“Кавказ асираси” фильмида “қадимий, жуда гўзал одат” деб таъриф берилган удум ҳақида эшитгансиз, албатта. Чиндан ҳам Кавказ, Қозоғистон, Қирғизистон, Қорақалпоғистон каби ўлкаларда келин ўғирлаш одати, яъни қиз олиб қочиш удуми бор.
Буни қозоқ кардошларимиз “қиз алиб қашув”, қирғизистонликларда эса “қиз ала қачуу” дейишади. Буни қарангки, Ўзбекистоннинг Тошкент вилояти, Андижон, Навоий, Бухоро, Сирдарё вилоятларида ҳам қизлар олиб қочилади. Биз бу удум кенг ёйилган ҳудудларда бўлдик.
Достон, 23 ёш:
— Ҳамма тенгдошларим олиб қочишади, бизга қизиқ бу нарса. Дўстларим билан Сабинанинг ишдан чиқишини пойлаганмиз. Ундан аввал бир-биримизни танирдик, гаплашардик. Уйига олиб бориб қўйишни айтганман, машинага ўтириши билан икки ёнига икки синфдошим ўтирган ва олиб қочганмиз. Ўз уйимга эмас, қариндошимизникига олиб борганман, чунки қизнинг ота-онаси биринчи ўринда уйимизга боришлари аниқ эди. Қизни топа олмаслиги учун шунақа қилишади, узоқ қариндошларникига олиб боришади.
Йиғлаган, бақир-чақир қилган. Олиб қочилганида ҳамма қизлар стрессда бўлади. Оғайнилар уни тинчлантиришга уринишади, сен бизга ҳали қурдош бўласан, яқин бўлиб кетамиз, дейишади.
Аноним аёл:
— Турмуш ўртоғим уйимизга совчи жўнатганда бир-икки марта гаплашиб кўришсин дейишган. Шундан кейин Қозоғистондаги қариндошларимизникига бориб қайтаётганимда Ўзбекистон чегарасидан ўтганимда кутиб турган экан. Чирчиққа, уйимга олиб бориб қўйишини айтганда ишониб машинага ўтирганман. Қарасам, нотаниш жойлар экан. Кейин олиб қочишаётганини кўнглим сезган. Нотаниш дарвозадан кирганимизда тўполон қилиб, бақирганман, қўрқув босган. Кетаман деб йиғлаганман. Ёши катта аёллар бости-бости қилиб, кўндириб олиб қолишган. Кетмоқчи бўлганимда катта келинойиси эшик тагига ётиб олган. “Мени ҳатлаб ўтсанг – бахтсиз бўласан”, деб. Уларни ҳатлаб ўтолмаганман ва келин бўлиб қолганман.
Олиб қочилгандан кейин бахтли яшаб кетганлар ҳам бор, бахтсиз бўлганлар ҳам бор. Агар қайтиб кетиб, бошқага турмушга чиқса, “сени олиб қочишган” деб юзига солади.
Зебо, 36 ёш:
— Мен ўзбекман, шунинг учун эримдан совчи борганда дадам қарши бўлган. Қозоқларнинг урф-одатлари, удумларини билмайсан, қийналасан деб. Лекин эрим совчиларини юбораверган, агар ўз хоҳишим билан розилик бермасам ўғирлаб кетишини айтиб қўрқитган. Ўғирлаб кетишга ҳам ҳаракат қилган. Лекин унга турмушга чиқишимни айтиб, ваъда берганимдан кейин олиб қочмаган.
