Трамп иши: собиқ президент қамалиши мумкин. Бу унинг сайловдаги иштирокига қандай таъсир қилади?
|15:43 / 11.04.202317 52813 мин
4 апрел куни Нью-Йоркдаги Манҳэттен прокуратураси АҚШ собиқ президенти Доналд Трампни расман ҳисбга олди. Унга ҳужжатларни сохталаштириш айблови қўйилди. Суд Трампни қамоққа олишга буйруқ бермади, у суддан кейиноқ ўз самолётида Флоридага учиб, тарафдорлари олдида чиқиш қилишга улгурди.
Фото: Andrew Kelly / Getty Images / AFP / Scanpix / LETAФото: Andrew Kelly / Getty Images / AFP / Scanpix / LETA
Трамп ўз чиқишида дунёни учинчи жаҳон урушидан огоҳлантирди ва бу Байден администрацияси вақтида содир бўлиши мумкинлигини айтди. Собиқ президент ўзига қўйилган айбловни тан олмаяпти ва 2024 йилги президентлик сайловларида иштирок этиш фикридан қайтгани йўқ. Хўш, Трамп президентлик сайловларида иштирок эта оладими?
Айни вақтда Трамп атрофида нималар бўлмоқда?
АҚШ тарихида илк марта мамлакатнинг амалдаги ёки собиқ президентига қарши жиноий иш очилди. Трамп унга қарши айблов ўқиб эшиттирилиши учун ўзи яшайдиган Флорида штатидан Нью-Йоркка чақиртирилди. У ўз самолётида ва ўз қўриқчилари ҳамроҳлигида суд биносига борди. Манҳэттен прокуратураси Трампни фақат расмиятчилик учун ҳибсга олган бўлди. Кейин Трампдан бармоқ излари олинди, лекин жиноий иш ҳужжатлари учун ҳар томонидан суратга туширилмади. Собиқ президент унга нисбатан айблов ўқиб эшиттирилгач, суд залини тарк этди. Ундан товон пули ҳам талаб қилинмади.
Собиқ президентга қарши бу айблов доирасида бундай процедура ўтказилиши кутилганди. Чунки Катта жюри деб аталадиган судялар гуруҳи Трампга қарши айбловни асосли деб топганди. Аммо барибир айбловдан нималар ўрин олиши, Трамп унга қандай муносабат билдириши қизиқ эди.
Трамп ўзини ҳисбга олишлари ҳақида бу иш расмийлаштирилишидан бир неча кун аввал айтиб бўлганди. Шундан кейин АҚШ нашрларида Трамп судга чақиртирилиши жараёнини президентлик сайловларидаги асосий тарғибот кампаниясига айлантирмоқчи экани ҳақида ёза бошлашди.
Маълум бўлишича, Трампга судялар билан видеоалоқа орқали мулоқот қилиш таклиф этилган, аммо 45-президент судда шахсан иштирок этишини айтган. Трампнинг адвокатларига яқин манбага кўра, у суддан олдин ўзини гўёки Исо масиҳга қиёслаган ва шундай деган: «Сиз бунга мажбур бўлмаслигингиз учун тўрт томондан ёғилаётган бу дардни ўзим қабул қилишга тайёрман. Агар улар бу ишни мен билан қила олишса, демак қолган ҳаммагача етиб боришади».
Суд куни Трамп яхшигина ҳаяжонланди. Нью-Йорк кўчаларида Трампнинг юзлаб тарафдорлари ва улардан кам бўлмаган танқидчилари чиқишди. Трамп суддан чиққач, журналистлар билан суҳбатлашмади ва машинасига ўтириб аэропортга йўл олди. Суд унга ишни оммавий изоҳлашни тақиқламади, лекин «кескин баёнотлардан тийилиш»ни сўради.
Аммо Трамп суднинг айтганини қилмади – Флоридага етиб бориши билан ўз тарафдорлари олдида нутқ сўзлаб, дунё учинчи жаҳон уруши арафасида турганини айтди. У Байден вақтида дунё ядро урушига жуда яқин келгани, «мамлакатнинг расвоси чиқаётгани», ягона айби «баъзилар расвосини чиқарган Американи жон-жаҳди билан ҳимоя қилгани» эканини айтди.
Собиқ президентнинг ўзи эса бу чиқиши жуда хотиржам ўтгани, фақат бир жойда «уни ёмон кўрувчи судя ва қизи ҳақида» гапирганини иддао қилди. Трамп судянинг қизига бежиз урғу қаратмаган. Унинг устидан очилган ишни кўраётган судя Хуан Мерчананинг қизи демократларга кўп марта сайлов кампанияси учун онлайн стратегия тузиб берган. Хусусан, 2020 йилги президентлик сайловлари вақтида ҳам. Аммо экспертлар бу судя мустақил қарор қабул қилишига тўсқинлик қиладиган омил эмас деб ҳисоблаган.
Доналд Трампнинг тарафдорлари ва мухолифлари суд биноси олдида
Spencer Platt / Getty Images / AFP / Scanpix / LETA
Чалкаш айблов
Нью-Йорк штати прокурорлари йиғилишидан кейин Алвин Брэгг айбловни ошкор қилди. Унга кўра Трамп 2016 йилги президентлик сайловларидан аввал National Enquirer журнали ва AMI компанияси билан сайлов кампаниясига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган маълумотларни яширишга ёрдам бериш бўйича келишув қилган. Келишувга кўра AMI Трампга муаммо туғдириши мумкин бўлган маълумотларни излаб топиши, бу ҳақида собиқ президентни хабардор қилиши, уларни чоп этиш ҳуқуқини сотиб олиб, табиийки ҳеч қаерда эълон қилмаслиги керак бўлган.
Масалан, 2015 йилда Trump Tower'нинг эшикбони журналистларга Трампнинг никоҳсиз туғилган фарзанди борлиги ҳақидаги маълумотни сотмоқчи бўлади. Бундан хабар топган AMI компанияси вакиллари унинг «оғзини ёпиш учун» 30 минг доллар берган. Сайловга яқин қолганида эса компания вакиллари Трамп билан жинсий алоқа қилган икки аёл бу ҳақда «гуллаб қўйиши» мумкинлигидан хабар топади. Уларнинг ҳар бири жим юриши учун 100 минг доллардан олган. Трамп эса AMI раҳбариятига миннатдорчилик билдириб, уларни инаугурация маросимига ҳам таклиф қилган.
Айбловга кўра, Трамп ва компания вакиллари ўртасида адвокат Майкл Коэн ўртакашлик қилган. Айбловдаги энг шов-шувли эпизод бўлмиш порноактриса Сторми Дэниелсга ҳам айнан мана шу адвокат 130 минг доллар бергани айтилган. Трамп юристга бу харажатларни қоплашини ваъда қилади. Солиқлар ва бонуслар билан қўшганда эса бу пул 420 минг долларга айланган ҳамда 2017 йил давомидаги ойлик тўловларга қўшиб берилган. Ушбу харажатлар расмий ҳужжатларда адвокатлик хизмати учун деб ёзилган.
Айбловга кўра бу масалани Трамп адвокат Коэн билан шахсан муҳокама қилган. Ҳатто Оқ уйдаги Овал кабинетда ҳам бу ҳақда гаплашган. Адвокат пулларни ўтказишда ишлатган 34 та инвойслар, чеклар, ваучерлар – ҳаммаси алоҳида-алоҳида бизнес-ҳисоботда ҳужжатларни сохталаштириш деб қайд этилиб, 34 та ҳужжат сифатида рўйхатга олинган.
Аслида Нью-Йоркда ҳисоботларни сохталаштириш оғир жиноят ҳисобланмайди. Аммо 2018 йилда адвокат Коэн жим туриш учун пул бериш ноқонуний эканини тан олган. Трамп ва адвокати сайлов кампаниясини молиялаштиришда айбланмоқда. Солиқларни тўлашдан бош тортишда ҳам айбланган Коэн уч йил қамоқ жазосини ҳам олганди. Трампга қарши айблов эса оғир жиноят сифатида қайд этилган, чунки айбловда собиқ президентнинг ҳаракатлари бошқа жиноятни яширишда хизмат қилган деб ҳисоблаган.
Шу боис Трампга 34 та қалбакилаштирилган айбловнинг барчаси учун 4 йилдан қамоқ жазоси хавф солмоқда. Яъни умумий ҳисобда 136 йил. Айнан мана шу ерда жиноий ишда чалкашлик бошланади. Прокуратура Трамп содир этган иш гўёки бошқа жиддий жиноятни яширганини исботлаб бериши керак.
Иш бўйича кейинги маҳкама 2023 йил 4 декабрга белгиланган. Томонларни эшитиш 2024 йил январида бошланади. Трампнинг адвокатлари эса бу жараён баҳорда бошланиши ҳақиқатга яқинлигини айтган.
Трампга яна қандай айбловлар қўйилмоқда?
Трампга қарши Нью-Йоркда очилган иш судгача етиб борди. Ва бу охиргиси эмас. Собиқ президентга қарши очилган яна учта айблов борки, улар бошланғич босқичда турибди. Биринчидан, Трампнинг 2021 йил 6 январ куни Капитолийга босқинда алоқадорлиги текширилмоқда. Бу иш билан махсус мустақил прокурор Жек Смит шуғулланяпти. Дастлабки ярим йилда прокурор тергов учун сўров хати юбориш, бу хатларни рад этувчи омилларга қарши курашиш билан шуғулланди. Катта эҳтимол билан бу борада Трампнинг тарафдорлари қаторида у Байденнинг сайловдаги ғалабасини тан олмасликка кўндирган собиқ вице-президент Майк Пенс ҳам кўрсатма беради.
Капитолийга киришга уринаётган намойишчилар. Вашингтон, 2021 йил 6 январ
Victor J. Blue / Bloomberg / Getty Images
Иккинчи иш Трампнинг қароргоҳидан топилган махфий ҳужжатлар билан боғлиқ. Прокурор учун бу иш «янада қизиқарли» бўлиши табиий. Прокурор бу иш доирасида президент махфий хизматлардаги бир неча қўриқчи ва ҳатто Трампнинг адвокатларидан бирини сўроқ қилишга улгурган.
Трампни ҳуқуқ ишларига аралашишда айблашлари ҳам ҳеч гап эмас. Washington Post манбаларига кўра, ҳужжатлар солинган қутилар чақирув хати келганидан кейин атайин яшириб қўйилган. Собиқ президент эса ҳужжатларни саралаш билан шахсан шуғулланган.
Ва ниҳоят, 2023 йил январ ойида Жоржия Катта жюрисидаги судялар Трамп штатдаги котибга унинг Байден устидан ғалабаси учун етмай қолган «11 мингта овозни топиши»ни айтиб қилган қўнғироғи борасида бир фикрга келган. Бу иш борасида айбланаётганлар исми ва улар қайси модда бўйича айбланаётгани ҳам ошкор қилинмаган.
Бу ишлар бўйича суриштирув ишларига бир неча ой вақт кетади. Прокурорлар бу ишни олиб бориш давомида сиёсий жараёнларни ҳам ҳисобга олиши керак бўлади. Бир гуруҳ ҳуқуқшунослар сайлов олдидан айблов эълон қилиб қайсидир томонга «ўйнаб қўйиш»дан қўрқмоқда. Айримлар айблов эълон қилиш Трампга ўзини оқлаш ва шов-шув кўтариш имконини беришидан хавотирда. Яна баъзилар эса айблов бўйича объектив судялар топилишига ишонмайди. Нью-Йоркда эълон қилинган айблов ҳам қолган ишлар бўйича шуғулланаётганларга имкониятларни чамалашга ёрдам беради.
Республикачиларнинг партия ичида номзодини аниқлаштириш учун ўтказадиган праймеризи 2024 йил феврал ойида бошланади. Бу вақтда Трамп устидан иш судга оширилган бўлади. Агар иш бўйича Трампни айбдор деб топиб, қамоққа ҳукм қилишса ҳам бу уни сайловда қатнашиш ҳуқуқидан маҳрум этолмайди. Трамп қамалиши эҳтимоли эса жуда паст. АҚШ сайлов қонунчилигида қамоқ номзод бўлишга тўсқинлик қилиши ҳақида банд йўқ.
Афтидан, жиноий иш очилиши Трамп учун айни муддао бўлган. Чунки ҳали сайлов бошланишига икки йил бўлса-да, Трамп ўзига қарши ҳуқуқий ишдан пиар йўлида фойдаланишни бошлади. Бу эса унга камида республикачиларнинг асосий номзоди бўлиб қолиш имконини яратади.
2016 йил Трамп праймеризни фақат ва фақат ўзи ҳақидаги муҳокамага айлантириш орқали ютганди. Ҳозир ҳам ҳаммаси айнан Трамп хоҳлагандек – асосий муҳокамалар марказида у бўлиб турибди. Унга қарши иш очилгач, барча обрўли республикачилар бу иш сиёсийлашгани ҳақида гапиришга, яъни Трампни оқлашга мажбур бўлди. Бу орқали эса катта республикачилар демократларнинг асосий душмани – Трамп деган хулосани тасдиқлаб қўйди.
Флорида губернатори Рон Десантис рафиқаси Кейси Десантис ва фарзандлари билан губернаторлик учун сайловларда Демократик партия номзоди Чарли Крист устидан қозонилган ғалабадан кейин Тампа конференц-маркази саҳнасида. 2022 йил 8 ноябр
Octavio Jones / Getty Images
Ҳозирча фақат Флорида губернатори Рон Десантис ўз ўйинини ўйнашда давом этмоқда. У республикачилар орасида Трампнинг асосий рақибидек кўриняпти. Губернатор Трампни қўллаб қўяр экан ўзи ҳақида эслатишни ҳам унутмаяпти. Десантис ҳозирча номзодини илгари суриши ҳақида гапиргани йўқ, лекин консерваторлар у Трампнинг асосий рақиби эканини билиб бўлишди.
Катта жюриларнинг қарори эълон қилингач, у Флоридада собиқ президентни Нью-Йоркка экстрадиция қилиш масаласи кўрилмаётгани ҳақида ёзди. Бу гап билан Десантис кучли ишора қилди. Аввало АҚШ конституцияси ҳар қанақасига экстрадиция қилишни талаб этарди. Бундан ташқари, Десантис бўлажак рақиби Трампни худди қочоқдек кўрсатиб қўйди.
Яна бир гал эса Флорида губернатори Трампни ҳазил билан «ўйиб олди». «Очиғини айтадиган бўлсам, порноактрисаларга жим юриши учун пул беришнинг нозик сир-асрорларини унчалик тушунмайман», деб ёзди у.
Экспертлар Флорида губернатори Трампнинг аудиториясини ҳам ўзига оғдириб олишга интилаётганига эътибор қаратишди. Масалан, у Нью-Йоркдаги Трамп иши бўйича прокурор Алвин Брэгг Жорж Сорос томонидан қўлланишини айтиб келади. Бу эса ўнгчилар даврасидаги сиёсий ишора ҳисобланади.
Аммо Флорида губернатори қанчалик ҳаракат қилмасин охирги ҳафталарда республикачилар орасида Трампнинг рейтинги кескин кўтарилиб кетди. Бундан ташқари, суд арафасидаги тўрт кун ичида Трампнинг сайлов кампаниясига 8 миллион доллар пул тушган.
Аммо ҳозирги ҳолат Трамп учун жуда яхши дейишга шошмаслик керак. Чунки собиқ президент яхшигина тузоққа тушиб қолиши ҳам ҳеч гап эмас. Унинг радикал республикачилар орасида обрўси ҳар қанча кўтарилмасин асосий сайловда барибир бечора номзод бўлиб қолиши ҳақиқатга яқин. Охирги сўровларга кўра Трампга қўйилган айбловни ҳар икки партияга ҳам аъзо эмаслигини айтган америкаликларнинг 62 фоизи қўллаган.
Бундан ташқари, Трамп президентликка номзод бўлган охирги 20 йилдаги барча демократлар устидан жиноий иш очиш кераклигини айтиб чиқиши фонида республикачиларнинг унинг ҳимоясига қаратилган чақирувлари ишончсиз кўриниб қолмоқда. Трампга демократлар ҳақида айтган бу гаплари ҳали албатта эслатилади.
