«Импортни чеклаш экспорт қисқаришига олиб келади» — Сўнгги видеоселектор мажлиси якунлари ҳақида
|17:08 / 21.04.201747 0279 мин
Иқтисодий таҳлилчи Юлий Юсупов президент Шавкат Мирзиёев томонидан 19 апрель куни ўтказилган видеоселектор мажлисини шарҳлади.
«Ислоҳотларга конвертация жорий қилинишидан манфаатдор бўлмаганлар тиш-тирноғи билан қарши чиқишяпти», — дейди у.
«Иқтисодий ислоҳотларсиз импортни оптимизация қилиш ва экспорт салоҳиятини амалиётга татбиқ этишнинг иложи йўқ», — деган Юсупов.
Мажлисда ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштиришни чуқурлаштириш ҳисобига импортни оптималлаштириш чоралари, шунингдек, экспортнинг прогноз параметрлари ва ҳажмини ошириш масалалари муҳокама этилган эди.
— Давлат раҳбари валюта маблағларининг самарасиз ишлатилишига сабаб бўлувчи импорт ҳажмининг асосланмаган ўсиши масаласини ўртага ташлади. Импорт структураси ва номенклатураси импортчиларнинг фаолиятига мослигини назорат остига олиш, шунингдек, божхона тўловлари бўйича қонунчиликда назарда тутилган имтиёзларни тўлиқ қайта кўриб чиқиш бўйича топшириқлар берилди. Сиз бу чораларни қандай баҳолайсиз?
— Аввало бир неча вазиятларни ажратиб олиш лозим.
Биринчидан
Импорт ҳажмининг асосланмаган ўсиши муаммоси, назаримда, мамлакатда бир неча валюта алмаштириш курси мавжудлиги билан боғлиқ. Президентни ташвишга солаётган нарса, афтидан, расмий курс орқали катта ҳажмда импорт маҳсулотлар харид қилинаётгани бўлса керак. Бу нега юз бермоқда? Жавоб равшан: бозор курси (қора бозор ва биржа курсидан) каррасига фарқланувчи расмий курс билан валюта сотиб олишга қодир импортчилар валюта сотиб олиш фактининг ўзидаёқ улкан, ишлаб топилмаган фойдага эга бўлишади. Ўз-ўзидан тушунарлики, расмий курсдаги валютага талаб амалда ҳеч қачон чекланмаган бўлади.
Бу муаммони фақат расмий алмаштириш курсини девальвация қилиш, жорий операциялар бўйича конвертацияга чекловларни бекор қилиш ва нақд пул айланмаси йўлидаги маъмурий тўсиқларни йўқ қилиш билангина ечиш мумкин, бу чоралар валюта айирбошлаш курсларининг ягона бўлишига олиб келиши керак. Амалдорларнинг кабинетида эмас, бозор шароитда шаклланган айирбошлаш курси талаб ва таклифнинг мувозанатга келишини таъминлайди, валютага бўлган катта талабни йўққа чиқаради, бугунги кунда валютани давлат курсида харид қилаётган танланган импортчиларни буюк даромадлардан маҳрум этади.
Мавзуга оид
Ўз-ўзидан, импортчилар фаолиятига импорт структураси ва номенклатурасининг мос келмаётгани муаммоси ҳам ечилади. Агар расмий курс бўйича конвертациядан йирик даромад олиш имкони бўлмаса, иқтисодиётнинг барча субъектлари ягона курс бўйича валютани эркин харид қилиши ёки сотиши мумкин бўлса, корхоналар учун нопрофил фаолият учун валюта харид қилишнинг нега кераги бор?
Иккинчидан
Ҳеч қачон маъмурий усулда импортни механик чеклаш чораларини қўлламаслик керак. Бу иқтисодиётга зиён етказади. Аввало, истеъмолчилар жабр кўришади: улар сифати пастроқ, нархи баландроқ маҳсулотларни сотиб олишга мажбур бўлишади. Иккинчидан, ишлаб чиқарувчиларимизнинг рақобатбардошлигига путур етади. Уларга рақобатга чидамли маҳсулот ишлаб чиқаришлари учун импорт хом ашё, бутловчи қисмлар ва асбоб-ускуналар керак. Бундан ташқари, импортни чеклаш рақобатни ўлдиради ва бу ҳам рақобатбардошликка салбий таъсир ўтказади. Учинчидан, импортни сунъий равишда чеклаш, иқтисодчиларга яхши маълумки, экспортга ҳам ўз таъсирини ўтказади.
Гап нафақат экспортчилар учун импорт ресурсларга етишишда тўсиқлар пайдо бўлишида, гап шунда ҳамки, импортни чеклаш хорижий валютага бўлган талабнинг сусайишига, оқибатда миллий валютанинг айирбошлаш курсининг ошишига (доллар курсининг пасайишига) сабаб бўлади. Бу эса экспортчилар учун фойдали эмас (улар экспортдан ишлаб топган долларларига камроқ сўм олишади). Натижада, экспорт ва мамлакатга валюта тушуми қисқаради. Нуқсонли айлана ҳосил бўлади: биз валютани тежаш учун импортни қисқартирамиз, бироқ шу йўл билан шу валютани ишлаб топишга рағбатни ўлдирамиз.
Ўз-ўзидан, импортни оптималлаштириш ғояси конвертацияни янада кўпроқ сунъий чеклаш акциясига айланиб кетмаслиги жуда муҳим. Амалдорларимизнинг маъмурий ғайрати ҳаммамизга жуда яхши маълум. Улар «дўппи ўрнига бошни келтириш»ни қойиллатишади. Натижада, биз муаммони ҳал қилиниши ўрнига унинг янада кескинлашганига гувоҳ бўламиз.
Учинчидан
Энди қонунчиликда божхона тўловлари бўйича тақдим этилган имтиёзларни қайта кўриб чиқиш масласига тўхталсак. Шубҳасиз, бу жуда зарур: бундай имтиёзлар ва бошқа корхоналарда бундай имконият бўлмаган шароитда айрим корхоналарга паст расмий курсда валюта сотиб олиш имконияти тақдим этилгани — иқтисодиётимизда рақобатнинг барбод бўлишининг энг катта манбасидир. Токи биз тенг бўлмаган ўйин шароитлари — айримлар имтиёзли конвертация, божхона, солиқ ва бошқа имтиёзларига эга бўлиб туриб, бошқаларга бундай имкониятлар тақдим этилмаган ҳолатда ҳеч қачон рақобатбардош иқтисодиёт барпо эта олмаймиз. Чунки бундай шароитда самарали ишлаётганлар эмас, таниши ва имтиёзларни «харид қилиш»га имконияти борлар яшайверади.
Бироқ, имтиёзларни бекор қилиш божхона тўловларининг пасайтирилиши билан амалга оширилиши керак. Ҳозир улар жуда баланд, бу аслида миллий ишлаб чиқарувчини ҳимояламайди, контрабанда ва коррупциянинг кенг қулоч ёйишига замин яратади.
Шундай қилиб, импортни оптималлаштириш муаммосини ечиш калити валюта бозори ва ташқи савдо режимини эркинлаштириш юзасида ётибди. Миллий ишлаб чиқарувчиларнинг энг ишончли ҳимоячиси — импорт йўлидаги фойда бермайдиган, қайтага ишлаб чиқарувчиларга зарар етказадиган маъмурий тўсиқлар эмас, бозордаги ягона валюта айирбошлаш курсидир. Айнан у импортга талабни сусайтиради ва бозорнинг барча иштирокчилари учун тенг ўйин қоидалари тақдим этади.
«Миллий ишлаб чиқарувчиларнинг энг ишончли ҳимоячиси — импорт йўлидаги тўсиқлар эмас, бозордаги ягона валюта айирбошлаш курсидир».
— Президент экспорт ҳажмини оширишда барча имкониятлардан фойдаланилмаётгани ҳақида ҳам гапирди...
— Тўлиқ қўшиламан, биз экспорт салоҳиятимиздан яхши фойдаланмаяпмиз.
— Экспорт салоҳиятини рўёбга чиқариш учун нималар қилиниши керак?
— Биринчидан, ўша узоқ кутилаётган валюта бозорини эркинлаштириш амалга оширилмоғи керак. Экспортчилар конвертация йўқлиги ва бир неча айирбошлаш курси мавжудлигидан қийналишмоқда. Уларнинг аксарияти ўзининг валюта тушумини давлат курсида сотишга мажбур, бу эса уларга қўшимча солиқ солиш билан тенг. Уларнинг рақобатбардош маҳсулотлар ишлаб чиқаришда асқотадиган импорт ресурсларни харид қилишда қўллари боғланган. Эркин валюта бозори йўқлиги сабабли улар ўз валюта тушумларини ҳар доим ҳам самарали тасарруф эта олишмайди.
Иккинчидан, экспорт йўлидаги маъмурий тўсиқларни олиб ташлаш керак, масалан 100 фоиз олдиндан тўлов ва валюта тушумининг ўз вақтида киритмаслик учун жарималар каби. Жарималарни негадир тўловни ўз вақтида амалга оширмаган харидор эмас, экспортчи тўлайди, боз устига, экспорт қилинган маҳсулот учун харидор тўлов амалга оширгани ёки йўқлигидан қатъи назар, экспортчи солиқ тўлайди.
Учинчидан, айрим турдаги маҳсулотлар, масалан, мева-сабзавот маҳсулотлари, пахта экспорт қилиш билан шуғулланаётган монопол структураларга барҳам бериш керак. Экспорт операциялари билан давлат монополиялари эмас, хусусий, бир-бири билан рақобат қилувчи корхоналар шуғулланишлари керак, чунки монополия ҳеч қачон яхшиликка олиб келмаган. Давлат эса бу ҳолда хом ашё экспортига божхона йиғимлари жорий этиб, ўз фойдасини олаверади.
«Айрим турдаги маҳсулотлар, масалан, мева-сабзавот маҳсулотлари, пахта экспорт қилиш билан шуғулланаётган монопол структураларга барҳам бериш керак».
— Модомики валюта бозорини эркинлаштириш шу қадар муҳим экан, нега шу пайтгача буни амалга оширишмаган?
— Биринчидан, афтидан, ҳукумат бу ҳаракатга тайёрланмоқда, салбий оқибатларни бартараф этиш ёки юмшатиш чораларини изламоқда.
Иккинчидан, ва наздимда, энг асосийси — ислоҳотларга конвертация жорий этилишидан манфаатдор бўлмаганлар тиш-тирноғи билан қарши чиқишмоқда. Энг хавфли томони шундаки, бу қаршилик рўй-рост, очиқ эмас, ҳукуматнинг қайси бир коридорларида яширин, махфий тарзда амалга оширилмоқда. Шу сабабли унга қарши туриш жуда қийин.
— Сизнингча, бизни нималар кутмоқда?
— Яқин келажакда ислоҳотлар барибир амалга оширилишидан умидим катта. Яқинда сенатор Содиқ Солиҳович Сафоев таъкидлаб ўтганларидек: «Валюта бозорини, шунингдек, иқтисодиётни эркинлаштириш доимо ўз қийматига эга бўлган, бироқ уни тўхтатиш ёки ислоҳотлар амалга оширилмаслигининг тўлови доимо қимматроқ».
Бироқ, шу нарсани эътибордан қочирмаслик керакки, валюта бозорини эркинлаштириш — барча дардларга даво эмас, шунчаки солиқ, банк, маъмурий, аграр ва бошқа ислоҳотларни қамраб олган комплекс иқтисодий ислоҳотларнинг муҳим элементларидан бири ҳисобланади.
