Оммавий ахборот воситаларида, ижтимоий тармоқларда лотин графикасига асосланган янги ўзбек алифбоси ҳақидаги баҳс-мунозаралар авжига чиқди. Таклиф этилаётган «ш» ва «ч» ҳарфларининг янги шакли қўлёзмада қандай акс этишини амалда синаб кўриш учун қайта-қайта ёзиб кўрдим. Негадир ўхшамади... Ишонмасангиз, сиз ҳам ёзиб кўринг...
Хат-савод чиқариш учун қўлига қалам олган болакай бу ҳарфларни қандай ёзаркин? Ғайритабиий элементга эга бу ҳарфлар унинг ҳуснихатига қандай таъсир кўрсатаркин?..
«Kun.uz» сайтида айни масалада Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети ректори Шуҳрат Сирожиддинов билан бўлган суҳбат мулоҳазага чорлади.
Жорий йилнинг 22 октябрь куни университет ташаббуси билан тил ва алифбо масаласига бағишланган конференцияда лотин графикасига асосланган ўзбек алифбосига ўзгартириш киритиш бўйича ишлаб чиқилган таклифларнинг айримларини маъқуллаш мумкин. Чунончи, «ў» ва «ғ» ҳарфларига ўзгартириш киритиш, «нг» ҳарфий бирикмаси ва товушини алифбодан чиқариш бўйича берилган таклифларда мантиқ бордек. Бироқ «ш» ва «ч» ҳарфларини ўзгартиришга эҳтиёж борми?
Эътибор берсак, дунёдаги аксарият тилларда ҳарфий бирикмалар мавжуд ва бу на ёзувда, на талаффузда у қадар мураккабликни юзага келтирмайди (агар шундай бўлганида улар бундан аллақачон воз кечган бўларди).
Ректор билан суҳбатдан маълум бўлдики, алифбо масаласида тортишаётганлар уч гуруҳга бўлинган: биринчи гуруҳ алифбо шу ҳолатда қолиши кераклигини, иккинчи гуруҳ айрим ҳарфларни ўзгартиришни, учинчи гуруҳ эса ўзбек тилидаги 6та унлини 9тага кўпайтиришни таклиф қилаётган гуруҳлар. Учинчи гуруҳнинг таклифига мутлақо қўшилиб бўлмайди: «ҳ» ва «х» ҳарфларини тўғри қўллаш кўникмасини эгаллаш қанчалик қийинлиги (ҳатто айрим филолог-мутахассислар ҳам бу масалада баъзан иккиланиб қоладилар), имловий хатоларнинг катта қисми шу ҳарфларни чалкаштириб ёзиш билан боғлиқ эканини яхши билганимиз ҳолда, наҳот бундай ҳолатлар кўпайишини истаймиз?
Ҳурматли ректор маънавият, алифбо масаласида шошмашошарликка йўл қўйиш мумкин эмаслигини, бу борадаги аччиқ тарихий тажрибаларни тўғри эслаб ўтибдилар. Хўш, алифбога киритаётган ҳозирги ўзгартиришлар халққа сингиб кетишига, шу билан саводхонлик кескин ошиб кетишига ким кафолат беради? Бизнинг яна хато қилишга ҳаққимиз борми?
Алифбога ўзгартириш киритиш масаласи кейинги йил май ойигача бўлган даврда умумхалқ муҳокамасига қўйилар, агар қабул қилинса, у билан боғлиқ ўзгаришлар босқичма-босқич амалга оширилар экан. Кирилл ва лотин ёзувлари параллелизми жамиятда қанча муаммо, эътироз ва саводсизликка сабаб бўлаётгани бизга камлик қиляпти чоғи. Йўқса, икки алифбо ва уч хил имло (кириллча, лотинча ва янги лотинча)ни ўзимизга асло раво кўрмасдик.
