Kun.uz Фискал таҳлиллар институти томонидан илгари сурилган пенсия тизими, ижтимоий солиқ ва бошқа иқтисодий ислоҳотларга оид таклифлар юзасидан иқтисодчи Отабек Бакиров билан суҳбатлашди.

Бакировга кўра, бугунги кунда пенсияларни ошириш “қолдиқ принсипи” асосида ҳал қилинмоқда. Яъни, бюджет имкониятлари ҳисоблангачгина пенсияларни қанча ошириш мумкинлиги белгиланади.

“2026 йилда тарифлар ўртача 10 фоизга оширилиши эълон қилинди. Пенсиялар эса 7 фоизга оширилди. Рақамларнинг ўзи вазиятни кўрсатиб турибди. Агар пенсия тизимининг мувозанатини тикламасак, тарифлар юқори суръатларда ўсишда давом этади, пенсия ва ижтимоий нафақаларни ошириш эса иккинчи даражали масалага айланиб қолади”, — деди у.

Иқтисодчи бунга мисол сифатида Қирғизистондаги вазиятни келтирди. Унинг айтишича, қўшни давлатда 2026 йил 1 октябрдан пенсиялар 20 фоизга индексация қилинади. Шу пайтгача Қирғизистонда ўртача ва минимал пенсиялар Ўзбекистондагидан паст бўлган бўлса, эндиликда бу кўрсаткич ортда қолдирилиши мумкин.

“Улар пенсия тизимининг суғурта қисмини барқарорлаштириб олди. Биз эса керакли қарорларни вақтида қабул қилмаяпмиз. Агар ҳозирги ҳолат давом этса, пенсионерлар сонининг ортиши, буджет имкониятлари ва иқтисодий ўсиш суръатларини ҳисобга олганда, икки-уч йил ичида пенсияларни ҳатто инфляция даражасида ҳам индексация қилиш қийинлашиши мумкин”, — дейди Бакиров.

“Пенсия жамғармаси даромади билан харажатлари ўртасидаги тафовут 2 миллиард долларга етган”

Бакиров пенсия тизимидаги асосий муаммо Пенсия жамғармаси даромадлари ва харажатлари ўртасидаги тафовут йил сайин ортиб бораётганида эканини айтди.

“Пенсия жамғармаси даромадлари билан харажатлари орасидаги фарқ қарийб 2 миллиард долларга етган. Бу маблағ бюджет трансфертлари ҳисобидан қопланмоқда. Лекин бундай амалиётни доимий давом эттириб бўлмайди. Жамғарма ўз даромадлари ҳисобидан ўз харажатларини қоплай оладиган тизимга айланиши керак”, — деди у.

Унинг фикрича, бунга эришишнинг икки йўли бор: ижтимоий солиқ ставкасини ошириш ёки солиқ базасини кенгайтириш. Бакиров иккинчи йўл танланганини ижобий баҳолади.

“Энг осон йўли — ижтимоий солиқ ставкасини 12 фоиздан 15 фоизга ошириш. Лекин бу иқтисодиёт учун фойда бермайди, аксинча, солиқ тўловчилар сонини камайтиради ва яна янги имтиёзлар талаб қилинишига олиб келади. Шунинг учун ставкани эмас, базани кенгайтириш йўли танлангани тўғри қарор”, — деди иқтисодчи.

Мутахассис муҳокама қилинаётган таклифлар фақат ўзини ўзи банд қилган фуқаролар ижтимоий солиғига қаратилмаслиги кераклигини таъкидлади.

“Ўзини ўзи банд қилганларнинг ижтимоий солиғи тўрт-беш баравар ошади деган сарлавҳа қўйиш осон. Аслида асосий ғоя бошқача: ҳамма бир хил қоидалар асосида ижтимоий солиқ тўлаши керак. Пенсия тизими фақат шунда мувозанатлашади”, — деди у.

Суҳбат давомида Фискал таҳлиллар институти илгари сурган пенсияни сўнгги 20 йиллик даромад асосида ҳисоблаш таклифи ҳам муҳокама қилинди.

Бакировнинг айтишича, Ўзбекистон тўлиқ жамғариб бориладиган пенсия тизимига ўтмагунча, пенсияни ҳисоблаш формулалари ўзгаришда давом этади.

“Ҳар бир фуқаро ўз пенсиясини ўзи шакллантирадиган тизимга ўтмагунимизча, умумий “қозон” тамойили сақланиб қолади ва пенсияни ҳисоблаш мезонлари ҳам ўзгариб бораверади”, — деди у.

Унинг фикрича, 20 йиллик даромадни ҳисобга олишнинг якуний таъсири фуқароларнинг меҳнат фаолияти давомида даромадлари қандай ўзгарганига боғлиқ бўлади.

Иқтисодчи меҳнат бозоридаги тенденсияларга ҳам эътибор қаратди. Унинг айтишича, аксарият ёлланма ходимларда даромадлар тахминан 25 ёшдан 45 ёшгача ўсади, ундан кейин эса деярли ўзгармайди ёки пасая бошлайди.

“Агар келажакда пенсия ёши босқичма-босқич 65 ёшгача оширилса, 45 ёшдан пенсияга чиққунга қадар даромадлар сезиларли ўсмаслиги мумкин. Сунъий интеллект ва технологиялар таъсири сабаб айниқса ёлланма ишчиларда 40–45 ёшдан кейин даромадларни ошириш тобора қийинлашмоқда”, — деди Бакиров.