanuvçilar uçun tuşunarli tarzda taqdim etilişini taʼminlaş böyiça yanada aniqroq mexanizmlarga ehtiyoj mavjud.
Xulosa
Raqamli platformalar bugungi kunda hayotimizni yengillaştiruvçi, milliy iqtisodiyotimizni yangi bosqiçga olib çiquvçi muhim infratuzilmaga aylanib ulgurdi. Şu boisdan ham asosiy maqsad - uşbu innovatsion jarayonlarga sunʼiy tösiq qöyiş emas, balki ularning barqaror, oçiq va barça uçun teng imkoniyatlar asosida rivojlanişini taʼminlaşdir.
Mamlakatimizda raqamli bozorlarni tartibga soliş yölida dastlabki huquqiy qadamlar qöyildi. Endilikdagi vazifa - uşbu qoidalarni amaliyotda yanada takomillaştiriş, platformalar faoliyatida algoritmik şaffoflikni oşiriş hamda xolis baholaş mexanizmlarini bosqiçma-bosqiç yölga qöyişdan iborat. Zero, platformaning içki mezonlari qançalik oçiq bölsa, xaridorning işonçi şunçalik ortadi, kiçik va örta biznes vakillari esa öz mehnati samarasiga tayanib, erkin rivojlaniş imkoniga ega böladi. Raqamli savdo hajmi trillionlab dollar bilan ölçanayotgan bugungi şaroitda algoritmning «içki qoidalari» bozorning öz qoidalariga taʼsir qiladigan darajaga yetmoqda.
Har bir isteʼmolçi ekrandagi takliflar xolis sifat va talab asosida şakllanayotganiga işonç hosil qilişi, har bir intiluvçan tadbirkor esa bozor maydonida öziga munosib örin topa olişi muhim. Raqamli davrda erkin va adolatli raqobat muhiti gavjum bozor rastalaridan boşlab, har birimizning qölimizdagi smartfon ekranlarigaça uzviy davom etişi lozim. Bu esa nafaqat soğlom raqobat muhitini mustahkamlaydi, balki raqamli iqtisodiyotimizning uzoq muddatli va işonçli taraqqiyotiga xizmat qiladi.
Humoyunmirzo Eşboyev, Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti öqituvçisi
