Marketpleys eng munosib mahsulotni koʻrsatadimi yoki oʻziga keraklisini?
|13:421 08214 min
Xaridor marketpleysda oʻziga kerakli mahsulotni izlab qidiruv berganda, birinchi boʻlib koʻringan tovar haqiqatan ham eng yaxshi taklifmi? Boʻlishi mumkin, lekin har doim ham emas. Ayni shu nuqtada platformaning manfaatlari isteʼmolchi manfaatlari bilan toʻqnashadi. Huquqshunos Humoyunmirzo Eshboyev Kun.uz'ga taqdim etgan maqolasida shu mavzuni isteʼmolchi huquqlari nuqtayi nazaridan koʻrib chiqadi.
Foto: ShutterstockFoto: Shutterstock
Kirish: Ekranda birinchi koʻringan mahsulot qanday tanlandi?
Smartfoningizni qoʻlga olib, doimiy foydalanadigan marketpleys ilovasini ochasiz va «koʻylak», «poyabzal» yoki «smartfon» deb qidirasiz. Bir sekundda ekranda bir necha oʻnlab mahsulot paydo boʻladi. Baʼzilarida «Top tavsiya», «Eng koʻp sotilgan», «Tez yetkaziladi» kabi jozibador yorliqlar turadi. Koʻpchiligimiz shu birinchi qatordagi tovarlarni koʻrib, tanlash jarayonini boshlaymiz.
Demak, ekranda mahsulotning qayerda va qanday koʻrinishi oddiy texnik masala emas - u xaridorning yakuniy tanloviga bevosita taʼsir qilishi mumkin.
Lekin oddiy va jiddiy bir savol tugʻiladi: Bu mahsulotlar nima sababdan bizga tavsiya etilyapti? Ular rostdan ham butun bozordagi eng arzon, eng sifatli yoki xolis xaridorlar bahosini olganmi?
Platformaning mahsulotlarni qaysi ketma-ketlikda koʻrsatishi isteʼmolchi tanloviga kuchli taʼsir qiladi. Foydalanuvchi bir nechta platformadan foydalansa ham, unga qaysi mahsulot birinchi koʻrsatilishi muhim.
Bu masalaning dolzarbligi raqamli savdoning tez kengayayotgani bilan yanada ortmoqda. 2024-yilda B2C elektron tijorat hajmi 4,12 trillion dollarga, onlayn xaridorlar soni esa 2,5 milliard kishiga yetgan. Oʻzbekistonda ham elektron savdo va internetdan foydalanish kengayib borayotgan bir sharoitda, ekrandagi «tartib» oddiy texnik vosita emas: mahsulotning qaysi oʻrinda koʻrsatilishi xaridor eʼtiboriga, sotuvchining savdosiga va raqobat sharoitiga taʼsir qilishi mumkin.
Raqamli platforma oddiy doʻkondan nima bilan farq qiladi?
Marketpleys faqat savdo maydoni emas. U bir vaqtning oʻzida toʻrtta rolni oʻzida mujassam etadi:
bozorni tashkil etadi va ilova orqali kirish darvozasini nazorat qiladi;
ichki qoidalarni belgilaydi va qaysi tovar qidiruv oynasining yuqorisida turishini hal qiluvchi algoritmlarni yozadi;
oʻzining toʻlov va kuryerlik tarmoqlarini joriy qiladi;
oʻz mahsulotlari (xususiy tovar belgilari) bilan maydonga kirib, mustaqil tadbirkorlar bilan ayni bir xaridor uchun raqobatlashadi.
Obrazli qilib aytganda, raqamli platforma bir vaqtning oʻzida ham maydon egasi, ham qoidalarni belgilovchi hakam, ham shu maydonda toʻp tepayotgan manfaatdor oʻyinchiga aylanadi.
Mavzuga oid
Buni oddiy bir misol bilan koʻrish mumkin: tasavvur qilaylik, marketpleys oʻzining «tez yetkazib berish» omborini joriy qiladi. Keyin esa qidiruv algoritmi aynan shu ichki tizimga ulangan tovarlarni roʻyxatning yuqori qismida koʻrsata boshlaydi. Tashqi tomondan bu xaridorga qulaylikdek koʻrinadi. Ammo boshqa tomondan, platformaning qimmat xizmatidan foydalanmay, tovarini oʻzi arzonroq yetkazib berayotgan mustaqil kichik sotuvchilar qidiruv natijalarida quyiga tushib qoladi.
Xaridor koʻrayotgan tartib tabiiy raqobat natijasimi yoki platforma manfaatimi - buni bilishning imkoni boʻlmaydi.
Oʻz mahsulotini algoritmik ustun qoʻyish nima?
Xalqaro adabiyotlarda keng qoʻllaniladigan «self-preferencing» tushunchasi milliy adabiyotlarda «oʻz mahsulotini algoritmik ustun qoʻyish» deb yuritiladi. Bu platformaning oʻziga tegishli mahsulot yoki xizmatlarni mustaqil raqobatchilarnikiga nisbatan qulayroq, yuqoriroq va koʻproq koʻrinadigan tarzda joylashtirishidir. Bunda platforma oʻzining bozor maydonini boshqarish imkoniyatidan foydalanib, ayni shu maydonda raqobatlashayotgan boshqa sotuvchilarga nisbatan ustunlikka ega boʻlishi mumkin.
Muammoning jiddiyligi shundaki, foydalanuvchi uchun «birinchi koʻringan» taklif koʻpincha shunchaki tasodifiy joylashuv emas. Qidiruv natijalaridagi birinchi oʻrinlar iqtisodiy qiymatga ega.
Ushbu holat amaliyotda quyidagi shakllarda yuz berishi mumkin:
Algoritmik qidiruvda ustunlik berish: Qidiruv satriga soʻrov kiritilganda, platforma dasturi oʻziga tegishli xizmat yoki tovarlarni eng yuqoriga chiqaradi, mustaqil korxonalarni esa pastga tushiradi. Masalan, bir raqamli platforma ekotizimida xaridor tushlik buyurtma qilmoqchi boʻlib qidiruv bersa, algoritm birinchi oʻziga qarashli yoki platforma bilan maxsus eksklyuziv shartnoma tuzgan yirik tarmoqlarni sahifaning eng yuqori qismiga joylashtirishi mumkin. Oʻsha taomni arzonroq va mazaliroq tayyorlaydigan mahalliy mustaqil oshxona esa pastki qatorlarda qolib ketishi ehtimoli bor. Xuddi shunday, Amazon oʻzining «Amazon Basics» mahsulotlariga qidiruv natijalarida ustunlik berishi bilan bogʻliq xavotirlar ham xalqaro raqobat muhokamalarida koʻtarilgan.
Pullik joylashtirish va yashirin reklama: Ayrim platformalarda sotuvchilar qoʻshimcha haq toʻlash orqali mahsulotlarini qidiruv natijalarida yuqoriroq joylashtirishi mumkin. Bunday tijoriy joylashtirish isteʼmolchiga aniq «Reklama» yoki «Sponsored» belgisi bilan koʻrsatilmasa, xaridor uni platformaning xolis tavsiyasi deb qabul qilishi mumkin. Masalan, Booking.com platformasidagi «Afzal koʻrilgan hamkorlar» (Preferred Partner) belgisi mehmonxonaning platforma bilan alohida tijoriy shartlar asosida ishlashini anglatadi; bu belgi oʻz-oʻzidan mehmonxonaning sifati yuqoriligini isbotlamaydi.
Sunʼiy shoshilinchlik hissini yaratish: Mahsulot yonidagi «Atigi 4 ta qoldi» yoki «10 ta foydalanuvchi koʻryapti» kabi yozuvlar xaridorga tezroq qaror qabul qilish bosimini oʻtkazishi mumkin. Agar bunday maʼlumotlar haqiqiy zaxira yoki real foydalanuvchilar soniga asoslanmasa, bu isteʼmolchini chalgʻituvchi axborot va manipulyativ dizayn (dark patterns) sifatida baholanishi mumkin.
Toʻlov va yetkazib berishdagi ehtimoliy kamsitishlar: Platforma oʻzining moliyaviy yoki logistika xizmatlarini boshqa mustaqil xizmatlarga nisbatan ustun qoʻyishi ham raqobat nuqtayi nazaridan muayyan sharoitlarda muammoli boʻlishi mumkin. Masalan, X kompaniyasi oʻz ekotizimiga tegishli toʻlov vositasidan foydalanadigan mijozlarga muntazam ravishda qoʻshimcha keshbek, chegirma yoki bepul yetkazib berish imkoniyatini taqdim etib, boshqa toʻlov tizimlaridan foydalanadigan mijozlarga bunday shartlarni bermasa, bunday amaliyot shunchaki tijoriy aksiya sifatida emas, balki platformaning bozor kuchidan foydalanib, oʻzining vertikal xizmatini raqobatchilarga nisbatan ustunlashtirish nuqtayi nazaridan ham baholanishi mumkin.
Isteʼmolchi va kichik tadbirkorlar uchun nima oʻzgaradi?
Marketpleysdan foydalanayotgan har bir isteʼmolchi oʻziga savol berishi lozim: men hozir haqiqatan ham eng arzon va sifatli tovarni koʻryapmanmi yoki platformaga eng koʻp foyda keltiradigan taklifnimi?
Raqamli bozorda xaridor tanlovi erkindek koʻrinsa-da, algoritmik arxitektura uni oʻzi bilmagan holda maʼlum bir mahsulotga yetaklashi mumkin. Bunda uchta savolga javob topish muhim: mahsulot qidiruv natijalarida xolis mezonlar asosida joylashtirilganmi, pullik reklama ekanligi ochiq koʻrsatilganmi va «Atigi 4 ta qoldi» kabi yozuvlar haqiqiy maʼlumotga asoslanganmi? Ushbu mezonlarning buzilishi isteʼmolchining toʻgʻri axborot olishiga va erkin tanloviga salbiy taʼsir qilishi mumkin.
Ikkinchi va eng ogʻriqli jabha - kichik biznesning «raqamli qaramlik» tuzogʻidir. Oʻzbekiston iqtisodiyotida kichik tadbirkorlik yalpi qoʻshilgan qiymatning 50 foizdan ortigʻini va aholi bandligining qariyb 75 foizini taʼminlaydi. Dastlab marketpleys kichik ishlab chiqaruvchilar uchun ulkan imkoniyat eshigi boʻlib xizmat qildi. Xususan, Namangan, Andijon yoki Urgutdagi hunarmand va kasanachilar alohida jismoniy doʻkon ochmasdan, ijara toʻlamasdan butun mamlakat boʻylab oʻz mahsulotlarini sota boshladi. Birgina milliy «Uzum Market» platformasida 2026-yil holatiga koʻra 18 mingdan ortiq mahalliy sotuvchilar (tadbirkorlar) faoliyat yuritmoqda va ularning 90 foizga yaqinini aynan kichik va oʻrta biznes vakillari tashkil etadi.
Ammo vaqt oʻtib, quyidagi holatlarda qaramlik yuzaga chiqishi mumkin:
Komissiyalarning oshishi: dastlab qulay boʻlib koʻringan shartlar keyinchalik sotuvchining platformaga yanada kuchli bogʻlanishiga olib kelishi mumkin;
«Koʻrinish uchun toʻlov» (Pay-to-play): algoritmlar oʻzgartiriladi va pullik targʻibot sotib olmagan sotuvchilar qidiruvda quyiga tushishi ehtimoli paydo boʻladi;
Axborot asimmetriyasi: platforma qaysi tovar xaridorgir ekanini boshqa sotuvchilarga qaraganda yaxshiroq biladi.
Natijada platforma nafaqat bozor vositachisi, balki bozordagi talab va foydalanuvchi xatti-harakatlari haqidagi katta hajmdagi maʼlumotga ega raqobatchiga ham aylanadi.
Oʻzbekiston qonunchiligi va xalqaro tajriba: raqamli adolat sari
Ushbu masala yuzasidan xalqaro maydonda yuz bergan eng yirik pretsedent - bu mashhur Google Shopping ishi hisoblanadi. Google Shopping boʻyicha 2,42 milliard yevrolik jarima 2024-yil 10-sentabrda Yevropa Ittifoqi Adliya sudi tomonidan uzil-kesil tasdiqlangan boʻlsa, keyinchalik Yevropa sudlari Google’ning Android tizimi hamda onlayn reklama bozoridagi (AdSense) monopol harakatlari boʻyicha koʻp milliardlik boshqa daʼvolarni ham izchil koʻrib chiqishni davom ettirdi.
Shuningdek, Yevropada kuchga kirgan «Raqamli bozor toʻgʻrisida»gi qonun (DMA) yirik kompaniyalarni «eshikbon platformalar» (gatekeepers) deb belgilab, oʻz mahsulotlarini ustun qoʻyishni qatʼiy taqiqladi.
Mamlakatimizda ham bu borada fundamental qadamlar qoʻyildi. Jumladan, 2023-yilda «Raqobat toʻgʻrisida»gi yangi tahrirdagi qonun qabul qilinib, unda ilk bor raqamli platformalar, tarmoq samarasi va platforma operatorining ustun mavqei tushunchalari qonunan mustahkamlandi.
Shuningdek, Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 1-maydagi 256-son qaroriga 2-ilova bilan tasdiqlangan Nizomda raqamli platformalarning ustun muzokara kuchi mezonlari belgilandi. Eng muhimi, ushbu Nizomning 19-bandida «platformaning oʻz tovari yoki xizmatlarini uchinchi shaxslar tovar va xizmatlariga nisbatan qulayroq tarzda tasniflashi» (yaʼni oʻz mahsulotini algoritmik ustun qoʻyishi) raqobatni cheklovchi qonunbuzarlik deb eʼtirof etildi.
Biroq bu normalarning qabul qilinishi raqamli bozordagi muammolar avtomatik tarzda hal boʻlganini bildirmaydi. Amaliyotda qator tizimli kamchiliklar va huquqiy boʻshliqlar saqlanib qolmoqda:
Algoritmik auditning maxsus protsessual mexanizmi: amaldagi raqobat toʻgʻrisidagi qonunchilik vakolatli davlat organiga raqamli platformalar faoliyatini tekshirish, ulardan zarur hujjat, axborot va maʼlumotlarni talab qilish hamda raqobat qonunchiligi buzilishlarini aniqlash vakolatini beradi. Xususan, «Raqobat toʻgʻrisida»gi Qonunning 30- va 32-moddalarida tekshiruv oʻtkazish, hujjatlar va axborotni olish hamda zarur hollarda ekspert va mutaxassislarni jalb qilish imkoniyati nazarda tutilgan. Biroq amaldagi tartibda platformalarning reyting va saralash algoritmlarini, ularning texnik parametrlarini, model versiyalarini, maʼlumotlardan foydalanish amaliyotini yoki algoritmik qarorlarning natijalarini maxsus algoritmik audit sifatida muntazam va texnik jihatdan chuqur tekshirishning alohida protsessual tartibi batafsil belgilanmagan. Shu bois mavjud umumiy nazorat vakolatlari algoritmik oʻzini-oʻzi ustun qoʻyish (algorithmic self-preferencing) kabi murakkab holatlarni aniqlash uchun huquqiy asos yaratadi, biroq bunday nazoratni texnik jihatdan samarali amalga oshirish uchun maxsus algoritmik audit standartlari va protseduralari zarur.
Axborot va isbotlash imkoniyatlarining nomutanosibligi: hozirgi sharoitda isteʼmolchi yoki raqamli platformadan foydalanuvchi tadbirkor oʻz tovarining qidiruv natijalari yoki platformadagi reytingida aynan platformaning yashirin algoritmik qarori sababli pastga tushirilganini mustaqil ravishda aniqlash imkoniyati cheklangan. Chunki saralash mezonlari, algoritmda qoʻllaniladigan parametrlar, reytingga taʼsir qiluvchi omillar va ushbu omillarning muayyan foydalanuvchi yoki tovar natijasiga taʼsiri haqidagi texnik maʼlumotlar, odatda, platformaning oʻzida mavjud boʻladi. Foydalanuvchi esa oʻziga nisbatan qaysi mezon qoʻllanilganini, boshqa tovarlar nima sababdan undan yuqoriga joylashtirilganini yoki platformaning oʻz tovariga ustunlik bergan-bermaganini tashqi kuzatuv orqali aniq ajrata olmaydi. Natijada, qonunchilikda bunday majburiyat bevosita foydalanuvchining zimmasiga yuklatilmagan boʻlsa-da, platforma nazoratidagi texnik va algoritmik maʼlumotlardan foydalanuvchi foydalana olmasligi amalda isbotlash yukining isteʼmolchi yoki tadbirkorning oʻz zimmasiga tushib qolish xavfini yuzaga keltiradi. Bu esa algoritmik oʻzini-oʻzi ustun qoʻyish holatlarini aniqlash va isbotlashda tomonlar oʻrtasida sezilarli axborot nomutanosibligini keltirib chiqaradi.
Reyting va axborot shaffofligining yetarli emasligi: raqamli platformalarda reyting va saralash mezonlarining qoʻllanilishi, reklama va mahsulot haqidagi axborotlarning shaffofligi hamda ularning foydalanuvchilar uchun tushunarli tarzda taqdim etilishini taʼminlash boʻyicha yanada aniqroq mexanizmlarga ehtiyoj mavjud.
Xulosa
Raqamli platformalar bugungi kunda hayotimizni yengillashtiruvchi, milliy iqtisodiyotimizni yangi bosqichga olib chiquvchi muhim infratuzilmaga aylanib ulgurdi. Shu boisdan ham asosiy maqsad - ushbu innovatsion jarayonlarga sunʼiy toʻsiq qoʻyish emas, balki ularning barqaror, ochiq va barcha uchun teng imkoniyatlar asosida rivojlanishini taʼminlashdir.
Mamlakatimizda raqamli bozorlarni tartibga solish yoʻlida dastlabki huquqiy qadamlar qoʻyildi. Endilikdagi vazifa - ushbu qoidalarni amaliyotda yanada takomillashtirish, platformalar faoliyatida algoritmik shaffoflikni oshirish hamda xolis baholash mexanizmlarini bosqichma-bosqich yoʻlga qoʻyishdan iborat. Zero, platformaning ichki mezonlari qanchalik ochiq boʻlsa, xaridorning ishonchi shunchalik ortadi, kichik va oʻrta biznes vakillari esa oʻz mehnati samarasiga tayanib, erkin rivojlanish imkoniga ega boʻladi. Raqamli savdo hajmi trillionlab dollar bilan oʻlchanayotgan bugungi sharoitda algoritmning «ichki qoidalari» bozorning oʻz qoidalariga taʼsir qiladigan darajaga yetmoqda.
Har bir isteʼmolchi ekrandagi takliflar xolis sifat va talab asosida shakllanayotganiga ishonch hosil qilishi, har bir intiluvchan tadbirkor esa bozor maydonida oʻziga munosib oʻrin topa olishi muhim. Raqamli davrda erkin va adolatli raqobat muhiti gavjum bozor rastalaridan boshlab, har birimizning qoʻlimizdagi smartfon ekranlarigacha uzviy davom etishi lozim. Bu esa nafaqat sogʻlom raqobat muhitini mustahkamlaydi, balki raqamli iqtisodiyotimizning uzoq muddatli va ishonchli taraqqiyotiga xizmat qiladi.
Humoyunmirzo Eshboyev, Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti oʻqituvchisi
