2026 йилда дунё қиёфасини белгилайдиган 11 та меъморий лойиҳа

Олимпия Қишки спорт шаҳарчаси, Милан, Италия

Феврал ойида бир неча ҳафта давомида Милан жануби-шарқидаги 11,5 гектар майдонда 2026 йилги қишки Олимпия ўйинларида иштирок этадиган минглаб спортчилар жойлашади. Аммо олимпия шаҳарчалари билан боғлиқ муҳим савол, худди олимпия стадионлари каби, қуйидагича: кейин нима бўлади? Ёзги ва қишки ўйинларнинг сўнгги тарихи сотилиши қийин бўлган (Рио-де-Жанейро), ёмон сақланган (Афина) ёки кам даромадли оилалар учун аталмаган (Лондон) ҳашаматли вақтинчалик турар-жойлар ёки узоқ муддатли турар-жойлар кетма-кетлиги билан ажралиб туради.

Италиянинг энг қиммат ижара бозори бўлган Миланда Skidmore, Owings & Merrill (SOM) архитектура фирмаси ёпилиш маросимидан бир неча ой ўтгач, 1700 ўринли арзон талабалар ётоқхонасига айлантирилиши мумкин бўлган Олимпия шаҳарчасини лойиҳалаштирди. Яхшиямки, кўплаб спорт иншоотлари - мулоқот, дам олиш ва спорт билан шуғулланиш жойлари талабаларга ҳам керак. Италиянинг Coima пудратчиси лойиҳани 2026 йил кузги семестрида якунлашга ваъда бермоқда.

Лойиҳа шаҳар регенерацияси учун ҳам имконият яратди. Меъморлар олтита янги бинони лойиҳалаштиришдан ташқари, ушбу участкада иккита тарихий иншоотни - собиқ темир йўл станциясини таъмирлади. SOM уни Порто-Роман атрофидаги жамоат йўллари ва яшил майдонлар билан боғланган «ҳаммабоп шаҳар маҳалласи» деб ҳисоблайди. Бўлажак олимпия меросини режалаштириш бўйича мутахассислар бу лойиҳани қизиқиш билан кузатмоқда.

Гуггенхайм музейи, Абу-Даби, Бирлашган Араб Амирликлари

Замонамизнинг энг буюк меъморларидан бири Фрэнк Гери вафот этгани Абу-Дабида узоқ кутилган Гуггенхайм филиалининг очилишига мутлақо янги мазмун бағишлади. Бу унинг вафоти пайтида амалга оширилаётган бир нечта лойиҳалардан бири эди (шу жумладан Форма, унинг туғилган Торонтодаги бир нечта кўп қаватли кондоминиумлар), гарчи бу музей, шубҳасиз, унинг фаолияти чўққиси ҳисобланади.

Бир қарашда, бу ҳажми, шакли ва тузилиши жиҳатидан фарқ қиладиган эгри ва бурчакли шаклларнинг тартибсиз тўплами - Гери бу ерда ўзининг энг ўйноқи кўринишида намоён бўлади. Бироқ, дизайн тўлиқ ўзига хос эмас: унинг ёпиқ ички ҳовлилари Яқин Шарқда кенг тарқалган ҳовлилардан илҳомланган ва меъморнинг конус шаклидаги ҳажмлари мавҳум бўлса-да, минтақада биноларни пассив совутиш учун ишлатиладиган анъанавий шамол миноралари бўлган «баржил»га ишора қилади.

Шундай бўлса-да, Абу-Дабидаги Гуггенхайм музейи кўпчилик Герининг дурдонаси деб ҳисоблайдиган Билбаодаги ўтмишдошига ўхшаш. Амирлик раҳбарияти, шунингдек, Абу-Дабидаги Саадият оролида «Билбао эффекти» деб аталадиган атаманинг такрорланишига умид қилмоқда - бу атама энди ҳар сафар диний музей шаҳарга эътибор, сайёҳлар ва сармояларни жалб қилганда ишлатилади.

Герининг ўлими (ёки қурилишдаги доимий кечикишлар) 2026 йилда кутилаётган кашфиётга таъсир кўрсатадими ёки йўқми, ҳозирча номаълум. CNN саволига Гуггенхайм вакили шунчаки шундай жавоб берди: «Биз келажакда расмий очилиш санасини эълон қилиш имкониятини интиқлик билан кутмоқдамиз».

Tour F, Абижан, Кот-д'Ивуар

Африкада тез орада янги энг баланд бино пайдо бўлади: Кот-д'Ивуардаги Абижан шаҳрида баландлиги 425 метр бўлган F минораси (ёки Tower F). Ливанлик-ивуарлик меъмор Пер Фахури томонидан лойиҳалаштирилган 64 қаватли осмонўпар бино ҳозирги рекордчи Мисрнинг Iconic Tower биносидан 30 метрга ошади.

Абижан маъмурий ҳудудидаги олтинчи минора (1980-йилларда очилган А-Э минораларидан кейин), F минораси 50 йилдан ортиқ вақт давомида шаҳарсозлик режаларининг бир қисми бўлиб келмоқда. Бироқ, Кот-д'Ивуар ушбу ўн йилликларда фуқаролар урушини ўз ичига олган сезиларли сиёсий ўзгаришларни бошдан кечирди. Шунинг учун, бинонинг шиша жабҳаси қия текисликлари услублаштирилган Африка ниқоби билан боғлиқ бўлса-да, миноранинг рамзийлиги анча чуқурроқдир.

Аҳолиси зичлиги кам бўлган шаҳарда «ўта баланд» осмонўпар бино умуман керакми, деган савол туғилиши табиий. Аммо осмонўпар бинолар фақатгина майдон эмас. Бу инвесторлар ва ташқи дунё учун барқарорлик рамзига айланиши мумкин.

Абижанда кенг кўламли шаҳарсозлик лойиҳалари, жумладан, 2028 йилда ишга туширилиши режалаштирилган тезюрар жамоат транспорти тизими лойиҳаси бор. Шу билан бирга, Кот-д'Ивуарни Нигерия билан боғлайдиган (Гана, Бенин ва Того пойтахтлари орқали) 1000 километрлик автомобил йўли Ғарбий Африканинг «Абижан-Лагос йўлаги» иқтисодий салоҳиятидан далолат беради.

Шанхай катта опера театри, Шанхай, Хитой

Шаҳарнинг меъморий нафосатини ҳеч нарса ажойиб опера театричалик таъкидлай олмайди. Буни Австралиянинг Сидней шаҳридан сўранг. Сўнгги йигирма йил ичида Гуанчжоу, Ханчжоу ва Харбин ўз опера майдончаларини безашни машҳур дизайнерларга топширадиган Хитой шаҳарлари рўйхатини тўлдирди. Энди навбат Шанхайга.

Вазифа 2008 йилда ўз мамлакатининг пойтахти Ослода машҳур опера театри очилгандан сўнг, бу соҳада ўзига хос мутахассисга айланган Норвегиянинг Snohetta архитектура фирмасига топширилди (фирманинг Жанубий Кореянинг Пусан шаҳрида театр қуриш режаси ҳам бор). Аслида, Шанхай Катта опера театрининг дизайни Ослодаги муқобили билан бир нечта асосий умумий хусусиятларга эга: дарё қирғоғида жойлашуви, тоза оқ юзаларнинг кўплиги ва ердан силлиқ ўсиб чиқаётгандек туюладиган текис профил.

Бироқ, бу ердаги асосий диққатга сазовор жой гравитация қонунларига қарши чиқувчи айланма зинапоядир. У томошабинларни томдаги кенг майдонга олиб боради, у (яна Ослодаги каби) кенг жамоатчилик учун очиқ. Аммонитга ўхшаш зинапоя ҳам кенг эстетик вазифани бажаради, у радиал план марказида жойлашган бўлиб, худди елпиғич каби унинг атрофида айланаётгандек туюлади.

Мажмуа очилгандан сўнг, 2000 ўринли асосий зални ўз ичига олган учта концерт зали Ғарб ва Хитой анъаналарида опера спектаклларини тақдим этади.

Обама президентлик маркази, Чикаго, АҚШ

Ғоядан қатъи назар, Чикаго жанубидаги Барак Обамага бағишланган марказ дастлаб сиёсий тусга эга бўлиши керак эди. Собиқ президентнинг рақиблари аллақачон лойиҳанинг ҳаддан ташқари қимматлиги, ундан махфий бўлмаган архив ҳужжатлари учун оддий тадқиқот кутубхонасини олиб ташлаш (ҳозир Обаманинг президентлик ҳужжатлари рақамлаштирилмоқда) ва марказни бошқаришни Миллий архивлар ва ҳужжатлар бошқармасига эмас, балки Обама фондига топшириш тўғрисидаги қарорни танқид қилмоқда.

Обаманинг президентлик маркази обелискни эслатувчи 78 метрли мармар минора билан шаҳар тепасида қад кўтаргани, баъзилар уни «Обамалиск» деб атагани унинг номзодини қўллаб-қувватловчи қўшимча далил бўлди: республикачи сенатор Тед Круз яқинда уни «Ўлим юлдузи» деб атади.

Ушбу лойиҳа ортида турган ню-йорклик меъморлар Тод Уилямс ва Билли Цзиен аниқ танлов эди. Обама даврида уларга АҚШнинг Мехикодаги элчихонасини биргаликда лойиҳалаш вазифаси юклатилган эди; кейинчалик Жо Байден Цзиенни президентга дизайн бўйича маслаҳат бериш учун масъул бўлган федерал агентлик - Тасвирий санъат комиссияси раиси этиб тайинлади. (У бу лавозимни шу йил бошида, Доналд Трамп комиссиянинг қолган олти аъзосини ишдан бўшатишидан бироз олдин тарк этди).

Иккаласи ишлайдиган архитектура фирмасининг лойиҳа ҳужжатларига кўра, бу таъсирчан музей минораси «пастки ташаббуслардан бошланган юқорига ҳаракатни акс эттиради» ва унинг тўрт қирраси тўртта қўлнинг бирлашишини англатади. Пештоқда, шунингдек, Обаманинг Селмадан Монтгомерига юришининг 50 йиллиги муносабати билан сўзлаган нутқидан иқтибослар бор (1965 йилги Сайловчилар ҳуқуқлари тўғрисидаги қонунга мувофиқ афро-америкаликларга овоз бериш ҳуқуқини таъминлашга ёрдам берган фуқаролик ҳуқуқлари учун халқ норозиликлари).

Аммо Жексон боғининг қарийб 20 акр майдонида бошқа кўп нарсаларни, жумладан, мева ва сабзавот боғини, ботқоқликлар орасидаги сайр йўлагини, томоша залини ва Чикаго жамоат кутубхонасининг филиалини топиш мумкин. Марказ, шунингдек, таниқли рассомлар, жумладан, Чикагода туғилган Теастер Гейтс билан ҳамкорлик қилади, у Ebony ва Jet журналларининг архив тасвирларидан фойдаланган ҳолда қора танлилар ҳаёти ҳақида кенг кўламли коллаж-фриз яратади.

Ироқ Марказий банки, Бағдод, Ироқ

Ироқ Марказий банкининг янги биноси Заҳа Ҳадид учун ҳам қувончли, ҳам қайғули уйга қайтиш бўлди. Бу марҳум британиялик-ироқлик меъморнинг ўзи туғилиб ўсган Бағдод шаҳридаги (1960 йилларда Европа мактаб-интернатларига ўқишга кетишдан олдин) ягона амалга оширилган биноси. Аммо Ҳадид 2011 йилда тақдим этилган лойиҳага раҳбарлик қилган бўлса-да, беш йилдан сўнг бевақт ўлими унинг очилиш тугул, қурилиш бошланишига ҳам етиб бормаганини англатарди.

Минора Ироқ учун ҳам муҳим аҳамиятга эга. Бир пайтлар Саддам Ҳусайннинг қаттиқ назорати остида бўлган банк ўзининг яқин тарихида шиддатли воқеаларни бошдан кечирди. 2003 йилда АҚШ томонидан Ироқни бомбардимон қилиш бошланишидан бир неча соат олдин Ҳусайн ва унинг оиласи 1 миллиард долларга яқин маблағни ўмариб, тарихдаги энг йирик банк ўғирлигини амалга оширган. Шундан бери Ироқдаги тикланиш даврида банкнинг роли ва мустақиллиги доимий мунозара мавзуси бўлиб қолмоқда.

558 футлик минора, унинг экзоскелети бокал каби тор асосдан очилади, Бағдодга хос паст қаватли шаҳар манзарасига ёрқин қўшимча бўлиб, гарчи яқинда қурилиш шов-шуви натижасида тезда ўзгарган бўлса ҳам. Ҳадидга тегишли бўлган ва унинг ўлимидан кейин ҳам фаол ишлаётган ZHA компанияси маълумотларига кўра, ёш ироқликлар лойиҳани фаол қўллаб-қувватламоқда.

Лукас санъат музейи, Лос-Анжелес, АҚШ

Агар бирор бинони қўнган космик кемага ўхшатиш мумкин бўлса, бу айнан Жорж Лукаснинг янги музейи жойлашган бинодир.

«Юлдузлар жанги» муаллифи томонидан яратилган 1 миллиард долларлик визуал ҳикоя лойиҳаси сентябр ойида, «нарратив санъат» муассасасини яратиш режаларини биринчи марта илгари сурганидан ўн йилдан кўпроқ вақт ўтгач, ўз эшикларини очади. Етти йил давомида Лос-Анжелес аҳолиси хитойлик меъмор Ма Янсуннинг футуристик тасаввури аста-секин амалга ошаётганини кузатди: унинг эгилган, чўзилган шакли Лос-Анжелес жанубидаги Экспозиция боғидаги 11 акр майдонда учиб юргандек туюлди.

Ма дизайни ғайритабиий туюлса-да, унинг фалсафаси табиатга бориб тақалади. MAD Architects асосчисининг тўғри чизиқлар ва тўғри бурчакларга қарши кўп йиллик кураши қути шаклидаги бинолар шаҳарларнинг «сунъийлиги» туйғусини яратади, деган ғояга асосланади. Унинг «Шаншуй шаҳри» ҳақидаги тасаввури - Хитойнинг анъанавий «шаншуй» (сўзма-сўз «тоғлар ва сув») манзараларидан илҳомланган лойиҳаларни бутун Хитой бўйлаб топиш мумкин ва унинг фирмаси яқинда Европа ва Шимолий Америкада бинолар қурилишини якунлади.

Бироқ, 100 000 квадрат футдан ортиқ кўргазма майдонига эга бўлган бу, шубҳасиз, хитойлик меъмор томонидан Америка заминида қуриладиган энг муҳим бино.

Мелбурн метро туннели, Мелбурн, Австралия

Сўнгги 40 йил ичида Мелбурн темирйўл тармоғининг энг йирик реконструкцияси сифатида эътироф этилган метрополитен улкан муҳандислик ютуғидир. 10 йилга мўлжалланган ва 13,48 миллиард Австралия долларига (8,9 миллиард АҚШ доллари) баҳоланган лойиҳа кўплаб мавжуд метро линияларини узунлиги 5,6 миля бўлган иккита параллел туннел билан боғлайди. Ноябр ойида дастлабки ишга туширилгандан сўнг, феврал ойида операторлар ҳафтасига 1000 та рейсни қўшганда «Катта ўтиш» амалга оширилади ва туннеллар кенгроқ тармоққа тўлиқ интеграция қилинади.

Янги темирйўл участкасига шаҳар марказидаги ўта зарур бешта метро бекати хизмат кўрсатади. Уларнинг номи шаҳар аҳолиси томонидан юборилган 50 мингдан ортиқ таклифлар орасидан танланган, жумладан, Анзак - жангдаги жасорати ҳар йили апрел ойида миллий хотира куни билан нишонланадиган Австралия ва Янги Зеландия армия корпусининг қисқартмаси. Архитектура нуқтаи назаридан улар юқоридаги кўчалар билан визуал алоқа ўрнатишга мўлжалланган. Ер юзасига яқинроқ жойлашган станциялар учун бу даҳлизни ёритадиган улкан кириш йўллари ва ёруғлик люкларини англатади. Чуқурроқ станциялар эса ўз навбатида ғорсимон тузилишга эга бўлади.

Ушбу станциялар учта архитектура фирмаси, жумладан, Австралиянинг Hassell компанияси ҳамкорлигида яратилган. Унинг раҳбари Марк Лоугнан ўз баёнотида уларнинг ҳар бири «саёҳатнинг қувончи ва самарадорлигини улуғлаш» учун ишлаб чиқилганлигини айтди. Ҳар куни ишга қатнайдиган Мелбурн аҳолисининг аксарияти учун бу муболаға бўлиб туюлиши мумкин, аммо улар, шубҳасиз, энг гавжум шаҳарда транспорт юкини енгиллаштириши керак.

OPPO илмий изланиш маркази, Дунгуан, Хитой

Қадимги юнон ибодатхоналаридан тортиб ўрта аср черковларигача - пул оқиб келадиган жойларга кўпинча меъморий инновациялар эргашади. Хитойнинг Alibaba, Tencent ва Xiaomi каби йирик компаниялар сўнгги йилларда улкан кампуслари ва баланд штаб-квартираларини лойиҳалаштириш учун Ғарбнинг таниқли архитекторларига катта маблағ сарфлади.

Смартфон ишлаб чиқарувчи Oppo ҳам қурилиш билан фаол шуғулланмоқда. Ўтган асрнинг бошида электроника ишлаб чиқарувчи компания дизайнида даврийлик ва ўзаро боғлиқлик мотивлари мавжуд бўлган бир қатор йирик объектларга буюртма берди: кўпинча «Чексизлик ҳалқаси» деб аталадиган тадқиқот идораси (катта талабга эга даниялик архитектор Бярке Ингелс лойиҳаси), Шенчжендаги тошга ўхшаш тўртта бир-бирига боғланган минорадан иборат футуристик штаб-квартира (Zaha Hadid Architects лойиҳаси) ва бир-бирига боғланган доиралар серияси сифатида ишлаб чиқилган улкан илмий-тадқиқот маркази (америкалик архитекторлар Kohn Pedersen Fox лойиҳаси).

Улардан биринчиси жанубий Дунгуан шаҳрида қуриб битказилиши кутилмоқда. 115 акр майдонни эгаллаган бу иншоот ўзининг катталиги билан ҳам кишини ҳайратга солади. Лойиҳа 10 та бинони ўз ичига олади, улардан еттитаси 6 минг ходимга мўлжалланган турар-жой ва хизмат кўрсатиш хоналаридан иборат миноралар бўлиб, охир-оқибат кампус ҳудудида жойлашади. Мажмуа бешта шаҳар кварталини эгаллаган ва бир нечта йирик йўллар орқали чўзилган бўлса-да, унинг кўплаб объектларига (жумладан, коллеж, болалар боғчаси, кўргазма зали ва дўконларга) кампусдан ташқарига чиқмасдан бориш мумкин.