Алифбо ислоҳоти, Турдимовнинг баёнотлари ва Рубионинг ташрифи — ҳафта дайжести

“Албатта, ўзгаришлар осон кечмайди, кимлардадир эътироз ёки хавотир уйғотиши ҳам табиий. Лекин ишонинг, ёзувимиздаги ноқулайликларга барҳам бериш ва тилимизнинг рақамли макондаги ўрнини мустаҳкамлаш учун бошқа йўл йўқ эди”, – деди Саида Мирзиёева. У Telegram'даги постини такомиллашган алифбода эълон қилди ва шундан бошлаб Мирзиёеванинг тармоқлардаги саҳифалари ўзгарган алифбога ўтди.

Ҳафта давомида кўплаб давлат идораларининг расмий сайтлари, ижтимоий тармоқлардаги саҳифалари ҳам такомиллашган алифбога ўтди. Kun.uz сайти ҳам лотин ёзувидаги барча ахборот ресурсларида тўртта ҳарфнинг янги шаклларини қабул қилди. Тармоқларда тарқалган видеога қараганда, биринчилардан бўлиб Жиззах вилояти Шароф Рашидов туманида, туман номи ва “Хуш келибсиз” ёзувлари туширилган стела алмаштирилган.

Қонун ярим йилдан кейин кучга киради ва унгача кўплаб ишлар қилиниши керак. Жумладан, паспорт, ID-карта, банк карталари кабиларда исмлар билан боғлиқ масалаларда ягона стандартлар бўлиши талаб этилади. Энг муҳими, расмий иш юритишда, қонун ва қарорлар қабул қилишда, давлат медиасида ва “отахон” нашрларда лотин алифбосига тўлиқ ўтиш масаласи ҳам узил-кесил ҳал этилиши зарур. Эслатиб ўтамиз, Давлат тилини ривожлантириш департаменти директори Нодиржон Холбўтаев ўтган ой Сенатда алифбо ислоҳоти бўйича қонунга изоҳ бераркан: “Президентимизнинг иродаси билан, икки алифболикка чек қўйиш арафасида турибмиз”, дея таъкидлаган эди.

“Ўқитувчининг мавқейи қачон ошади? Қачонки муносабатимизни ўзгартирсак”

Янги ташкил этилган Таълим вазирлиги раҳбари Эркинжон Турдимов соҳада қандай янгиликлар қилмоқчи? Вазир журналистларнинг шу саволига жавоб бераркан, таълим тизими аллақачон бинойидек йўлга қўйилгани, “Америка очиш керак эмаслиги”ни айтди.

“Ҳамма ишни жой-жойига қўямиз. Янгилик қилиб, Америка очиш керак эмас. Бугун давлат томонидан ҳамма шароит яратилган. Янги қонун қабул қилмаймиз, ҳамма нарса бор. Фарзандингиз ўқиши учун нима етишмайди? Фарзандингиз борми, у билан ҳар куни вақт ажратиб бир соат дарс қиласизми? Дарс қилмайсиз. Кўпчилик қилмайди. Биз дарс қилишимиз керак.Агар фарзандимиз билан ишламасак, ўқитувчини ёмонлайверсак... Ўқитувчининг мавқейи қачон ошади? Қачон сиз билан биз муносабатимизни ўзгартирсак. Агар сиз билан биз муносабатимизни ўзгартирмасак, фақат ўтириб нуқсон излайдиган бўлсак, жойимизда депсиниб тураверамиз. Таълим – жамиятнинг иши, ҳаммамизнинг ишимиз”, – деди Турдимов.

Шу тариқа, таълимдаги ўткир муаммолар – жуда кўп синфларда ўқувчилар сони 30 тадан кўплиги сабаб таълим сифатини таъминлаш амалда имконсизлиги, педагоглар ҳалигача аксарият касб эгаларидан камроқ маош олиши кабиларга ечим топиш Турдимовнинг иш режасида бор-йўқлиги ҳақида ҳозирча бир нарса дейиш қийин. Аммо шуниси аниқки, Эркинжон Турдимов бош вазирнинг биринчи ўринбосари даражасидаги амалдор сифатида, бу масалаларни кўтаришга тўла ваколатли. Ўқитувчини ҳурмат қилишга чорлаш ҳам, албатта, керак, лекин муаммонинг объектив сабабларини бартараф этиш анча самаралироқ.

Шу билан бирга, соҳанинг янги раҳбаридан олқишга сазовор ташаббуслар ҳам аллақачон кўзга ташлана бошлади: Турдимов йиғилишлардан бирида ҳокимларга мактаб директорларини мажлисга чақиришни тақиқлади.

“Мактаб директорларини йиғилишларга чақириш мутлақо тақиқланади. Бирон-бир йиғилишга фақат вазирлик билан келишгандан кейин боради. Мен бошқа нарсани билмайман. Мактаб мазмун билан шуғулланиши керак, боғча тарбия билан шуғулланиши керак. Мажлисга бориши керак эмас. Мажлисга бориш керак бўлса, ана, “завхоз” борсин”, – дейди у.

Душанба куни имзоланган президент қарори билан, Таълим ва илм-фан вазирлиги фаолиятининг асослари белгиланди. Қарорда вазирлик раҳбарига истисно тариқасида эксклюзив ҳуқуқ берилган: у 2027 йил 1 февралгача вазирликнинг марказий аппаратига ходимларни танлов ўтказмасдан, тўғридан тўғри суҳбат асосида ишга қабул қилиш ҳуқуқига эга. Бу – Эркинжон Турдимовга бюрократик талабларсиз ўз жамоасини шакллантириш учун катта имконият.

Ҳафта давомида таълим соҳасига оид президентнинг яна бир қарори эълон қилинди. Унга кўра, таълим ташкилотларида ўқувчилар ва ўқитувчиларни ҳар йили психологик диагностикадан ўтказиш йўлга қўйилади. Психологик диагностика таълимнинг барча бўғинларини: боғчалар, мактаблар, техникумлар ва олийгоҳларни ҳамда улардаги тарбияланувчилар, ўқувчилар, талабалар, педагоглар ва тарбиячиларни қамраб олади.

Бунинг учун Психология илмий-тадқиқот институти ташкил этилмоқда. Оммавий диагностикани шу институт ходимлари ўтказади, натижалар рақамлаштирилади ва сунъий интеллект орқали таҳлил қилиниб, педагоглар ва ўқувчилар уч гуруҳга ажратилади. Учинчи гуруҳга кирган, яъни “фаол психологик қўллаб-қувватлаш зарур” деб топилганларга ментор психолог бириктирилади.

Шифокорлар давлат рўйхатидан ўтказилади

Ўзбекистон тиббиёт соҳасида муҳим институционал ислоҳотга тайёрланяпти. Аввалроқ имзоланган президент қарорига биноан, тиббий фаолият билан шуғулланиш ҳуқуқини берувчи гувоҳнома жорий этилиши белгиланган эди. 19 октябр куни қабул қилинган ҳукумат қарори билан бунинг тартиби белгиланди.

Қарорга кўра, 2030 йил 1 январдан бошлаб тиббиёт ва фармацевтика фаолияти билан шуғулланиш ҳуқуқи фақат давлат рўйхатидан ўтган шахсларга берилади. Давлат рўйхатидан ўтиш учун тегишли имтиҳондан ўтиш ва гувоҳнома олиш талаб этилади. Яъни шифокор ёки фармацевт бўлиш учун дипломнинг ўзи етарли эмас, мутахассис имтиҳон топшириш орқали ўз билим ва салоҳиятини исботлаши керак бўлади.

Гувоҳноманинг амал қилиш муддати – 5 йил; бу муддат тугагач, қайта имтиҳон топшириш керак. Мутахассислиги бўйича камида 20 йиллик стаж ва илмий даражага эга ходимларга гувоҳнома имтиҳонсиз берилади. Гувоҳномаси йўқ ёки муддати ўтган шахсларга тиббий ёхуд фармацевтик фаолият билан шуғулланиш тақиқланади.

Шифокорлар ва фармацевтларда имтиҳонларга тайёрланиш учун етарли муддат бор: янги тартиб 2030 йил 1 январдан кучга киради. 2027 йил 1 июлдан бошлаб, улар ихтиёрий тартибда имтиҳон топшириш орқали ёки малака тоифасини олиш вақтида давлат рўйхатидан ўтиши мумкин. Тиббиёт ва фармацевтика ходимларининг малакасини баҳолаш маркази бу борадаги ваколатли орган деб белгиланди.

Эслатиб ўтамиз, 2026 йил март ойида муҳокамага қўйилган қарор лойиҳаси билан, тиббиёт олийгоҳларида супер-контракт асосидаги қабулни бекор қилиш таклиф этилган эди. Аммо бу таклиф якунда имзоланган қарордан ўрин олмади. Шунга қарамай, мазкур қарор билан шифокорлик йўналишида ўқишга киришдаги минимал ўтиш балли оширилиб, энг юқори баллнинг 70 фоизи деб белгиланди. Худди шундай, жорий ўқув йилидан бошлаб шифокорлик йўналишида ўқиётган талабалар агар семестр якунида максимал баллнинг 70 фоизини тўплай олмаса, курсдан курсга ўта олмайди.

Солиқ қўмитаси декларациялашни Навоий ва Чирчиқда синаб кўради

Ўзбекистон аҳолисидан даромадлари ва харажатлари ҳақида ҳар йиллик декларацияни талаб қилиш тажрибаси синов тариқасида Навоий ва Чирчиқ шаҳарларида бошланади. 20 октябр куни имзоланган ҳукумат қарорига асосан, Навоий ва Чирчиқ шаҳарларида доимий рўйхатда турувчи 18 ёшдан катта аҳоли 2026 йилдаги даромадлари ва харажатлари ҳақида 2027 йил 15 апрелга қадар декларация топширишлари керак.

2027 йил учун декларация эса 2028 йил 15 апрелгача топширилади. Агар тажриба-синов муваффақиятли деб топилса, бундай амалиётни республиканинг барча ҳудудларида жорий этиш ҳақидаги таклифлар 2028 йил 1 майгача киритилиши керак бўлади. Тажриба-синов доирасида декларация топшириш талаби нафақат навоийликлар ва чирчиқликлар, балки доимий пропискаси қаерда эканидан қатъи назар, барча солиқ органларининг ходимларига ҳам тааллуқли.

Жисмоний шахснинг жами йиллик даромадлари тўғрисидаги декларация нималигини расмий даромадга эга аҳолининг айрим тоифалари яхши билади: яқин қариндошининг олийгоҳдаги контрактини тўлайдиган ватандошлар, фарзанди хусусий боғча ва мактабга борадиган ота-оналар ёки ипотека тўлаётган ёш оилалар ҳар йили декларация топшириш орқали, ўзлари тўлаган даромад солиғининг бир қисмини қайтариб олади. Декларация электрон шаклда, Soliq мобил иловаси ёки my3.soliq.uz сайти орқали топширилади.

Навоий ва Чирчиқда ўтказиладиган тажриба-синовга келсак, унда шахснинг нафақат жами йиллик даромадлари, балки харажатлари ҳам акс эттирилади. Тегишли маълумотлар вазирлик ва идораларнинг ахборот базалари асосида автоматик шакллантирилади; Soliq иловасида рўйхатдан ўтказилган чеклар ва электрон ҳисобварақ-фактуралар ҳам инобатга олинади. Ватандош автоматик шаклланган маълумотларни кўриб чиқиб, зарур бўлса тузатишлар киритади.

Декларацияда аниқлаштирилган солиқ базасига ҳуқуқий таъсир чоралари қўлланмайди, қўшимча солиқ ҳам ҳисобланмайди – фақат Солиқ кодексида белгиланган айрим даромадлар бундан мустасно. Тажриба-синов доирасида солиқ органи келиб тушган декларацияни қабул қилишни рад этиш ҳуқуқига эга эмас; фақатгина ватандошнинг ўзи топширган декларациясини бекор қилиб, уч йил ичида қайта топшириши мумкин.

Эслатиб ўтамиз, анча йиллардан бери кутилаётган, амалдорларнинг мол-мулки ва даромадларини декларациялашга оид қонун лойиҳаси, охирги норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга биноан, 2025 йил май ойигача тайёр бўлиши керак эди.

Бу ҳафта яна нималар рўй берди?

АҚШ давлат котиби Марко Рубио Самарқандга келди. У C5+1 формати доирасида Марказий Осиё давлатлари ташқи ишлар вазирлари билан учрашди, Ўзбекистон президентининг қабулида бўлди ҳамда АҚШ–Ўзбекистон бизнес ва инвестиция кенгаши йиғилишида қатнашди. Шавкат Мирзиёев Рубиони “Буюк хизматлари учун” ордени билан, Доналд Трампнинг махсус вакили Сержио Горни эса “Дўстлик” медали билан тақдирлади. Расмий баёнотларга кўра, музокараларда савдо, инвестиция ва хавфсизлик масалалари устуворлик касб этган. АҚШ давлат котиби ўзи билан 200 дан ортиқ америкалик ишбилармон доира вакилларини олиб келгани диққатга сазовор. Хабар қилинишича, ташриф доирасида Ўзбекистон ва АҚШ ўртасида умумий қиймати 12 млрд долларлик 54 та келишувга эришилган.

Қашқадарё вилоятида Янги Қарши шаҳри қурилади. Президент Шавкат Мирзиёев вилоятга ташрифи давомида лойиҳа тақдимоти билан танишди. Режага кўра, Янги Қарши шаҳри Самарқанд–Ғузор йўналишидаги А-378 ҳамда Шаҳрисабзга олиб борувчи 4R-79 автомобил йўллари оралиғида, 5200 гектар майдонда қурилади. Дастлабки бош режа 500 минг аҳолига мўлжалланган. Лойиҳани амалга оширишда “яшил” ва “ақлли” шаҳар тамойилларига риоя этилиши, келгусида вилоят ҳокимлиги ва бошқа ҳудудий идоралар шу ерга кўчиб ўтиши кўзда тутилмоқда. Давлат раҳбари вилоятда сув таъминоти ва йўл инфратузилмасини ҳам яхшилаш бўйича топшириқлар берди.

Ўзбекистон Ташқи ишлар вазирлиги Эрон элчисига норозилик нотасини топширди. Расмий Тошкент Эроннинг хориждаги бир қатор элчихоналари Самарқанд меросини сиёсий мақсадда талқин қилган постларни ўчиришни талаб қилмоқда. Гап шундаки, Эроннинг Болгария, Арманистон, Нидерландия ва Зимбабве каби давлатлардаги элчихоналари X ижтимоий тармоғида Марко Рубионинг Регистонга ташрифи суратларини илова қилиб, Самарқанд меъморчилигини форс маданий мероси дея талқин қилган. Қайд этиш керак, бир неча ҳафта аввал Грецияга борган Марко Рубио Афинадаги Акропол фонида нутқ сўзлаб, қадимги Форс давлати “Акрополни ер билан яксон қилгани”ни айтиши Эрон жамиятида кўплаб танқидларга сабаб бўлганди.

Қурилиш вазирлиги Тошкент шаҳридаги ноқонуний қурилишлар сонига аниқлик киритди. Маълум қилинишича, пойтахтда 320 дан ортиқ ноқонуний қурилиш аниқланган бўлиб, шундан 61 таси кўп қаватли уйларга тўғри келади. Бу маълумотнинг эълон қилиниши – вазир Шерзод Ҳидоятовнинг парламентдаги чиқиши билан боғлиқ. Ҳидоятов ўтган ҳафта Қонунчилик палатаси депутатининг саволига жавобан, Тошкент шаҳрининг ўзида берухсат қурилган 720 дан ортиқ кўп квартирали уй борлигини айтган эди. Бунақанги катта рақам жамоатчиликни ҳайратга солгач, вазирлик матбуот хизмати аниқлаштирувчи баёнот билан чиқди ва ноқонуний қурилган кўп қаватли уйлар 720 та эмас, 61 та эканини маълум қилди.

Бўстон тумани ҳокимининг бирданига икки ўринбосари озодликдан маҳрум қилинди. Улар тил бириктириб, фермернинг 500 минг долларлик экспорт режасини ёпиб бериш эвазига 65 млн сўм пора олган, деб топилди ва бири 6 йилга, иккинчиси 5,5 йилга ҳукм қилинди. Бошқа бир ҳолатда Жомбой тумани экология бўлими бошлиғи дарахт кесилгани учун чора кўрмаслик эвазига пора олганликда айбланиб, 5 йилга қамалди. Шунингдек, Косонсой тумани ҳокими ўринбосари ўзининг шахсий уйига қуёш панели ўрнатиш учун тадбиркордан 65 млн сўм талаб қилиб олган вақтида қўлга олинди. Иштихонда эса ходимларини куракда турмайдиган сўзлар билан ҳақоратлаган солиқ инспекцияси бошлиғига ҳайфсан берилди.