«Бизда яхши ташаббуслар бор, лекин изчил ижро тизими йўқ» - Мурод Муҳаммад Дўст билан суҳбат (2 - қисм)
|21:35 / 03.09.201933 53927 мин
Жамият, адабиёт, хусусан, ўзбек адабиёти, унинг таҳлиллари юзасидан қатор суҳбатлар уюштириб, ўқувчилар эътиборига ҳавола этиб келаётган Kun.uz’нинг навбатдаги суҳбатдоши ўзбек адабиётининг таниқли вакилларидан бири, адиб Мурод Муҳаммад Дўст бўлди.
Қуйида адиб Мурод Муҳаммад Дўст ва сайт журналисти Илёс Сафаров ўртасида кечган суҳбатнинг иккинчи қисми билан танишишингиз мумкин.
- Мурод ака, кўп йиллар мамлакат раҳбариятидаги юқори лавозимларда ишладингиз. Бу йиллар ичида давлат анатомиясининг, бошқарувининг ичида бўлдингиз. Айтинг-чи, шу вақт давомида ўзингизга қандай хулосалар олдингиз ва бугун худди сиз каби, ўша лавозимларда ишлаётган амалдорларимизга қандай маслаҳатлар берган бўлардингиз, улар нима қилсаки ёки қандай бўлсаки халққа яхши бўлади?
- Биз ишлаган давр билан бугунги куннинг фарқи катта. Орадан салкам ўттиз йил ўтиб улгурди. Бошқарув таркиби, усуллари ўзгарди. Менда бировга маслаҳат бериш истаги йўқ. Кўпроқ ўзимнинг орзуларимни айтишим мумкин. Уларнинг бир қисмини сал олдин айтиб улгурдим ҳам.
Яқинда Президент Мирзиёев Белорусия сафаридан қайтиб, улар 2.5 миллиард долларлик ахборот технологиялари экспорт қиларкан, деб айтди. Одатда бу соҳадаги рақамларга сал эҳтиёт бўлиб қараш керак, негаки МДҲ мамлакатларида IT экспортига алоқа, хусусан, суньий йўлдошлар ёрдамида кўрсатилган коммуникация хизматларини ҳам қўшиб ҳисоблаш расм бўлган. Дейлик, Россия, бизда IT экспорти 10 миллиард долларга тенг, деб эълон қилади. Аслида эса, ҳозиргина айтилган хизматлар қийматини чиқариб ташласак, IT экспорти бор-йўғи 4,5 миллиард долларни ташкил этади. Украинада – тахминан 3 миллиард доллар. Белорусиянинг, Россиядан фарқли ўлароқ, биттагина “Белка” деган сунъий йўлдоши бор, шу сабаб, уларнинг IT экспорти 2-2,5 миллиард доллар бўлиши мумкин. Майли, йилига 2 миллиард ҳам бўла қолсин. Бу – бизнинг бир йилда пахта экспортидан топадиган фойдамиздан 2 баробар кўп.
Бир замонлар Ҳиндистон четга 6 миллиард долларга тенг IT экспорти қилади, деган хабарни ўқиб, жуда ҳавас қилганман. Дўстларга уларнинг ютуғини айтиб юрганларимни эслайман. Ёдимда, улар менга, Ҳиндистонда салкам 1,5 миллиард одам яшайди, биздан неча баробар кўп, аҳоли нисбатини олиб қараса улардан мияли одамлар кўпроқ чиқади-да, деб таскин беришган.
Бугун Ҳиндистон 1 миллиард 339 миллион (2017 йил маълумоти) кишилик аҳолиси билан йилига 55 миллиард долларга тенг IT экспортига эга.
Мавзуга оид
Энди Ирландия мисолини олиб қарайлик. Ирландия йилига 84 миллиард долларга тенг IT экспорт қилади. Бу мамлакатнинг аҳолиси қанча, биласизми? Бор-йўғи – 4,5 миллион киши. Ўзбекистон аҳолисидан 7 баробар кам. Демак, бу соҳадаги экспорт ҳажми аҳоли сонига эмас, ахборот технологиялари ривожини бош масала деб билган давлат сиёсатига боғлиқ.
Президент Шавкат Мирзиёев бу мавзуни тилга олди. Унинг аҳамиятини ҳам таъкидлади. Лекин бу гаплар гўёки қумга синггандек изсиз йўқолиб кетаётгани ёмон. Шу яхши ғояни от қилиб миниб, байроқ қилиб кўтариб, олға чопадиган мард чавандозларимиз йўқ.
Бизда талантли, зеҳнли ёшлар жуда кўп. Қолаверса, дастурчи бўлиш учун ахборот технологиялари университетини тугатиш ҳам шарт эмас. Дастурлаш тилини ўрта маълумотли ўғил-қизларимиз ҳам қиска муддатда ўзлаштириб олишлари мумкин. Қунт керак, сабот керак. Инглиз тилини, жуда бўлмаганда рус тилини билиш керак. Йўқ, биринчи навбатда инглиз тилини касб атамалари даражасида бўлса ҳам билиш шарт, негаки, негаки руслар ахборот технологияларига оид адабиётларни анча кечикиб таржима қилади.
Юзлаб, минглаб ёш ва ғайратли дастурчиларни тайёрлаш мумкин. Фақат мақсадга пул тикиш керак. Шунчаки қуруқ назария билан иш битмайди, уларни ўқитиш билан бир пайтда муайян мавзуларга, амалий ишларга жалб этиш лозим.
Ҳақиқий дастурчилар жамиятнинг оғирини енгил қилади. Муаммоларга ечим топиб беради. Муҳими, дастурий маҳсулотларни четга экспорт қилишдан катта иқтисодий фойда олиш мумкин. IT дастурларини энг кўп қисмини АҚШ ва Хитой сотиб олади. Германия IT экспортида учинчи ўринда туради, лекин у ҳам ўзида бўлмаган дастурий маҳсулотларни катта ҳажмда импорт қилади.
Ўтган йили Ўзбекистон 1,5 миллион долларлик IT маҳсулоти экспорт қилди. Бу жуда ва жуда оз. Ахборот технологияларига масъул ёш вазиримиз бу рақамни жуда уялиб, қисилиб-қимтиниб тилга олди. Бугун, давлат раҳбари шу муаммога эътибор қаратган пайтда, ғайратли вазирларимиз учун енг шимариб, шунчаки кампаниябозлик қилмасдан, росмана жиддий ишга киришмоқ пайти келмадими?
Ахборот технологияларининг яхши тарафи шундаки, у сиздан сув сўрамайди, ер сўрамайди, йўл ва транспорт сўрамайди, газ, бензин ёки кўмир сўрамайди, ҳоким келиб бошингда ўтирмайди, турли амалдорлар беҳуда тирғила олмайди, чунки барча иш ва тайёр маҳсулот – сенинг миянгда, электрон хотирада. Солиқни вақтида тўласанг бўлди. Сен дастурни чет элга сотасан, харидор тўлиқ эгалик қилмоқчи бўлса – бир йўла катта пул тўлайди, обуна бўлишни хоҳласа – йил сайин тўлаб туради.
Қолаверса, ахборот технологиялари мамлакат ичидаги кўплаб иқтисодий ва ижтимоий муаммоларни ечишга, хусусан, аграр маҳсулотлар экспортини оптималлаштиришга, табиий ресурсларни тежашга, улардан ўз миллатимизнинг фаровонлиги йўлида оқилона фойдаланишга ёрдам беради.
Мигрантлар масаласига яна бир марта қайтсак, биргина Россия меҳнат бозорига суяниб қолиш керак эмас.
Умуман, Ўзбекистоннинг имкониятлари жуда катта. Бугун жорий этилаётган валюта бозорини либераллаштирувни қутлаш лозим. Бу – яхши қадам. 25 йилдан бери орқага суриб келинган масалани ҳал қилмасдан иложимиз йўқ. Табиийки, қийинчиликлар бўлади. Буни одамларга очиқ тушунтириш керак.
- Ўзбекистоннинг Биринчи президенти Ислом Каримов вафотидан кейин у киши юритган сиёсат ва Каримов шахсияти борасида кўп фикрлар айтилмоқда. Мана яқинда Исмоил Жўрабеков, Карим Баҳриевнинг фикрларини эшитдик, умуман, фикр билдираётганлар кўп. Сиз кўп йиллар ёнида юрган, энг яқин инсонларидан бири сифатида Ислом Каримовнинг ходимларига, фарзандлари, давлат сиёсатини юритишдаги қарашларини қандай эслайсиз, умуман, Каримов шахсиятидаги ўзига хос мураккабликлар нималардан иборат эди?
- Мен унинг оилавий муносабатларини билмайман. Бир марта уйида бўлганман. Ўшанда кенжа қизи мактабда ўқирди, катта қизи узатилиб, биринчи фарзанд кўрган пайти эди. Уни оила даврасида бошқа кўрмаганман.
Ислом Каримов, шубҳасиз, катта, мураккаб шахс эди. Исмоил Жўрабековнинг суҳбатини, Карим Баҳриев ёзган мақолани ҳам ўқидим. Уларнинг босиқлик ва инсоф билан фикр юритганлари менга ёқди. Бошқа гаплардан, хусусан, биз Каримовга тўғри маслаҳатлар берардик, лекин у бизга қулоқ солмади, шунинг учун натижа яхши бўлмади, деган баёнотлардан ҳам хабарим бор. Албатта, Ислом Каримовнинг ўзига яраша хатолари бўлган. Унга яқин туриб ишлаган одамлар бугун четга қочиб, ўзларини бегуноҳ фаришта қилиб кўрсатишлари сал эриш туюлади. Шахсан мен у билан ўн йилча бирга ишлаганман, шунинг учун унинг хатоларига ўзимни шерик деб биламан. Менинг унга тош отишга маънавий ҳаққим йўқ. Каримовни ёмон кўришга ундан жабр кўрган, очиқ оппозицияга ўтиб чет элларга кетган одамларнинг, борингки, мамлакат ичида ҳам жиддий жабр ёки зулм кўрган одамларнинг ҳаққи бор. Лекин унинг Каримовнинг ёнида бўлган, унинг қўл остида ишлаб, у белгилаб берган сиёсатни амалга оширган кишиларнинг бугун тониши, мункир келиши номардликдан бошқа нарса эмас.
Тўғриси, янги раёсатдан таъма илинжида юрган мунофиқлар недир имдод кутавериб сал чарчади. Лекин, бир марта “бос!” дейилса бас, дарров яқин ўтмишни улоқ қилиб чопишлари умиди ҳали сўнган эмас.
Шу маънода, Президент Мирзиёев усталик билан, ўтмишга лой чапламасдан, муросаи мадора йўлини тутаётгани бежиз эмас. У жамиятни икки бўлиб ташлаш хавфини жуда яхши тушунади. Жамиятнинг Каримов тарафдорлари ва Каримовга қаршиларга бўлиниб кетиши нохуш оқибатларга олиб келиши тайин. Яхшими-ёмонми, ўтган яқин тарих ўзимизники, хатолар бўлди, лекин бу хатолар ҳам ўзимизники, келинглар, ўзаро гина-кудуратни озгина унутиб, бугунги ва эртанги кун ташвишини биргалашиб кўрайлик, дея, тинчлик ва босиқлик йўли танлангани энг маъқул йўл бўлиб туюлади.
- Суҳбатга тайёргарлик кўриш чоғида адабиёт, сиёсат вакиллари билан суҳбатлашдим. Уларнинг фикрлари ҳам турлича. Масалан, эшитдимки, Рауф Парфи сизнинг асарларингиз ҳақида фикр билдира туриб, «Мен Мурод Муҳаммад Дўст асарларини ўн варақдан кўп ўқиёлмайман, чунки у ёзганларида ўқувчидан ақлли эканини, баланд эканлигини эслатиб туриб ёзади, кинояларида мана шу нарса сезилади. Бу ўқувчида ички исённи уйғотади», деган экан. Ҳақиқатдан ҳам Рауф Парфи шу фикрларни айтганмиди ва айтган бўлса унга қандай қарайсиз? Ёзувчи ёзар экан, ўқувчидан баланд туриб ёзиши керакми ёки унга дўст бўлиши керакми?
- Рауф ака орамизда йўқ, энди у кишининг номидан илинган гапни тўқиш мумкин. Очиғи, Рауф аканинг бу гапни айтганига ишонмайман. У тўғрисўз одам эди, айтса ўзимга очиқ айтарди. Одам ҳаётда такаббур бўлиши мумкин, лекин ёзаётган пайтида ўқувчини менсимаса, кибр билан, беписандлик билан ёзса – уни ким ўқийди? Аксинча, ўқувчини улуғлаб, ўзинг билан баробар кўриб ёзишинг керак. Ўринли киноя ўқувчини бездирмайди, негаки, ўқувчи ёзувчига қўшилиб кулади, кулги баробарида улар иккиси янада яқинлашади, дўстга, шерикка айланади.
- Рус файласуф адабиётшуноси Бахтиннинг шундай фикри бор: “Қайсидир давр адабиётини ўрганишда, унга баҳо беришда ўша давр маданияти кўзи билан ҳам қараш керак”. Хўш, агар бугунги адабиётимизга шу томондан ёндашилса, сиз бугунги ўзбек адабиёти ва маданиятини қандай баҳолайсиз?
- Оммавий маданият, шоу-бизнес ҳақида аввал ҳам кўп гапирганман. Шукрки, жиддий адабиётда талаб даражаси сусайган эмас. Шуниси қувонарли. Лекин дидсизлик барча қатламларнига кириб боргани ҳам бор гап. Яна бир ўйлантирадиган нарса – миллий ғурурнинг сустлиги. Cуҳбатга келатуриб бир чақирим йўлни пиёда босдим. Афсуски, бирорта ҳам бинонинг пештоқида ўзбекча ёзув кўрмадим. Алам қилади. Одам деганнинг юрагида ғурур бўлиши керак-ку. Ўзбекча ёзиб ташла, керак бўлса бегоналар ўргансин, тушуниб олсин. Балки соддагина қилиб, Ўзбекистонда ўзбекча ёзиш шарт, деган фармон чиқариш керакдир. Албатта, бу ҳолатлар жамиятнинг маданий савиясини акс эттиради. Одамзод ўз миллатидан, ўз тилидан фахрланиши керак. Бугунги аҳвол маорифга, мактабга, бола боғчасига боғлиқ. Гапирсанг, яна бир тўда муаммолар чиқиб келади. Бири иккинчиси билан чирмашиб кетган. Ноумид – шайтон, чиқмаган жондан умид, мен негадир жамиятнинг ўнгланишига ишонаман.
Оптимист инсонсиз...
Шундай. Пессимист – оқибатни яхши биладиган оптимист, деган ҳазил бор. Мен эса оқибатни нима бўлишини билсам ҳам, бари бир, оптимист бўлиб қолавераман. Одам ўз руҳини некликка созлагани маъқул.
- Биз ўзбекларнинг ён қўшниларимиз бўлмиш қозоқ, туркман, қирғиз ва тожиклар билан тили, туриш-турмуши, тутуми яқин халқлар сифатида адабиётимиз ҳам азалдан ўзаро бир-бирига яқин бўлган. Охирги пайтларда ўзаро алоқаларимиз ҳам янада мустаҳкамланяпти.
Лекин мени бир нарса ўйлантиради, азалдан қўшни халқлар сифатида адабиётимизда мана шу яқинлик сезилмаётгандек (бугун). Мурод ака, нега қўшни халқлар билан адабиётимиздан ўзаро хабардорлик, муштараклик бугун узилиб қолган?
- Шўролар замонида қўшни ва қардош адабиётлар бир-бирининг аҳволидан рус тили ёрдамида хабардор эди. Қолаверса, Садридин Айний, Ғафур Ғулом ва бошқалар бошлаган бевосита дўстлик анъанаси ҳам бор эди. Албатта, бу анъана аслида Навоий ва Жомий замонларига бориб тақалади. Яқинда дўстларга, Носир Фозиловнинг вафоти туфайли қозоқ адабиёти билан, Турсунбой Адашбоевнинг вафоти туфайли қирғиз адабиёти билан алоқаларимиз тугади, деб зорланганим ёдимда турибди. Кейин қўшни халқларни руҳий жипслаштирадиган Чингиз Айтматов феномени ҳам бўларди. Биз уни чин маънода ўзбек ёзувчиси деб билардик. Бирорта янги асари чопдан чиқмасдан, бу тарафда Асил Рашидов ўгирган ўзбекчаси тайёр турарди. Айтматов на фақат қирғизнинг, балки барча туркий миллатларнинг ҳам дардини ифода этарди. Раҳматли кўп яхши, донишманд одам эди. Қирғизистон билан Ўзбекистон ўртасида нохушликлар рўй берган пайтларда ҳам ўзаро сулҳ учун жонбозлик кўрсатган инсон эди.
Мени хурсанд қиладиган нарса – қўшнилар билан чегаралар очилиб, ўзаро борди-келдининг тикланиши. Аҳвол шу даражага етган эдики, яқин қариндошлар ҳам бир-бирини кўргани сарҳаддан ўтолмай қолди. Йўллар очилгани яхши иш бўлди. Умуман, қўшнилар билан иноқ бўлишимиз керак. Мирзиёев қилган яхши амаллардан бири қўшнилар билан яқин алоқа ўрнатгани бўлди. Ўзаро сиёсий, иқтисодий ёки маданий муаммоларимизни бамаслаҳат ечишимиз осонлашди. Қолаверса, атрофимизда каттагина бозор бор, уни ҳам ўзлаштириш зарур.
- Бугун тилимиздаги кўпгина сўзлар ўз вақтида ўринсиз ишлатилавергани, хато талқин қилинавериши, қайтарилавериши оқибатида қадрсизланган. Жумладан, маънавият ва маърифат сўзлари ҳам бугун ана шундай қадрсиз тушунчалар қаторига кириб улгурди.
Мурод ака, кўп йиллар миллий ғоя, мафкура устида ишлаган кишилардан бири сифатида сиз учун бу тушунчалар нимани билдиради?
Маънавият-у маърифат деганлари ростдан ҳам шунчалик зарурми ёки у жамиятни ахлоқан тутиб туриш учун ўйлаб топилган бир восита ва "ўйин қоидаси ҳамда бугун бу қоидаларнинг сездириб қўйилиши натижасида қадрсизланган тушунчаларми?
Сиз жамиятнинг, халқимизни деймизми, умуман, ҳозирги маънавий-маърифий ҳолатимизга қандай баҳо берасиз?
- Мен миллий ғоя, миллий истиқлол ғояси ҳақида кўп гапирдим, лекин фойдаси бўлмади. Президент идорасида ишлаб юрган пайтимда, ёнимизда, бошқа хизматларга тегишли кабинетларда, миллий ғоя мавзусида докторлик иши ёзиб ўтирадиган масъул ходимлар бўларди. Мен уларга, ўзи йўқ нарсадан қандай диссертация қиласизлар, деб ҳазиллашардим.
Миллий мустақиллик ғояси мактабларда дарс этиб ўтила бошлаган пайтда яна айтдимки, бу ғоя аллақачон амалга ошди, энди бу ёғини кўрайлик, миллатни бирлаштирадиган бошқа ғояларни олға сурайлик.
Маънавият ва маърифат маркази эски Шўролар замонидаги “Знание”-“Билим” жамияти андазасида ва унинг ўрнига қурилган нарса эди. Афсуски, ўлик туғилган ташкилот бўлиб чиқди – жамиятда ўз ўрнини, ўз тарафдорларини топа олмади.
Яна миллий ғоя мавзусига қайтамиз. Ўзбекистон учун айни бугун муҳим бўлган ҳар қандай мақсад миллий ғоя бўла олади. Дейлик, ахборот технологияларини барча соҳаларга изчил татбиқ этиш ҳақиқий миллий ғояга айланиши мумкин. Туристик потенциални очиш, маорифни юксалтириш вазифаси миллий ғоя бўлиши мумкин...
Илгари сурилаётган ғоялар шунчаки жимжимадор сўзлар эмас, халққа яқин тушунчалар бўлиши керак...
Вазифани одамларга содда қилиб тушунтириш йўли бор: оғайнилар, биз мана шу ва мана шу масалада оқсаяпмиз, келинглар, биргалашиб муаммони бартараф қилайлик. Бизда яхши ташаббуслар бор, лекин изчил ижро тизими йўқ. Ташаббус ошкор қилинади, лекин унинг ортини, яъники амалини кўрмайсиз. Мамлакатнинг фалон ва яна фалон жойларида 100 мегаваттлик қуёш электр станциялари қурилади, деб уч йилдан бери бонг урамиз, лекин натижадан дарак йўқ. Завод қурилади, деб мақтанамиз, кейин, бир йилча ўтиб биламизки, йўқ, айтилган завод қурилмас экан, лекин унинг ўрнида бошқа, янада зўрроқ нарса қуриларкан... Ёки, Канада фирмаси қуёш энергетикаси соҳасида 1 миллиард доллар тиқмоқчи, деган хабарни эслайлик. Мен бу гапларни ёлғон демоқчи эмасман, кимлар биландир музокара олиб борилган ва ҳамкорлик хусусида ўзаро англашув протоколи тузилган бўлиши ҳам мумкин, лекин яхши ниятни амалдаги проект сифатида шов-шув қилиш шарт эдими?
Биз ташаббусни бутунлай тескари тарафга буриб юборишимиз ҳам мумкин. Биргина мисол. Президент, саводхонликни оширайлик, болаларга китоб ўқитинглар, китобда хосият кўп, деб гапирди. Шу баҳона, янги кутубхоналар очилди, борларининг китоб фони бойиди. “Паспортини ҳам охиригача ўқимаган” (Баҳодир Йўлдошев таърифи) айрим артистларимизнинг китоб қўлтиқлаган ҳолда суратга тушиб, халқ орасида масхара бўлганларини чегириб ташласак, натижа ёмон бўлмади. Лекин айрим ижрочиларга бу камдай туюлди. Қаршида китобга ҳайкал қўйилди. Кимга ёқди, кимга ёқмади, лекин ҳеч ким жиддий эътироз билдирмади. Лекин ҳайкал шунчаки китобга эмас, Президентнинг китоб ҳақидаги сўзларига қўйилганини ҳамма сезди. Яқинда Бухоронинг қайсидир истироҳат боғида ҳам китобга ҳайкал қўйилиб, очиқ саҳифага Президент сўзлари зарҳал билан битилди.
Айни ҳолатда китобга ҳайкал қўйиш – маддоҳлик. Шундай қилсам яхши кўринаман, деб ўйлайди, аслида эса зиён келтиради. Бу турфа “ташаббускор”лардан Худо асрасин! Улар яхши ғояни обрўсизлантиради, холос.
- Йўқ. Ўзимни ўқитган муаллимларимни бугунга қадар ном-баном биламан. Уларнинг деярли ҳаммаси дунёдан ўтган, лекин менинг уларга меҳрим ҳали тирик. Эсимдаки, улар мен ёмон ўқисам қайғуга тушарди, яхшироқ баҳо олсам – ўзимдан кўпроқ суюнарди. “Беш” олган ўқувчисини елкасига миндириб олиб, синф хонасида югурган андижонлик бир ажойиб муаллим бўларди, ўшани тез-тез эслайман.
Маърифатнинг, маорифнинг аҳамиятини таърифлашга сўз етмайди. Ўқувчилар Ўзбекистонни умрбод севиши учун баландпарвоз ва жимжимадор сўзларни ишлатиш шарт эмас. Уларга юртни борича кўрсатиш керак: тоғу тошларини, дашт-у далаларини, шаҳар ва қишлоқларини, тарихини, маданиятини, иқтисодиётини...
Яхши ташаббусларнинг моҳиятини асраш керак. Моҳиятга нодонлар аралашувига йўл қўймаслик.
- 1991 йилда Президент қарори билан Ўзбекистон Миллий Ахборот агентлиги фаолияти йўлга қўйилади. Янги агентликда Эркин Аъзам билан биргаликда иш бошлагансиз. Ўша пайтда Ўзбекистонда ОАВ эркин бўлган, сўз эркинлигига таъқиқ йўқ эди, дейишади. Бу ташкилотда кейин ҳам ишлагансиз ва умуман сиздан Ўзбекистондаги ОАВларнинг юрак урушидан яхши хабардор киши сифатида сўрамоқчиман, кейинчалик ўзбек ОАВларида сўз эркинлиги қандай жараён ва мақсадлар билан чекланган эди? Ахир, ОАВ эркинлиги давлат ривожига ҳисса қўшиши кундай равшан-ку. Балки нималардандир қўрқилгандир. Бу нимадан бошланганди?
- Боя айтдим, у замонда эйфория бор эди. Ёдимда бор, радиода “Оқшом тўлқинларида” деган эшиттирув бўларди, шуни одамлар интиқлик билан кутарди. Улар ҳамма муаммоларни очиқ гапирарди. Телевидениеда ҳам дадил кўрсатувлар бўларди. Бугун “муаллиф кўрсатуви” деб мақталадиган жанр бизда ўша пайтларда ҳам мавжуд эди. Газеталар бир-бири билан баҳслашиб, жуда очиқ фаолият юритарди. Бу тахминан 1994 йилгача давом этди.
Кейин бир муддат валюта конвертацияси бошланди, иқтисод секин-секин изга туша бошлади. Лекин бор пулимиз ташқарига чиқиб кетади, қуруқ ерда қоламиз, деган ваҳимали гаплар билан иқтисодий эркинликларга чек қўйилди. “Ана келди”, “мана келди” деган қўрқув раҳбарият ва жамият онгига сингдирилди. Маҳдудлик пайдо бўлди. Матбуотнинг уни ўчди.
Оқибатда 100га яқин оила (клан) бойиб олди, конвертация имкониятлари, бинобарин, экспорт ва импорт деган нарсалар фақат ўшаларнинг манфаатига хизмат қилди. Табиийки, иқтисодий чеклаш мафкуравий биқиқликка олиб келди. Давлат кафолати берилган йирик инвестициялардан ташқари, мамлакатга капитал киритиш имкони йўқолди.
Оқибатда адабиёт эскича “зарбулмасал” услубига ўтди, матбуот эса... сохта хабарларга ружу қўйди. Халқ орасида “Ахборот” кўрсатувини “Жаннатдан хабарлар” дея ном олганини эсланг... Бу аҳвол давлат телевидениесида ҳалига қадар давом этяпти. Уларга эркинлик берилди, лекин эркинликдан фойдаланадиган одам топилмаяпти. Блогосферада, хусусий матбуотда, интернет нашрларида росмана сўз эркинлиги бор. Мен шундан хурсандман.
Бугун одам ўзининг дардини эмин-эркин айта олади. Бировга ёқиш-ёқмаслиги мумкин, унга ҳам эътироз билдиришлари мумкин, лекин очиқ фикр айтиш имконияти бор. Бу катта гап. Бугун бирорта ҳам воқеа назардан четда қолмайди. Ҳукумат ҳам кўп нарсалардан интернет, блогосфера орқали бохабар бўлади. Афсуски, жамиятни бошқаришда аналитик тадқиқотлар кам. Яқинда “бузди-бузди” туфайли Хоразмдаги нохуш аҳвол ошкор бўлди. Бош вазир ўзи бориб тинчитди. Бузилган уйлар учун 700-800 миллиард атрофида “товон” тўланди. Хуллас, муаммо ижобий ҳал этилди. Лекин, бари бир, кўнгилда “қуйқа” қолди. Норозиликнинг олдини олса бўларди-ку, нега етилиб келаётган ижтимоий муаммолар вақтида ўрганилмайди, деган саволлар ҳавода муаллақ қолди.
Матбуот – ҳукуматнинг юзига тутилган ойна. Юзга ойна тутилиши кимгадир ёқмаслиги мумкин, лекин шу баҳонада кўпчилик қош-кўзини тузатиб олиши тайин.
Яна жамиятда либераллаштирув мавзусига қайтдик. Сиёсий, иқтисодий, ҳуқуқий эркинликлар баробар таъминланмаса бўлмайди. Биз бу ҳақда ҳозирча фол очишимиз мумкин. Лекин, ўйлайманки, мамлакат раҳбарияти ўзида кенгроқ ва изчилироқ либерализация муносиб ирода топа олади.
- Бугунги адабиёт ҳақида қайсидир ёзувчи ёки умуман адабиёт кишисидан фикр сўрасак, адабиёт ўлди, жиддий асарлар йўқ каби фикрларни айтишади. Лекин бир савол туғилади: ўша фикр билдирувчилар ҳам адабиётимиз вакиллари-ку. Хўш, ҳамма танқид қилса, ҳамма фикр билдирса ўша изланаётган асл адабиётни ким яратиши керак? Жумладан, сиз ҳам кўпгина суҳбатларда ўзбек адабиёти саёзлашиб бораётганини танқид остига олгансиз. Сўрамоқчи бўлганим, Сиз нега ёзмаяпсиз, ўзбек адабиёти учун яна катта асарлар яратиш мажбуриятини ҳис қиласизми?
- Мен жуда танбал одамман – қўзғалишим қийин. Адабиёт буюртма билан яратилмайди. Замонавий қаҳрамонни кўрсатинглар, деб айтишади. Менимча, ҳар бир ҳаққоний тасвирланган инсон замона қаҳрамонидир. Албатта, адабиётнинг жамиятдан жуда катта қарзи бор. Жамиятдаги кайфият адабиётга ҳам ўтади. Лекин адабиёт томошабин бўлиб турмаслиги керак. Бу гап кинога ҳам, мусиқа ва тасвир санъатига ҳам бирдай тааллуқли.
- Балки тарихдан мисол келтириб, балки ўз фикрларингиздан келиб чиқиб айта оласизми, Халқ савияси қандай омиллар ва нималар ҳисобига кўтарилади?
Чунки жамиятдаги кутиладиган катта ўзгаришлар халқнинг умумий савияси ўсиши билан ҳам боғлиқ.
- Оғир савол. Эслайманки, “Адабиёт ва санъат” газетаси 800 минг нусхада, “Саодат ” журнали 1,5 миллион нусхада чиқарди. “Шарқ юлдузи” каби қалин журналларнинг сони ҳам 300 минг атрофида эди. Биз ўша пайтларда “Адабиёт, журналистика моддий кучга айланди”, дея ғурур билан гапирардик.
Мен бугун ўйлайманки, жамиятнинг, одамларнинг моддий аҳволи, ҳуқуқий муҳофазаси мўътадил бир даражага етса, унда маърифат ва маданиятга ҳам мўътадил бир эҳтиёж пайдо бўлади. Бинобарин, жамият юксалгани баробар, одамлар эътиқодли бўлишга, олижаноб бўлишга кучлироқ эҳтиёж сеза бошлайди. Кўнгилдаги қаноат руҳий покланишга ундаши тайин.
- «Лолазор», «Дашту далаларда», «Галатепа қиссалари», «Галатепага қайтиш» каби асарларингизни ўқиб бир нарсани сезганманки, улардаги қаҳрамонлар худди бизга танишдек, уларни қаердадир кўрганмиз, суҳбатлашганмиз. Сиз ўз асарларингиздаги қаҳрамонларни қаердадир кўрганмисиз ёки танийсизми. Хўш, қаҳрамонларингизга ўқувчига яқинликни қандай сингдирасиз?
Шунингдек, асарларингизда воқеалар марказида Галатепа қишлоғи туради. Жаҳон адабиётида худди шундай йўналиш бор: яъни, ёзувчи ўз жойи, ўз юртини яратиб олади. Сизда нега айнан Галатепа марказ қилиб олинади?
- Уилям Фолкнерда Йокнатопа деган жой бор, Гарсиа Маркесда – “Макондо”, Грант Матевосянда – “Смакут”... Менинг Галатепам атай тўқилмаган. Қолаверса, унинг атрофида яна ўнта қишлоқ бор. Лекин воқеа ва персонажлар бари бир Галатепага бориб тақалаверади. Ҳатто шаҳарлик қаҳрамонларимнинг ҳам асли ўша жойдан. Галатепа – мен билган жой, галатепаликлар – мен билган одамлар. Содда, айни замонда қувликдан ҳам бохабар одамлар. Уларни фазилатлари билан, айблари билан, гуноҳлари билан қўшиб яхши кўраман.
- Умуман, ўзбек миллий ўйинларида ҳам қон тўкадиган, уруш-жанжаллисини кўрмаймиз. Буям миллий характердан келиб чиққан бўлса керак?
Тўғри. Дейлик, Ғарбдаги каби суворийларнинг бир-бирларига найза кўтариб от соладиган ўйинлари бизда йўқ. Лекин, бари бир, бизнинг халқимизни жуда ювош ҳам деб бўлмайди. Бақувват халқ. Кўп йиллар беаёв эзилган халқ. Унинг ғурурини тиклашимиз керак. Адабиётнинг ҳам, санъатнинг ҳам, борингки, сиёсатнинг, давлатнинг ҳам бурчи шундан иборат, деб ўйлайман.
- Мурод ака самимий суҳбат учун катта раҳмат.
- Сизга ҳам раҳмат. Сайтингизни кузатиб бораман, унинг халқ орасида эътибор топиб, одамлар яхши кўриб ўқийдиган ва кўрадиган дадил минбарга айланиб бораётганидан хурсандман.
