Çuqur inqiroz yoqasidagi turizm: uni qutqarişning çorasi bormi? - Behruz Hamzayev bilan suhbat
|23:56 / 08.05.202012 4239 min
Kun.uz pandemiya şaroitida turli soha vakillari bilan onlayn intervyularini davom ettiradi. Bu galgi suhbatdoşimiz – World Influencers Network (Xalqaro inflyuyenserlar tarmoği) asosçisi Behruz Hamzayev.
Behruz Hamzayev Özbekistonda turizm sohasi bilimdonlaridan biri sifatida tanilgan, bir muddat Turizmni rivojlantiriş davlat qömitasi raisi maslahatçisi lavozimida ham işlagan. Suhbat davomida koronavirus pandemiyasining turizmga ta'siri, xususiy sektordagi vaziyat, onlayn turizm, sohadagi işsizlikka barham beriş uçun innovatsion yeçimlar, aviatsiya bozoridagi holat kabi qator mavzularda söz bordi.
Turizm – pandemiyadan eng köp zarar körgan sohalardan biri
– Turizm 10 yil davomida faqat ösib kelayotgan soha bölib keldi. Har öninçi işçi örin turizm bilan boğliq va u asosiy daromad olib keluvçi sohalar içida 3-örinda turadi. Jahon turizm taşkilotining hisobotiga köra, dunyo turizmi pandemiya tufayli 1 trln. dollari atrofida zarar köradi.
Bu sohada 100 milliondan ortiq aholi band edi va ular hozir işsiz. Turizm öz örniga qaytib kelişi uçun 18 oy muddat talab etiladi. Vaksina paydo bölgunça insonlar sayohat qilişdan voz keçişadi.
Yaqinda xabar öqidim: Argentina sentabr oyigaça xorijga parvozlarini töxtatdi. Pandemiyadan keyin turizm umuman boşqaça tus oladi.
«Qayta önglaniş uçun beş yil ketişi mumkin»
– Turizm asosan mustaqil kiçik biznes egalaridan taşkil topgan sohadir. Aviaqatnovlar va mehmonxonalar tizimlari şular jumlasidandir. Turizmning jadal sur'atlarda rivojlanişida aviaçiptalarning arzonligi muhim rol öynagan. Aviaqatnov – turizmni yurgizuvçi dvigateldir. Şu sababli hukumatlar aviatsiyaga yordam beriş orqali turizmni qutqarişga urinmoqdalar.
Mavjud aviakompaniyalarning 50 foizi bankrotlikka uçraşi mumkin.
Ikkinçisi – mehmonxonalar bölib, ularga qaysidir ma'noda hukumat yordam berişi mumkin. Rivojlangan davlatlarda «bailout» tizimi bor, unda ma'lum sohalarga inqirozdan çiqib ketişi uçun hukumat tomonidan moliyaviy yordam beriladi. Masalan, soliq imtiyozlari, xodimlarga vaqtinça oylik tölaş kabilar. Turizmda köpçilik – özini-özi band qiluvçilardir. Birgina gidlarni oladigan bölsak, Özbekistonda ular işsiz qolişdi. Boşqa davlatlarda ham şunday. Lekin Özbekistonda bu vaziyat qiyinroq, çunki Özbekistonda bu kasb mavsumiy bölib, bahor va kuzda işlaşadi.
Buning natijasida gidlar öz kasbidan voz keçişi mumkin. Boşqa sohalarga ötib ketiş ehtimoli katta. Özi bizda gidlarga ehtiyoj katta edi. Pandemiyadan söng bu yanada oşadi.
Mavzuga oid
Turizm xizmat körsatuvçi sohalar tarmoği bölgani sayyohlarga xizmat qilib kelgan kafe, restoran va mehmonxonalar ham katta zarar köradi. Yana qayta önglaniş uçun bizga yana 5 yil kerak bölişi mumkin.
«Özbekistonga eng köp keluvçi xorijiy sayyohlarning ikki toifasi oqimi keskin kamayadi»
Behruz Hamzayev
– Özbek turizmi strukturasi tubdan özgarişi kerak va tabiiyki, mavjud şaroitga moslaşib boradi. Turizm avvalgiday böladi, deganlar adaşadi. Turizmni rivojlantiriş davlat qömitasi mas'ul taşkilot sifatida yangi qoidalar böyiça iş olib borişi kerak. Pandemiyadan söng hozirgi iş uslubi bilan umuman işlab bölmaydi.
Şu paytgaça Özbekistonga keladigan sayyohlarning katta qismi keksa yoşdagilar edi va ularning koronavirusga çaliniş ehtimoli yuqori. Undan taşqari, bunday toifadagi sayyohlar Özbekistonga yakka emas, guruh bölib taşrif buyurişgan – yaqin istiqbolda esa guruh bölib töplaniş tavsiya etilmaydi. Özi eng zör yaxşi turistlar – qariyalar edi, çunki ular guruh bölib sayr qilişadi va köproq xarajat qilişadi.
Özbekistonga eng köp keladigan sayyohlarning ikkinçi toifasi – bekpekerlar, ya'ni yoş sayyohlar edi. Bu toifa sayyohlar juda kam xarajat qilişadi, xarajatlarini tiyin-tiyinigaça hisob-kitob qilişadi. Pandemiyadan keyin sayyohat qiliş narxi qimmatlaşadi, natijada bu toifa sayyohlar ham kelmay qöyadi.
Çunki ilgari Özbekistonda 1 hafta sayohat qiliş 2000 dollar bölgan bölsa, endi u 2 baravarga oşib ketişi mumkin. Ijtimoiy masofa talablariga rioya qilgan holda samolyotlarda 9 kişilik joyda 1 kişi joylaşadi va çipta narxi ham oşib ketadi. Kelasi 18 oy içida samolyot orqali uçadiganlar boy sayyohlar böladi.
«Içki turizm stimul vazifasini bajarişi mumkin»
– Biznes sayohatlar ham tezda önglanadi, çunki işni yurgiziş uçun harakat qiliş lozim. Içki turizm ham oyoqqa turib olişi mumkin. Karantindan çiqib olganimizdan söng mamlakat içki qismi oçiladi. 34 million aholiga egamiz va ular qayergadir sayohat qilişadi, xorijga sayohat qilmoqçi bölib mablağ yiğib qöyganlar bor. Ularda pul bor, şuning uçun içki turizm infratuzilmasini yaxşilab qöysak, daromad olina boşlaydi.
Demak, Turizmni rivojlantiriş davlat qömitasi kelasi 18 oy içida içki turizmga bor e'tiborini qaratişi zarur böladi. Kafe, restoran, kiçik mehmonxonalar yopilib qolmasligi, turizm mutaxassislari boşqa işga ötib ketmasligi uçun içki turizm kiçik bölsa-da, stimul vazifasini ötaşi mumkin.
«Yana bir yöl – Özbekistonni boy sayyohlar keladigan manzilga aylantiriş»
– Yana bir taklif – turizmni diversifikatsiyalaş. Bizda çipta narxi qimmat, boşqa mamlakatlar uçun Özbekiston uzoq bölgani tufayli mamlakatni boy sayyohlar keladigan turistik manzilga (luxury destination) aylantirişimiz kerak. 1 million şunday sayyohlar kelsa, 10 millionning örnini bosib ketadi. Balki hozirgi vaziyat tizimni tubdan özgartiriş uçun yaxşi imkoniyatdir. Mana şu 18 oy içida tubdan özgariş uçun qulay vaqtdir.
Buni amalga oşiriş juda qiyin emas. Birinçidan, mehmonxonalar sifati. Turistik markazlardan biri bölgan Xiva, Buxoro, Samarqandda beş yulduzli mehmonxonalar yöq. Faqat Toşkentda bor. Boy turistlar sarflayotgan puliga yaraşa xizmatlar körsatilişini talab qilişadi. Beş yulduzli mehmonxona köp xonali bölişi şartmas. Kiçkina, lekin xizmatlari sifati yuqori bölsa, beş yulduzli maqomga erişiş mumkin.
Hozirgi şaroitda mablağimiz kam. Xöş, nima qilamiz? 30 xonali mehmonxonada xizmatlar sifatini oşirib qöyiş kerak va şu orqali katta daromad qilsa böladi.
Vaziyatni önglaş uçun «Özbekiston havo yöllari» nimalar qilişi mumkin?
– Bunda xalqaro tajribani örganiş samara beradi. BAAning Emirates airlines aviakompaniyasi yölovçilarni samolyotga çiqarişdan oldin natijasi 15 minutda çiqadigan koronavirusni aniqlovçi testni qöllamoqda. Biron davlatga borsangiz, test topşirganingiz töğrisida ma'lumotnomani körsatasiz va sizni karantinga joylaştirişmaydi. Testlar qimmat emas.
Şu tajribani özimizda amalda qöllaş har bir sayyohda işonç hissini uyğotişga yordam beradi. Samolyot örindiqlari himoya qobiqlari bilan öralsa, xodimlar sanitariya qoidalariga amal qilsa, işonçim komilki, köp sayyohlar Özbekistonga kelişiga erişamiz.
Şunga mutanosib ravişda transport tizimi ham yangi talablarga moslaştirilişi kerak.
Turizmni rivojlantiriş davlat qömitasi pandemiya paytida onlayn turizm yölga qöyilişi haqida ma'lum qildi
– Bu haqida xabarlarda öqidim. Özimgayam qiziq böldi. Onlayn turizm, aslida, qanday bölişi haqida ma'lumotga ega böla olmadim, afsuski. Töliq tuşunça berilmagan. Har qanday sözga onlayn qöşilsa, yangilik bölib qoladi, deganimas. «Virtual turizm» nazarda tutilgandir, balki.
Bu böyiça taklifim bor: hozir Özbekistonda barça gidlar işsiz. Ularga diqqatga sazovor joylarga, jumladan, qadimiy ziyoratgohlarga kirib, öşa yerdan jonli efirlar qilib, ijtimoiy tarmoqqa joylaşlariga imkoniyat yaratib beriş lozim. Videoni tomoşa qiliş 50 sent yoki 1 dollar qilib qöyilsa, köpçilikka qimmatlik qilmaydi va uni bajonidil qörişi mumkin.
Ham virtual tarzda mablağ topiş, ham sayyohlar ong ostiga Özbekistonga karantindan keyin, albatta, keliş fikrini singdirsa böladi.
Içki sayyohlarni jalb qiliş uçun turizmning qaysi turlariga e'tibor qaratiş kerak?
– Karantin tugagaç, köpçilik ehtiyotkor bölib qolişi tabiiy. Gavjum joylardan qoçişga harakat qiladi. Ziyorat turizmi bilan odamlarni jalb qilolmaysiz. Ekoturizm imkoniyatlaridan foydalaniş katta foyda beradi. Tabiat qöyniga sayohat qilganingizda, ijtimoiy masofani saqlaşga hojat qolmaydi. Odamlar kam böladi. Özbekistonda sayohat qilişga arziydigan tabiat manzaralari juda köp, lekin köpçilik bilmaydi. Şu joylarda sayyohlar uçun qulay infratuzilma yaratilişi lozim.
