Декрет ва бола пулини тўлашдаги дискриминация: бунга барҳам бериладими?
|21:29 / 27.12.202065 7569 мин
Ўзбекистонда давлат ташкилотларида ишлайдиган аёлларга бола парвариши нафақаси тўланмайди. Хусусий секторда банд аёлларнинг эса «декрет пули» ҳам, бола парвариши нафақалари ҳам иш берувчининг «саховати»га боғланиб қолган. Бу – нафақат аёлларни камситиш, балки қонунбузилиши ҳамдир.
Ўзбекистонда 18–30 ёш оралиғидаги хотин-қизларни – улар ОТМни тугатганми-йўқ, бу аҳамиятсиз – иш берувчилар унчалик ҳам хуш кўрмайди.
Сабаби оддий: улар яқин орада фарзандли бўлса, барибир ҳомиладорлик ва туғуруқ, ундан кейин бола парваришлаш таътилига кетишади. Бундай ходимга эса ҳомиладорлик ва туғиш ҳамда бола парваришлаш таътили учун нафақа тўлашга тўғри келади. Яна янги ходим топиш масаласи кўндаланг бўлади.
Давлат ташкилотларида ишлайдиган хотин-қизлар учун бюджетдан ҳомиладорлик ва туғиш бўйича нафақа пуллари ажратилади. Лекин хусусий секторда ишлайдиган хотин-қизларга «декрет пули» иш берувчи зиммасига юклатилган. Бу эса ходимга «декрет пули» бериш раҳбарнинг инсофига боғлиқ бўлиб қолишини англатади.
Меҳнат қонунчилигини яхши тушунган ва ҳурмат қилган раҳбарлар ҳомиладорлик ва туғиш нафақасини беришдан қизғанмайди, лекин бундай бўлмаган иш берувчилар йўқ деб ҳеч ким айта олмайди.
ЮНИСЕФ 2020 йилда эълон қилган ҳисоботида таъкидлайди: онага нафақа тўлаш масъулияти иш берувчига юкланиши – репродуктив ёшдаги аёлларни ишга ёллашга тўсқинлик қилади ва нафақат шу аёлларнинг, балки умуман ёш оилаларнинг заифлигини оширади.
Халқаро ташкилот таҳлилларига кўра, Ўзбекистонда 9 ёшгача бўлган болаларнинг тахминан 30 фоизи ва 10 ёшдан 14 ёшгача бўлган болаларнинг 24 фоизи аҳолининг энг камбағал қатламларига мансуб оилаларда яшайди.
Демакки, ёш оилаларда онанинг фарзанд тарбияси билан шуғулланиши ва бу муддатда даромадсиз қолиши оиланинг моддий жиҳатига ҳам таъсир қилади.
Бюджет ташкилотларида «декрет пули» – ҳомиладорлик ва туғиш бўйича нафақа қанча?
Молия вазирлиги тақдим этган маълумотга кўра, 2019 йилда бюджет ташкилотларида давлат бюджети маблағлари ҳисобидан тўланган ҳомиладорлик ва туғиш бўйича нафақалар бир ходимга ўртача 4,5 миллион сўмдан тўғри келган.
Жами 111 513 нафар ходимга 507,9 млрд сўм ҳомиладорлик ва туғиш бўйича нафақалар тўланган.
2020 йилнинг 10 ойида эса 106 355 нафар ходимга 507,2 млрд сўм тўлаб берилган. Бу йил бир ходимга ўртача 4,8 млн сўм тўғри келган
Мавзуга оид
.
2021 йилда эса ҳомиладорлик ва туғиш бўйича нафақалар тўлови учун 414,207 млрд сўм ажратилишибелгиланган.
«Декрет пули» қандай тўланади?
«Давлат ижтимоий суғуртаси бўйича нафақалар тайинлаш ва тўлаш тартиби тўғрисида»ги Низомга кўра:
бюджет ташкилотлари томонидан – меҳнат ҳақи жамғармасига ажратиладиган бюджет маблағлари доирасида;
хўжалик юритувчи субъектлар томонидан – фойда солиғини ҳисоблашда мазкур харажатлар солиққа тортиладиган базадан чиқариб ташланган ҳолда шахсий маблағлари ҳисобидан амалга оширилиши белгиланган.
бюджет ташкилотларида ишловчи ходимга ишлаган кундан бошлаб 12 ойгача – туғуруқ таътилига сарфланган вақт учун ўртача ойлик иш ҳақининг 75 фоизи;
ишлаган кундан бошлаб 12 ойдан ортиқ – туғуруқ таътилига сарфланган вақт учун ойлик иш ҳақининг 100 фоизи миқдорида ҳомиладорлик ва туғуруқ учун нафақа тўланади.
Икки хил камситиш
Муҳаммадамин Каримжонов, Тошкент давлат юридик университети ўқитувчиси:
— 2002 йилда қабул қилинган низомга кўра, бюджетдан ташқари ташкилотларда ишловчи аёлларга солиқларни чегириб қолган ҳолда иш берувчи ҳисобидан «декрет пули» тўланиши қайд этилган. Яъни «декрет пули» хусусий секторда ишлаётган ходимнинг ишхонаси ҳисобидан тўланиши керак. Бу эса иш берувчилар орасида ходимларига бу пулларни тўлаб бермайдиганлар ҳам бўлишига сабаб бўлади.
Кейинги ўринда бюджет ташкилотларида ишлайдиган аёлларга «пул йўқ»: туғуруқ нафақасини олган давлат бюджети ташкилотларида ишловчи хотин-қизлар бола парвариши пулини олишга ҳақли эмас.
Меҳнат қонунчилигига кўра, аёл ҳомиладорлик ва туғуруқ таътилидан сўнг бола парвариши таътилига чиқиши мумкин. Бироқ бола парвариши таътили учун бюджет ташкилотларида ишловчиларга нафақа тўланмайди.
Бунга тааллуқли низомга кўра, бюджетдан ташқари ташкилотларда ишлаётган оналарга меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам миқдорига нисбатан ҳисобланиб, 470–480 минг сўм атрофида нафақа тўланади. Бу – бюджетдан ташқари ташкилотларга тааллуқли.
Очиғини айтиш керакки, бу ҳолатлар тўла камситиш сифатида баҳоланади. Бу – Меҳнат кодексининг 6-моддасида аниқ қилиб ёзилган. Сабаби, ҳар иккала ҳолатда бюджет ва бюджетдан ташқари ташкилотларда ишловчи аёллар камситилмоқда.
«Декрет пули» масаласида хусусий секторда ишловчи аёллар, бола парвариши нафақаси масаласида бюджет ташкилотларида ишловчи аёллар камситилмоқда.
Меҳнат кодекси очиқдан очиқ бузилмоқда
Муҳаммадамин Каримжоновнинг қайд этишича, Меҳнат кодексининг 286-моддасига кўра, «декрет пули» ходимга 100 фоиз тўланиши керак. Бироқ ҳозирги тартибда ишлаётганига 12 ой бўлмаган ходимларга декрет пули 75 фоиз тўланиши ҳақидаги тартиб Меҳнат кодексининг очиқдан очиқ бузилиши ҳисобланади.
Тегишли низом ва қарорларнинг қонунларга, кодексга зид келаётгани, лекин қонунларга эмас, қарор ва низомларга таяниб иш кўрилаётгани эса қонунбузилиши ҳисобланади.
Бюджет камситган аёллар
Telegram'даги Bakiroo канали муаллифи, иқтисодчи Отабек Бакиров бу мавзуда шундай ёзади:
— Янги йил бюджетида ҳомиладорлик ва туғиш нафақаларини тўлаш билан боғлиқ харажатларга 414,2 млрд сўм пул ажратилган. Лекин бу пуллар фақат бюджет ташкилотларда ишлайдиган аёлларга мўлжалланган.
Янги замонда ўтган даврнинг кўп оғриқли муаммоларига барҳам берилди, лекин аёлларга декрет пулини бюджет ҳисобидан қоплаш борасида қурумсоқлик ва қори-ишкамбалик давом этмоқда.
Вазирлик ва идораларни болалатиб ташлаган, саноқсиз вазирларига Mercedes, тийиқсиз ҳокимларига Tahoe миндириб қўйган серхаражат давлат аёлларнинг келажак авлодни яратиш билан боғлиқ меҳнатга лаёқатсизлиги пайтида қўллашга ожиздек гўё.
Ҳар бир масъул давлат бўлажак фуқароларини дунёга келтираётган ўз аёлларининг ҳақли нафақасини ўз зиммасига тўлиқ олиши керак.
Аёлларга имтиёзли кредит ё садақа каби кўз кўрсин ёрдамлар керак эмас, уларга ўзларининг ҳақи – ишлаган вақтида тўлаган солиқлари ва иш берувчилари тўлаган ягона ижтимоий тўловлари ҳисобига шаклланадиган декрет пуллари қайтарилиши зарур, дейди Бакиров.
«Кўрпага қараб оёқ узатиш дегандай..»
Яқинда бўлиб ўтган Сенатнинг 10-ялпи мажлисида сенаторлар ҳомиладорлик ва туғиш нафақалари бўйича молия вазири Темур Ишметовга савол берди.
Молия вазиридан ҳомиладорлик ва туғуруқ нафақалари учун бюджетдан маблағ қай тартибда ажратилиши,хусусий сектордаги ходимларга бу турдаги нафақалар учун бюджетдан пул ажратилмаслиги ҳақида сўралди.
«Маблағ ажратилишидан олдин тегишли тартибда вазирлик ва идораларга сўровномалар берилади. Молия вазирлиги бу сўровномаларни умумлаштиради. Кўрпага қараб оёқ узатиш дегандай... Ҳамма йўналишда ҳам юқори талаб даражасида маблағ ажратилмайди», – дея жавоб берди Ишметов.
Тимур Ишметов / Фото: Сенат ахборот хизмати
Вазир ўринбосари Жамшид Абруевнинг қайд этишича, бу масала бўйича ижтимоий ҳимоя концепцияси ишлаб чиқилган.
«Келгусида ижтимоий суғурта тизимини жорий этиш ва босқичма-босқич ҳомиладорлик нафақаларини иш берувчи эмас, ижтимоий суғурта маблағлари ҳисобидан тўлаб бериш масаласи кўрилмоқда», – деди Жамшид Абруев.
Хулоса ўрнида
Фикримизча, она бўлиш арафасида турган қизлар давлат ҳимоясида эканини сезишлари лозим. Бунинг учун уларга (солиқ тўловчиларга) барча турдаги молиявий қўллаб-қувватлаш давлат томонидан кафолатланиши шарт.
Бўлажак она ёки фарзандли бўлган аёллар «декрет пули» ёки бола парвариши нафақаси учун иш берувчининг олдида ҳам, МФЙ идораси эшигида ҳам сарғайиб турмаслиги зарур.
Бу масала депутатлар ва сенаторлар, Гендер комиссияси, Маҳалла ва оилани қўллаб-қувватлаш вазирлиги ва Молия вазирлигининг кун тартибига киритилиши мақсадга мувофиқ.
Бир сўз билан айтганда, аёллар ҳуқуқлари топталишига, қонунбузилишига чек қўйилиши лозим.
