Оқ уйнинг маълум қилишича, Хитой АҚШнинг оширилган божларини четлаб ўтиб, мамлакатга товар етказиб бериш учун 40 дан ортиқ давлатдан фойдаланмоқда. Маъмурият бундай таъминот ҳажмини йилига тахминан 75 млрд доллар, у билан боғлиқ федерал даромадлар йўқотилишини эса 19–26 млрд доллар деб баҳоламоқда. Реэкспорт хавфи юқори бўлган юрисдикциялар қаторида Канада, Мексика, Европа Иттифоқи, Ҳиндистон, Япония, Жанубий Корея, Туркия, Ветнам, Ўзбекистон ва бошқа бир қатор давлатлар тилга олинган. АҚШ товарларнинг келиб чиқиши устидан назоратни, жумладан, сунъий интеллект тизимлари ёрдамида кучайтиришни ҳамда янги савдо битимларида тарифлардан бўйин товлаш хавфини ҳисобга олишни режалаштирмоқда.
Оқ уй реэкспорт ва товарларнинг келиб чиққан мамлакатини алмаштириш схемалари тарқалишини АҚШ томонидан 2018 йилда, Доналд Трампнинг биринчи президентлик даврида Хитой товарларига қўшимча божлар жорий этилгани билан боғламоқда. Маъмуриятга кўра, шундан сўнг Хитой маҳсулотларининг бир қисми АҚШга учинчи давлатлар орқали кира бошлаган. Бу давлатларда товарлар қисман йиғиш ёки қайта ишлашдан, қайта қадоқлаш ва маркировкалашдан ўтказилади ёхуд келиб чиқиши тўғрисида янги ҳужжатлар олади. Натижада Хитой маҳсулоти бошқа мамлакатда ишлаб чиқарилган деб эълон қилиниши ва пастроқ божга тортилиши мумкин.
Оқ уйнинг 13 август куни эълон қилинган «The Great Transshipment Scam» (Катта транзит реэкспорти фирибгарлиги) номли ҳисоботида Канада ва Мексика орқали таъминот мисол қилиб келтирилган. Агар Хитой товари USMCA битими талабларига жавоб беради, деб нотўғри расмийлаштирилса, АҚШ томонидан Хитой импорти учун белгиланган махсус бож нолга туширилиши мумкин.
Оқ уй айнан тариф ставкалари ўртасидаги фарқни бундай операциялар учун асосий иқтисодий рағбат деб ҳисоблайди.
Мазкур ҳисоботни тайёрлаган Оқ уйнинг Савдо ва ишлаб чиқариш сиёсати бошқармаси раҳбари Питер Наварронинг таъкидлашича, Хитой экспортни 40 дан ортиқ мамлакат орқали йўналтирмоқда.
Оқ уй рўйхатга кимларни киритди?
Юрисдикциялар уч гуруҳга бўлинган. Биринчи гуруҳга Канада, Европа Иттифоқи, Ҳиндистон, Исроил, Япония, Мексика, Жанубий Корея ва Тайван киритилган. Ҳужжат муаллифлари бу ерда гап АҚШнинг йирик савдо ҳамкорлари ҳақида кетаётганини, уларда тахминий реэкспорт хавфи анча кенг кўламли қонуний савдо оқимлари доирасида мавжудлигини таъкидлайди.
Иккинчи гуруҳдан Бразилия, Индонезия, Малайзия, Таиланд, Туркия ва Ветнам ўрин олган. Оқ уйнинг баҳолашича, бу мамлакатлар Хитой билан боғлиқ ишлаб чиқариш ва логистика занжирларига янада яқинроқ интеграциялашган.
Учинчи гуруҳ Аргентина, Озарбойжон, Бангладеш, Камбожа, Қозоғистон, Лаос, БАА, Панама, Сингапур, Швейцария ва Ўзбекистон каби кичикроқ иқтисодиётларни ўз ичига олади.
Шу билан бирга, ҳисобот муаллифлари ўз методикасининг асосий чекловини алоҳида қайд этиб ўтган. АҚШ импортида Хитой улушининг камайиши билан бир вақтда санаб ўтилган мамлакатлардан таъминот ҳажмининг ўсиши бу ўзгаришларнинг қайси қисми ноқонуний реэкспорт, қайси қисми эса ишлаб чиқаришни қонуний кўчириш ва глобал таъминот занжирларини қайта қуриш билан боғлиқлигини аниқлашга ҳали имкон бермайди. Оқ уй аниқланган боғлиқликни кейинги текширувлар учун асос деб ҳисоблайди.
Зарар ўнлаб миллиард долларга баҳоланди
Оқ уй давлат тузилмалари ва хусусий компаниялардан турли хил баҳоларни тўплаган бўлиб, улар турлича ҳисоблаш усуллари туфайли бир-биридан кескин фарқ қилади. Айрим маълумотларга кўра, гап тахминан 34 млрд долларлик эҳтимолий ноқонуний реэкспорт ҳақида бораётган бўлса, бошқаларига кўра, савдога 303 млрд долларгача бўлган кенгроқ таъсир ҳақида бормоқда. Асосий мўлжал сифатида Exiger компаниясининг баҳоси – йилига тахминан 75 млрд доллар – олинади.
Бундай ҳажмларда олинмай қолган божлардан кўриладиган йўқотишлар тарифлар фарқига қараб йилига 19 млрд доллардан 34 млрд долларгача бўлиши мумкин.
Шунингдек, Оқ уй кенгроқ таъсирни ҳам баҳоламоқда: тахминан 450 минг иш ўрни сиқиб чиқарилиши, ялпи ички маҳсулот 113–150 млрд долларга камайиши, бюджет йўқотишлари эса ҳар йили 19–26 млрд долларни ташкил этиши мумкин.
Шу билан бирга, бу рақамларнинг барчаси тасдиқланган зарар эмас, балки ҳисоб-китоблар ва моделлардир. Улар савдо тақчиллиги ўсишининг иқтисодиётга қандай таъсир қилиши ҳақидаги тахминларга асосланган ва Оқ уйнинг ўзи ҳам аниқроқ хулосалар учун савдо ва божхонага оид қўшимча маълумотлар зарурлигини тан олади.
АҚШ сунъий интеллектни жалб қилмоқда
АҚШ Божхона ва чегара хизмати шубҳали юкларни аниқлаш учун аллақачон сунъий интеллект воситаларидан фойдаланмоқда. Маъмурият Detective Border (Чегара детективи) деб номлаётган, ишлаб чиқилаётган тизим товарнинг эълон қилинган келиб чиқиш мамлакати, унинг йўналиши ва таркибини ишлаб чиқариш қувватлари ҳамда бошқа савдо кўрсаткичлари тўғрисидаги маълумотлар билан солиштириши лозим.
Портларда алгоритмлар, шунингдек, контейнерлар маркировкаси, қадоқланиши ва юкларнинг рентген тасвирларини ҳам таҳлил қила олади.
Наварронинг маълум қилишича, АҚШнинг янги савдо битимларида тарифлардан бўйин товлашда иштирок этаётган ҳамкорларга қарши чоралар кўзда тутилади. Бу чоралар қандай бўлишига аниқлик киритилмаган.
Хитойнинг Вашингтондаги элчихонаси Пекин Хитой ҳисобига тузиладиган ёки халқаро ишлаб чиқариш занжирларини бузадиган келишувларга қарши эканини баён қилди ва Хитой манфаатларини ҳимоя қилиш учун чоралар кўрилиши ҳақида огоҳлантирди.
