Зеленскийнинг дўсти Бакановга ҳеч қандай айблов қўйилмади. Бу нимани англатади?

Украина хавфсизлик хизматининг собиқ раҳбари, матбуотда Россия босқинига тайёргарлик барбод бўлишида гумондор сифатида кўрилган Иван Баканов ҳеч қандай жиноят иши фигуранти ҳисобланмайди. Бу Украина давлат тергов бюросининг BBC Ukraina нашри сўровига юборган жавобида қайд этилган.

Президент Володимир Зеленскийнинг болаликдаги дўсти экани айтилувчи Иван Баканов 2022 йил июл ойида Украина хавфсизлик хизмати раҳбари лавозимидан четлаштирилган эди. Бўшатилишга расмий асос — хизмат вазифаларини лозим даражада бажармаганлик моддаси.

Ўшандан бери Баканов жамоатчилик кўз ўнгидан ғойиб бўлди. На президент, на унинг ўрнини эгаллаган Василий Малюк Бакaнoвнинг истеъфосига изоҳ берди.

Кузатувчилар Баканов лавозимидан бўшатилишининг асл сабаби Украина хавфсизлик хизматининг Россия босқинини қайтаришга тайёргарлик кўришдаги муваффақиятсизлиги дея тахмин қилди. Ўтган ҳафта эса Украина матбуоти хавфсизлик хизматининг собиқ раҳбари ДТБ томонидан олиб борилаётган бир неча жиноий ишда фигурант экани ҳақида ёзди.

Жиноят иши йўқ

«Давлат тергов бюроси терговчилари томонидан Бакановнинг ноқонуний фаолияти текширилган жиноий иш юритилмаган, унга нисбатан гумон эълон қилинмаган, айблов хулосалари судга юборилмаган, хизмат текшируви материаллари Давлат тергов бюросига келиб тушмаган», дея хабар берган Украина давлат тергов бюроси BBC нашрига. ДТБ Украина ҳуқуқ-тартибот органлари ходимлари, судьялар ва юқори мартабали давлат амалдорларига қарши ишларни кўриб чиқувчи ташкилот ҳисобланади.

Давлат тергов бюроси баёнотида қайд этилган ички хизмат текшируви Бакановга у истеъфога чиқиши биланоқ дарҳол тайинланганди. Хизмат текшируви якунлангани феврал ойи бошида маълум бўлди ва ҳужжатларда махфий материаллар мавжудлиги сабабли текширув натижалари эълон қилинмади.

BBC нашрининг Иван Бакановга яқин суҳбатдошининг айтишича, текширув УХХ собиқ раҳбарининг ҳаракатларида жиноят таркиби йўқлигини кўрсатган.

Баканов генераллари

Иван Бакановнинг фаолияти ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари қизиқишлари доирасига тушиши мумкинлиги ҳақидаги миш-мишлар Россиянинг Украинага кенг кўламли босқини бошлангандан сўнг дарҳол пайдо бўлганди.

Катта урушнинг дастлабки кунларидаёқ оммавий ахборот воситалари босқин бошланган пайтда Баканов мамлакат ташқарисида бўлгани ҳақида хабар берди. УХХ матбуот хизмати бу айбловларни рад этди. Аммо УХХ раҳбари қаерда экани ҳақидаги сўровлар фақатгина бир ойдан кейин, ижтимоий тармоқларда Бакановнинг Киев марказида тўппонча тақиб, камуфляж каска кийиб тушган сурати пайдо бўлгачгина бутунлай тугади. Ҳозирда BBC’нинг Бакановга яқин манбалари у ўтган йилнинг 24 февралидан бери мамлакатни тарк этмаганини айтмоқда.

Россия қўшинларининг жанубда жуда тез олдинги силжиши (хусусан, Қримдан орқали чегарани қаршиликсиз енгиб ўтиб, Днипрони кесиб ўтиши ва Херсонни эгаллаши), шунингдек, мамлакат шимолида ҳам тезкор ҳаракат қилиши (босқин бошланганидан бир неча кун ўтибоқ шимолдан кирган рус қўшинлари Киев чеккасига етиб келди) Украина махсус хизматларининг камида баъзи вакиллари америкалик ҳамкорлар бир неча ой олдиндан огоҳлантирганига қарамай босқинга тайёргарликни саботаж қилгани ёки умуман босқинчиларга ёрдам бергани ҳақидаги шубҳаларни кучайтирди.

Бу шубҳалар 2022 йил ёзда УХХнинг Қрим бўлими (штаби Херсонда) собиқ раҳбари Олег Кулинич ҳибсга олиниши билан кучайди. У давлатга хиёнатда айбланди.

Бу воқеадан бироз олдин Сербияда, Россиянинг Украинага босқинидан бир неча соат олдин мамлакат ҳудудини тарк этган яна бир УХХ генерали — махсус хизмат ички хавфсизлик бошқармаси собиқ бошлиғи Андрей Наумов қўлга олинди. Украинада у давлатга хиёнатда ва Чернобил атом электр станциясини босиб олишда русларга ёрдам берганликда айбланмоқда. Киев уни экстрадиция қилиш учун Белградга зарур ҳужжатларни жўнатган.

Кулинич ҳам, Наумов ҳам Иван Бакановга яқин одамлар деб айтилади: уларнинг иккиси ҳам махсус хизматларда ишламай туриб, айнан Баканов билан бирга УХХдаги юқори лавозимларга келган.

Давлат тергов бюроси BBC нашрига Кулиничга қарши тергов иши давом этаётганини маълум қилган. Бундан ташқари, ДТБ «Украинанинг материк қисмини (Қрим йўналиши бўйлаб) ҳимоя қилишни нотўғри ташкил этиш ҳолати» юзасидан тергов иши давом этаётганини тасдиқлади. Шу билан бирга, ташкилот бу ишда ким гумондор сифатида кўрилаётганини очиқламади.

Ўтган ҳафта Киевдаги «Новое Время» нашри «Президент девонининг юқори мартабали вакили»га таяниб, Иван Баканов Давлат тергов бюроси мамлакат ҳудудининг бир қисмининг босиб олиниши бўйича қўзғатган жиноят иши фигуранти эканини хабар қилди.

«Уруш УХХда содир бўлаётган ҳамма нарсани фош қилди. Президент девони Бакановнинг қандай раҳбарлик қилганидан даҳшатга тушди. Кўп йўналишларда вазият шунчаки ҳалокатли», дея номи ошкор этилмаган амалдорнинг сўзларидан иқтибос келтирган «Новое Время» нашри.

Бакановга нисбатан жиноят иши йўқлиги ҳақида BBC олган баёнот бу маълумотни инкор этади.

Зеленскийнинг дўсти

Ўз вақтида Иван Бакановнинг Украина хавфсизлик хизмати раҳбари этиб тайинланиши Украинада янги сайланган президент Володимир Зеленскийнинг энг зиддиятли қарорларидан бири сифатида қабул қилинган эди.

Бакановнинг таржимайи ҳолига кўра, бу вазифага тайинланишдан олдин унинг махсус хизматларга ҳеч қандай алоқаси бўлмаган. Аммо у Зеленскийнинг Кривой Рогдаги болаликдаги дўсти ва қўшниси, кейинчалик «Квартал 95» лойиҳасида бизнес шериги эди.

Балки шунинг учун ҳам Зеленский дастлаб Бакановнинг Россия босқинини қайтаришга тайёргарлик кўришдаги камчиликлар учун жавобгарлиги ҳақидаги саволларга кескин муносабат билдирган.

2022 йилнинг 27 июнида, уруш бошланганидан тўрт ой ўтиб, Бакановнинг истеъфога чиқиши мумкинлиги ҳақидаги саволга президент «Агар мен уни ишдан бўшатишни хоҳлаганимда, ишдан бўшатган бўлардим», дея жавоб берган эди.

Орадан бир ой ҳам ўтмай, 17 июл куни Зеленский кутилмаганда Иван Бакановни УХХ раҳбари лавозимидан четлаштирди. Шу куни Украина Бош прокурори Ирина Венедиктова ҳам лавозимидан озод қилинди.

«(Бу қадамлар) президент ва биз барчамиз узоқ вақтдан бери бу икки орган раҳбарларидан ушбу тузилмаларни коллaборантлар ва хоинлардан тозалаш бўйича аниқроқ радикал натижаларни кутганимиз билан боғлиқ. Аммо урушнинг олтинчи ойида ҳам биз бундай одамларни аниқлашда давом этмоқдамиз», дея ушбу қарорни изоҳлаганди президент девонининг ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари бўйича ўринбосари Андрей Смирнов.

Зеленскийнинг ўзи ўшандан бери Иван Бакановнинг тақдири ҳақида ҳеч қандай изоҳ бермади.

Венедиктова бироз ўтиб Украинанинг Швейцариядаги элчиси этиб тайинлангани ҳисобга олинса, ҳуқуқ-тартибот идораларида унга нисбатан ҳеч қандай даъво бўлмаган. Истеъфога чиққанидан сўнг ғойиб бўлган Баканов борасида эса бундай деб бўлмайди.

Бакановнинг фамилияси унинг раҳбарлиги даврида УХХда содир бўлган «ғалати воқеалар» сабаб ОАВда мунтазам равишда эсланмоқда. Гап россияликлар билан тинчлик музокаралари олиб бораётган Украина музокаралар делегацияси аъзоси, разведкачи Денис Киреевнинг УХХ ходимлари томонидан ўлдирилиши ва УХХ Харкив бўлимининг ҳозирда ҳибсга олинган бошлиғи Роман Дудиннинг урушнинг дастлабки кунларида шаҳарда ҳокимиятни эгаллаб олишга уриниши ҳақида кетмоқда.

Зеленский жамоасига қўйилган саволлар

BBC рус хизматининг Украинадаги мухбири Святослав Хоменко

Ҳозирда, Россиянинг кенг кўламли босқини бошланганидан бир йил ўтиб, Украина жамияти мамлакат шарқидаги қонли жангларнинг «янги доимийлиги»га ва Россия армиясининг қолган ҳудудларга вақти-вақти билан ялпи ракета ҳужумларига кўника бошлаганида жамоатчилик муҳокамасида Украина ҳукумати урушга тайёргарлик кўриш учун барча нарсани қилдими ва содир бўлаётган воқеалар учун жавобгарликнинг бир қисми уларнинг зиммасига тушадими деган савол кўтарилмоқда.

Катта урушнинг бир йили ортда қолган бўлса-да, расмий Киев ҳануз давлат ҳокимияти органлари Ғарбнинг яқинлашиб келаётган босқин ҳақидаги огоҳлантиришларини нимага эътиборсиз қолдирганини тушунтирувчи аниқ баёнотни ишлаб чиқа олмади. Аллақачон берилган тушунтиришлар, масалан, босқин арафасида Ғарб русларнинг режалари ҳақида аниқ маълумот бермагани, шунчаки кескинликни кучайтиргани ёки Киев аҳоли орасида ваҳима қўзғатмоқчи бўлмагани — ёки Украинанинг ғарблик ҳамкорлари томонидан рад этилди ёки ишонарли чиқмади.

Одат бўйича, ўзига хос жамоатчилик консенсусига кўра, Баканов иши бу саволга жавобнинг бир қисми эди: «Президент ўз дўстини разведка хизматига бошлиқ қилиб тайинлади. Катта уруш бошланганидан сўнг махсус хизматда ўнлаб сотқин ва хоинлар ишлаётгани маълум бўлди. Президент дўстини ишдан бўшатди. Ҳозир суриштирув билан шуғулланадиган вақт эмас, лекин ғалабадан кейин ҳаммасини батафсил кўриб чиқамиз».

Давлат тергов бюросининг Бакановга нисбатан жиноят ишини тергов қилмаётгани ҳақидаги баёноти бу схемани бузади. Ахир, агар урушга тайёргарлик Баканов томонидан саботаж қилинмаган бўлса, унда бу ишни ким қилган?

Яқинда катта уруш бошланганининг бир йиллигига бағишланган матбуот анжуманида Володимир Зеленскийга тўғридан тўғри қуйидаги саволлар берилди: у Украина фуқароларига реал таҳдид ҳақида хабар берилмагани учун шахсий жавобгарликни ҳис қиладими ва унинг дўсти, УХХ собиқ раҳбари Иван Бакановга қандай жазо берилиши керак?

Президентнинг асабий жавоби, аслида, шахсан Зеленский туфайли давлат бой берилмагани ва Киев ишғол қилинмаганига йўналтирилди. Президент ўз жавобида «Баканов» сўзини бирор марта ҳам тилга олмади.

Ҳеч ким Зеленскийнинг, айниқса, урушнинг дастлабки кунлари ва ҳафталарида Украина ҳимоячиларининг руҳиятини оширишдаги муҳим ролига шубҳа қилмайди. У Украина қаршилиги рамзига, мамлакат ичкарисида ҳам, ташқи дунёда ҳам озодлик учун кураш рамзига айланганини барча тан олади.

Аммо бу уруш бошланишидан олдин содир бўлган воқеалар бўйича ҳеч қачон саволлар берилмайди ва уларга рост жавоблар ҳеч қачон баланд овозда айтилмайди дегани эмас. Гарчи бу жавоблар Зеленский ёки унинг дўстлари учун ёқимсиз (ҳатто муаммоларга тўла) бўлса ҳам ва улар Украина президентининг бутун дунё бўйлаб газета ва журналларнинг биринчи саҳифаларида пайдо бўладиган қўрқмас қаҳрамон образига мос келмаса ҳам айтилиши шарт.