Мариана ботиғи инсоният 150 йилдан ортиқ вақт давомида океанографик тадқиқотлар олиб бораётганига қарамай, дунё океани ҳақида ҳали қанчалик кам маълумотга эга эканимизни кўрсатувчи энг ёрқин мисоллардан биридир.
Бироқ «океаннинг қанча қисми ўрганилган?» деган саволга аниқ рақам билан жавоб бериш осон эмас. Чунки ҳамма нарса «ўрганилган» деганда айнан нимани тушунишимизга боғлиқ. Океан тубини замонавий ускуналар ёрдамида харитага тушириш — бир масала, уни бевосита кўриш, у ердаги тирик организмлар ва экотизимларни тадқиқ қилиш эса мутлақо бошқа масала.
Кўп йиллар давомида дунё океанининг 80 фоиздан ортиқ қисми ҳали ўрганилмаган ва харитага туширилмагани ҳақидаги рақам кенг тарқалган эди. АҚШ Океан ва атмосфера тадқиқотлари миллий бошқармаси — NOAA тизимидаги Миллий экологик ахборот марказлари ҳам шундай таърифдан фойдаланган. Бу кўрсаткич Nippon Foundation–GEBCO Seabed 2030 халқаро лойиҳаси билан боғлиқ бўлиб, унинг мақсади ўн йиллик охирига қадар сайёрамиз океан тубининг тўлиқ харитасини яратишдан иборат.
Аммо океаннинг «харитага туширилмаган» қисми доимий рақам эмас. Тадқиқотлар кенгайгани сари бу кўрсаткич ҳам ўзгариб бормоқда.
NOAA Ocean Exploration маълумотларига кўра, 2026 йил август ҳолатига дунё океани тубининг 28,7 фоизи замонавий юқори аниқликдаги кўп нурли гидролокаторлар ёрдамида ўрганилиб, харитага туширилган. Бир неча йил аввал бу кўрсаткич тахминан 23 фоизни ташкил қилган эди.
Демак, ҳозир ҳам океан тубининг учдан икки қисмидан кўпроғи юқори аниқликдаги батафсил харитага эга эмас. Шу билан бирга, харитага олинган ҳудудлар майдони йил сайин кенгайиб бормоқда.
АҚШ сувларида ҳам бу борада катта «оқ доғлар» сақланиб қолган. 2026 йил январь ҳолатига кўра, мамлакат океан ҳудудлари, соҳилбўйи сувлари ва Буюк кўлларининг 44 фоизи ҳали замонавий талаблар даражасида харитага туширилмаган. АҚШ бу бўшлиқни 2040 йилга қадар тўлиқ бартараф этишни мақсад қилган.
Бироқ океан тубини харитага тушириш уни тўлиқ ўрганиш дегани эмас.
Масалан, сонар билан жиҳозланган кема маълум ҳудуддан ўтиб, океан туби рельефини аниқлаши, сувости тоғлари ёки чуқур ботиқларни топиши мумкин. Аммо бундай маълумотлар у ерда қандай организмлар яшаши, улар ўзаро қандай муносабатда бўлиши ёки маҳаллий экотизим қандай ишлаши ҳақида деярли ҳеч нарса айтмайди.
Шу сабабли харита тузиш океанни ўрганишнинг фақат биринчи босқичи ҳисобланади. Тўлақонли тадқиқот учун одамлар ёки махсус сувости аппаратлари чуқурликка тушиши, ҳудудни бевосита кузатиши, намуналар олиши ва кўрилган нарсаларни ҳужжатлаштириши керак. Бу йўналишдаги ишлар эса океан тубини харитага тушириш жараёнидан анча ортда қолмоқда. NOAA ҳам океаннинг фақат кичик қисми ана шундай кенг маънода бевосита тадқиқ қилинганини қайд этади.
