«Ўзагроэкспорт» бизнес ҳамда оддий халқ манфаатлари ва талабларини инобатга оладими?

Илгари хабар берганимиздек, Ўзбекистонда мева ва сабзавотлар экспортига оид муаммолар кузатилмоқда. Мухбирларимиз Фарғона вилоятидан тайёрлаган ўз репортажида буни исботлашган эди.

Компания ҳақида

Компания маълумотларига кўра, «Ўзагроэкспорт» акциядорлик жамияти (АЖ) янги ва қайта ишланган мева-сабзавот маҳсулотларини экспорт қилиш бўйича ташқи савдо компанияси ҳисобланади. Компания президентнинг 2016 йил 7 апрелдаги №2515 сонли қарорига кўра ташкил қилинган бўлиб, «Ўзбекозиқовқатсаноатхолдинг» холдинг компанияси таркибига киради.

Компания янги ва қайта ишланган мева-сабзавот маҳсулотларини хорижий ҳамкорлар билан тўғридан-тўғри экспорт шартномалари, шунингдек фермер ва деҳқон хўжаликлари, агрофирмалар ва қайта ишловчи корхоналар билан тузилган комиссия шартномалари асосида экспортга етказиб бериш билан шуғулланади. 

«Ўзагроэкспорт» АЖнинг асосий фаолияти Ўзбекистоннинг рақобатбардош мева-сабзавот маҳсулотларини ташқи бозорларга етказиб бериш ҳажмлари ва ассортиментни, шунингдек экспорт географиясини оширишга йўналтирилган.

Нарх белгилаш

Негадир бозор муносабатлари ва бизнес эмас, айнан мана шу компания мева ва сабзавотларга нарх белгилаб беради, деган қарорга келишган.

2016 йилнинг июнида Вазирлар Маҳкамаси қарори қабул қилинган.

Қарорда шундай ёзилади:

Экспорт шартномалари талаб ва таклиф асосида шакллантирилувчи бозор нархлари асосида, жаҳон бозорларидаги нарх конъюнктурасидан келиб чиқиб, Халқаро мева-сабзавот ярмаркаси, доимий фаолият кўрсатувчи мева-сабзавот майдончасидаги ярмарка савдолари якунига кўра келишиладиган ўртача тортилган нархларни ҳисобга олиб тузилади.

«Ўзагроэкспорт» АЖ ўз расмий веб-саҳифасида ва оммавий ахборот воситаларида мева-сабзавот маҳсулотларига экспорт нархлари ҳақидаги маълумотни ҳар ҳафта эълон қилади.

Бу ҳолда экспорт шартномалари шартнома тузилган кундан «Ўзагроэкспорт» АЖ томонидан эълон қилинган нархлардан паст бўлмаган нархларда тузилади.

Нархлар қуйидаги каталогда кўрсатилган:

Пастроқда мева ва сабзавотларга нархлар кўрсатиб ўтилган. Юқорида қайд этилганидек, белгиланган нархдан пастроққа сотиш мумкин эмас. 

Мана, сизга оддий мисол:

Энди тасаввур қилайликки, сиз ишбилармонсиз. Фарғона водийсида истиқомат қиласиз ва кўплаб танишларингиз қишлоқ хўжалигида меҳнат қилишади ва тарвуз етиштиришади.

Қозоғистонда эса сизнинг ҳамкорларингиз бор ва улар сиздан 2 минг тонна тарвуз харид қилишмоқчи.

1-муаммо

Сиз қозоғистонлик ҳамкорларингиз билан «Ўзагроэкспорт»нинг жадвалидаги нархдан кам бўлмаган нархда келишиб олишингиз керак, яъни тарвузнинг бир тоннасига камида 600 АҚШ доллари талаб (!) қилишингиз лозим. Табиийки, ҳамкорларингиз сизга бу нарх қиммат эканлигини айтишади ва тоннасига 550 доллар таклиф қилишади.

2-муаммо

Қандай қилиб сотиш мумкин? Сиз ҳамма нарсани ҳисоб-китоб қилдингиз, ҳаттоки иқтисодчи дўстингиздан ҳам ёрдам сўрадингиз. Агар тарвузнинг тоннасини 550 АҚШ долларидан сотсангиз ҳам бу сизни қониқтиради. Чунки сизга унинг ҳар тоннаси 520 доллардан тушган ва ҳар бир тоннадан 30 доллар фойда қиласиз.

3-муаммо

Ҳаммаси яхши, лекин энди нима қилиш керак? Мижозлар бор, улар 100 фоиз олдиндан тўлов қилишга тайёр, тарвузлар ҳам жўнатилишга шай, деҳқонларга ҳам тарвуз ҳақи бериб бўлинган, лекин кўриб турибсизки, «Ўзагроэкспорт»нинг нарх сиёсати ишнинг пачавасини чиқармоқда.

Натижа

Сиз қозоғистонлик ҳамкорларингизга тарвузнинг тоннасини 550 доллардан ўтказа олмайсиз, чунки «Ўзгароэкспорт» тарвузнинг тоннасини 600 доллардан камга сотиш мумкин эмас, деб ҳисоблайди.

Ахир бу иқтисодий қотиллик эмасми? Бу ҳақда Жон Перкинс ёзган. Ҳолбуки у бир мамлакат иккинчиси билан иқтисодий кураш олиб бораётганини ёзган, ўз халқига қарши эмас.

Навбатдаги муаммо

2017 йилнинг декабрида Россия Федерация кенгашининг аграр – озиқ-овқат сиёсати бўйича қўмитаси раисининг биринчи ўринбосари Сергей Лисовский Ўзбекистон алоҳида савдо тармоқларига преференциялар бериб, Россия мева-сабзавот бозорининг 60 фоизидан ўзини маҳрум этаётганини таъкидлаган эди.

2016 йилнинг августида Ўзбекистон ҳукумати Россиянинг олти ритейлерига олдиндан тўловни қабул қилмасдан, тасдиқланган банк аккредитивини очиш ёхуд биринчи тоифадаги хорижий банк кафолати расмийлаштирилган ҳолда мева-сабзавот маҳсулотларини «Ўзагроэкспорт» махсус ташқи савдо компанияси экспорт қилиши мумкин бўлган рўйхатини тасдиқлади. Рўйхатга «Тандер» АЖ («Магнит» чакана савдо тармоғи), X5 Retail Group, «Холидей» КГ, шунингдек, «Мария-Ра», «Монетка» ва «Челны-хлеб» дўконлар тармоғи киритилган.

«Ўзбекистон Россия Федерациясидаги бозорининг 60 фоизини йўқотмоқда, чунки уларда  савдо тармоқлари бўйича устуворлик бор. Бу Ўзбекистоннинг стратегик хатоси, жуда муҳим харидорларни ажратиб ташлаш ҳисобланади», — деган эди Лисовский Россия-Ўзбекистон иқтисодий ҳамкорлигига бағишлаб Тошкентда ўтказилган айлана стол атрофида.

Унинг сўзларига кўра, Ўзбекистоннинг мева-сабзавот маҳсулотлари «бизнес-плюс» тоифасига киради ва улгурди, кичик ва ўрта дўконлар, бозор тузилмалари учун ўта талабгир.

Россиялик сенаторнинг ҳисоблашича, Россиядаги мева ва сабзавот харидорлари учун тенг шароитлар яратилиши керак.

Оддий халқ учун энг катта муаммо

Бизнинг экспортчиларимиз «Ўзагроэкспорт» томонидан белгилаб берилган нархларда мева ва сабзавотларни харид қила бошлашса, албатта бозорларимизда уларнинг нархи кўтарилиб кетади.

Деҳқонга қай бири фойда: гилоснинг килосини сизга 4-5 мингга сотишми ёки экспортчига 8-10 мингга пуллаш?

«Ўзагроэкспорт»дагилар оддий халқни бутунлай унутиб қўйишганга ўхшаяпти.

Бу ҳолатда шундай шубҳа-гумонлар пайдо бўлмоқдаки, кимдир акциядорлик жамияти важи остида мева ва сабзавот экспорти тизимини бутунлай монополиялаштириб олмоқчи.

Лекин, уларнинг қўлидан ҳеч нарса келмайди. Ҳаммага осон бўлиши ва ҳеч ким шикоят қилмаслиги учун сизлар ўзларингизга нормал молиячи, иқтисодчи ва юрист топиб олинглар. Нархлар, шартлар мана шундай, қабилида иш тутиш учун.

Бутун жаҳон кўринмас «иқтисодий уруш»да курашмоқда, барча ўз миллий манфаатларини ҳимоя қилишга интилган, бизнинг «иқтисодий қотилларимиз» эса мамлакатни жарлик томон судрамоқда. Ҳеч бир мантиққа тўғри келмайди, шундай эмасми?

Соҳада ҳамма ёқни бўтқа қилиб юборишган. Бундан чиқишнинг биргина йўли бор. Ҳаммасини ўз жойига қайтариш керак. Бизнесменлар ўзлари келишиб, ўз муаммоларини ўзлари ҳал қилиб, экспорт қилаверишади.

Шунчаки уларни ўз ҳолига қўйиб қўйиш керак!

Улуғбек Акбаров,

Kun.uz мустақил эксперти.

Таҳририятдан: Биз бу борада «Ўзагроэкспорт» АЖ раиси билан тез орада суҳбат қилиш истагидамиз ва улардан интервьюга розилик бериб, вақт ажратишларини сўраймиз. Республикамиз вилоятлари ва туманларида мана шундай муаммоларга дуч келаётган деҳқон хўжаликлари, фермерлар, агрофирма раҳбарлари ва тадбиркорларни таҳририятимизга мурожаат этишларини сўраб қоламиз.