Самолёт энг ишончли транспорт воситаси бўлмай қолдими?

Таъминот занжиридаги муаммолар. Авиация соҳаси 2020 йилги пандемия ва сўнгги йиллардаги геосиёсий кескинликлар оқибатида жиддий таъминот занжири узилишларига дуч келди. Самолётлар паркини соз ҳолатда сақлаш учун зарур бўлган эҳтиёт қисмларни етказиб бериш кечикиши, айрим деталлар танқислиги кузатиляпти. Масалан, Россия авиакомпаниялари Ғарб санкциялари туфайли Boеing ва Airbus самолётлари учун оригинал эҳтиёт қисмларни расмий каналлар орқали ололмаяпти. Натижада мамлакат ичида учиш хавфсизлиги билан боғлиқ фавқулодда ҳолатлар сони кескин ошган. Хусусан, Россияда 2023 йилда камида 81 та парвоз хавфсизлиги билан боғлиқ ҳодиса рўй берган бўлиб, бу кўрсаткич 2022 йилга нисбатан икки баравар кўп. Шунингдек, 2025 йилнинг 10 ойида тўртта ҳарбий самолёт ҳалокатга учраган.

Умуман олганда авиакомпаниялар пандемиядан кейин қисқа муддатда кўп парвозларни тиклашга уринган, самолётларни таъмирлаш ва техник кўрикдан ўтказиш инфратузилмаси эса бунча юкламага тайёр бўлмаган.

Глобал можаролар ва урушлар таъсири. Дунёнинг турли нуқталарида давом этаётган уруш ва қуролли можаролар ҳам фуқаролик авиацияси хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатяпти. Биринчидан, можаро зоналарида самолётларга тўғридан тўғри хавф пайдо бўляпти – ҳарбийлар уларни адашиб нишонга олиши ёки жанговар ҳаракатлар пайтида самолётлар уриб туширилиши ҳолатлари мавжуд. Мисол тариқасида 2024 йил декабр ойи охирида «Озарбойжон ҳаво йўллари» авиакомпаниясининг йўловчи самолёти ҳалокатини келтириш мумкин. Расмий Боку самолётни Россия ҳаво ҳужумидан мудофаа тизими учирган ракета уриб туширганини даъво қилиб келади. Москва ҳодиса учун айбини тан олишдан бош тортган, бу эса мамлакатлар ўртасида дипломатик можаро келтириб чиқарганди.

Иккинчидан, урушлар глобал таъминот занжирига жиддий путур етказаётгани ҳақида алоҳида тўхталиб ўтиш лозим. Юқорида таъкидланганидек, санкциялар ва геосиёсий кескинликлар самолётлар учун эҳтиёт қисмлар етказиб беришга халақит бермоқда. Масалан, замонавий йўловчи самолётлари двигателлари ва конструкцияларида кенг қўлланадиган титан материали асосан Россия ва Украинада ишлаб чиқарилар эди, можаро туфайли бу занжир узилди ва бутун дунё бўйлаб двигателлар таъмири ҳамда янги самолётлар ишлаб чиқарилиши кечикмоқда. Айрим авиакомпаниялар янги самолётларни ўз вақтида қабул қила олмагани боис эскирган флотни хизматда қолдиришга мажбур бўлмоқда – бу эса носозликлар ва авария хавфини ошириши мумкин. Геосиёсий вазият туфайли айрим халқаро ҳаво йўллари ёпилгани ҳам парвозларнинг янада мураккаблашишига олиб келди. Масалан, Европа ва Осиё ўртасидаги рейслар Россия осмонидан айланиб ўтишга мажбур бўлиб, узоқроқ йўлга ва қўшимча юкламаларга дуч келмоқда. Бундай ҳолатлар қўшимча ёнилғи сарфи ва рейс давомийлигини узайтириши билан бирга, экипажларнинг чарчоқ омилига ҳам таъсир этaди.

Кадрлар етишмовчилиги. 2020 йилги пандемия даврида кўплаб тажрибали кадрлар нафақага чиқди ёки иш ўринлари қисқарди. Пандемия тугагач, авиация бозори тиклана бошлади, аммо янги учувчилар ва диспетчерларни тайёрлаш маълум вақт талаб қилади. Натижада баъзи минтақаларда учувчилар танқислиги кузатилиб, ишчи кучига тушган зўриқиш ортди. Масалан, АҚШ Федерал авиация бошқармаси маълумотига кўра, 2023 йил давомида АҚШ ички аэропортларида 19 та жиддий ҳолат – самолётларнинг учиш-қўниш йўлагида тўқнашиб кетишига бир бахя қолган. Кўплаб мутахассислар бундай хатарларга чарчоқ, тажриба етишмаслиги ёки иш ҳажми ошиб кетиши каби омиллар сабаб бўлаётганини айтган. Юқорида келтириб ўтилган JeJu Airlines кейсида ҳам пилотларнинг нотўғри двигателни ўчириб қўйишгани ҳалокатга олиб келган.

Иқлим ўзгариши. Дунёнинг турли ҳудудларида экстремал об-ҳаво ҳодисалари – кучли бўронлар, момақалдироқлар ва кутилмаганда пайдо бўладиган турбуленция зоналари сони ортиб бораётгани ҳақида маълумотлар мавжуд. ICАО ҳисоботида 2024 йилда самолёт бортида жароҳатланиш билан тугаган жиддий ҳодисаларнинг қарийб учдан икки қисми кучли турбуленция сабабли содир бўлгани қайд этилган. Қулай бўлмаган об-ҳаво шароитлари учиш-қўниш жараёнларини ҳам мураккаблаштиради: кучли шамол ёки кўрувчанлик ёмонлашуви хавфли вазиятларни келтириб чиқариши мумкин.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, ҳалокатли ҳолатларнинг кўпайганига қарамай самолёт ҳали ҳам бошқа транспорт воситаларига нисбатан энг хавфсиз йўловчи ташиш воситаси бўлиб қоляпти. Хусусан, 2024 йилда ҳар миллионта парвозга атиги 2,5 та бахтсиз ҳодиса тўғри келган.