Исроилдаги араб партиялари: улар ким ва нега бунчалик кўп овоз олди?
|22:151 24413 мин
Сайлов куни араб шаҳарларидаги узун навбатлардан ҳавотирланган Исроил бош вазири буни «фавқулодда ҳолат», деб атади. Энди араб партияларининг 19 та ўрни мухолифат билан бирга Нетаняҳуни ҳокимиятдан кетказишга етади, бироқ унинг асосий рақиблари бу овозларга қўл чўзишга шошилмаяпти.
Фото: Getty images Исроиллик араб аёл сайловларда қатнашмоқдаФото: Getty images Исроиллик араб аёл сайловларда қатнашмоқда
27 октябр куни Исроилдаги парламент сайловларида мамлакатдаги 7,33 миллион сайловчидан 5,69 миллиондан ортиғи қатнашди. Умумий фаоллик 77,7 фоизни ташкил этди. Марказий сайлов комиссиясининг (МСК) дастлабки расмий ҳисобига кўра, участкаларнинг 98 фоизидаги овозлар саналганда икки араб партияси «Ra’am» ва «Қўшма рўйхат» биргаликда 783 мингдан ортиқ овоз, яъни ҳақиқий овозларнинг 15,3 фоизини олган. Reuters ва CNN ҳисоб-китобларига кўра, бу 120 ўринли парламентда 19 ўринга тенг. Исроил давлати тарихида араб партиялари Кнессетда ҳеч қачон бунчалик кўп ўрин олмаганди.
Натижа ҳали якуний эмас: асосан ҳарбийлар, дипломатлар, маҳбуслар ва касалхонадаги беморлар берган «икки конвертли» овозлар саналмоқда. Расмий натижалар 4 ноябргача эълон қилиниши керак.
Нега бу натижа тарихий ҳисобланади?
Олдинги рекорд 2020 йилда тўртта араб партияси ягона Қўшма рўйхат бўлиб қатнашганда олинган 15 ўрин эди. Шунингдек, 2020 йилги рекорд сайловда Қўшма рўйхат 581,5 минг овоз олганди. Бу сафар икки рўйхат 780 мингдан ортиқ овоз тўплади. New York Times’нинг ёзишича, эҳтимол, бу Исроил давлати ташкил топганидан бери араб партиялари олган энг катта овоздир.
Халқаро нашрлар келтирган дастлабки баҳоларга кўра, араб фуқароларининг фаоллиги қарийб 80 фоизга етди. Исроил демократия институти (IDI) маълумотига кўра, бу кўрсаткич 2021 йилда 44,6 фоиз, 2022 йилда эса 53,2 фоиз бўлганди. Бу тахминан ярим асрдаги энг юқори даража.
Нетаняҳу блоки 53, собиқ Бош штаб бошлиғи Гади Айзенкот бошчилигидаги мухолифат блоки 48 ўрин олмоқда; ҳеч бири 61 ўринлик кўпчиликка эга эмас. Бу эса қоғозда араб партияларини ҳукумат тақдирини ҳал қилувчи кучга айлантиради. Шу боис араб партияларининг натижаси сайловнинг энг катта кутилмаган воқеаси, деб аталмоқди.
Исроилдаги араб озчилиги: улар кимлар?
Араб партияларининг кучини тушуниш учун аввал улар таянадиган жамиятнинг ўзига назар ташлаш керак. Исроил Марказий статистика бюроси
мамлакат аҳолиси 10,244 миллион кишини ташкил этган. Шундан 2,157 миллион киши, яъни 21,1 фоизи араблардир.
Бу тоифага мусулмонлар, араб насронийлари ва друзларни, шунингдек, Шарқий Қуддусдаги фаластинликлар ҳам киради. Исроилнинг араб фуқаролари орасида мусулмонлар 83,5, друзлар 8,9, насронийлар эса 7,6 фоизни ташкил этади.
Улар 1948 йилда Исроил давлати ташкил топганида ўз юртида қолган фаластинликларнинг авлодлари. Уларнинг бир қисми ўзини бир вақтнинг ўзида ҳам исроиллик, ҳам фаластинлик деб билади. Шунингдек, улар Ғарбий соҳил ҳамда Ғазодаги фаластинликлар билан қариндошлик ва тарихий ришталарни сақлаб қолган. Шу боис халқаро нашрларда «Исроил араблари» ва «Исроилнинг фаластинлик фуқаролари» атамалари параллел қўлланади.
Washington Post нашрининг ёзишича, араб фуқароларининг аксарияти яҳудийлардан алоҳида аҳоли пунктларида яшайди ва учта ҳудудда жамланган: шимолдаги Галилея, Ғарбий соҳил чегараси бўйлаб чўзилган «Учбурчак» ва жанубдаги Негев чўли.
Ғарбий соҳил фаластинликларидан фарқли ўлароқ, Исроил араблари мамлакат фуқароси ҳисобланади: улар сайловда овоз беради, депутат бўлади, Олий судда судялик ҳам қилган.
Бироқ статистика бюроси ҳисобига киритилган барча араблар ҳам сайловчи эмас. Шарқий Қуддусда яшовчи қарийб 367 минг фаластинликнинг атиги 5 фоизга яқини Исроил фуқаролигига эга, қолганлари доимий резидент бўлиб, Кнессет сайловида қатнаша олмайди.
Қонун бўйича араб фуқаролари яҳудийлар билан тенг ҳуқуққа эга. Аммо кўпчилик араблар ўзини иккинчи даражали фуқаро деб ҳисоблайди ва уй-жой ҳамда давлат хизматларида камситишга дуч келаётганини айтади.
Ҳарбий хизмат масаласи ҳам алоҳида ўрин тутади: друз эркаклари 1956 йилдан бери армияда мажбурий хизмат ўтайди, қолган араб фуқароларининг аксарияти эса бу мажбуриятдан озод.
Арабларнинг сиёсий партиялари
Исроил арабларининг сиёсий овози мафкураси турлича бўлган тўртта асосий партия ўртасида тақсимланган. Уларни бир-биридан ажратиб турган асосий савол эса битта: Исроил сиёсий тизимида қай даражада иштирок этиш керак. Шу саволга жавоб уларни икки йўлга ажратди.
«Ra’am» жиноятчилик, уй-жой ва бюджет каби кундалик масалаларда натижа эвазига ўнг блок билан ҳам, марказчилар билан ҳам музокара қилишга тайёр.
Уч партияни бирлаштирган «Қўшма рўйхат» эса фуқаролик тенглиги ва Фаластин масаласидан воз кечмайди. Шу боис ҳукуматга киришдан кўра уни ташқаридан қўллаб-қувватлашни афзал кўради.
Аслида араб партиялари ўнлаб йиллар давомида ҳукумат тузиш жараёнидан четда қолганди: бу даврда фақат Исхак Рабин ҳукумати 1990 йилларда уларнинг ташқи қўллаб-қувватлашига таянган. Бурилиш 2015 йилда юз берди: сайлов тўсиғи 3,25 фоизга кўтарилгач, тўрт партия Қўшма рўйхатга бирлашиб, 13 ўрин олди. 2020 йилда эса бу кўрсаткич 15 ўринга етди. 2021 йилда Ra’am ҳукумат коалициясига кирган илк мустақил араб партияси бўлди.
Араб сайловчисини участкага нималар олиб чиқди?
Рекорд натижа бир-бирини кучайтирган бир неча омилнинг маҳсули бўлди. Манбаларни солиштирганда, уларнинг бир нечтаси яққол кўзга ташланади.
1. Хавфсизлик инқирози ва ғазаб. Араб жамиятидаги қотилликлар тўлқини сайловолди кайфиятининг марказида турди. New York Times хабарига кўра, 2025 йилда араблар орасида камида 241 та, яҳудийлар орасида эса 47 та қотиллик қайд этилган. Кўпчилик бу инқирозни полицияни бошқарадиган миллий хавфсизлик вазири Итамар Бен-Гвир сиёсати билан боғлайди.
2. «Мавжудлик учун кураш» ҳисси. Сайловдан бир ой олдин МСК Ra’am ва Қўшма рўйхатни сайловдан четлатиш ҳақида қарор қабул қилди, Олий суд эса бу қарорни бекор қилди. Молия вазири Безалел Смотричнинг араб ҳудудларини «яҳудийлаштириш» режаси билан бирга бу воқеа кўплаб арабларда сайловни ўз мавжудлиги учун кураш сифатида кўриш кайфиятини кучайтирди.
3. Таъсир қилиш мумкинлигига ишонч. Илгари кўплаб араблар ўз овози давлат сиёсатини ўзгартиришига ишонмай, уйда қоларди. The Economist ёзишича, бу сафар Исроил тарихида илк бор барча араб партиялари ҳукуматни алмаштиришга интилишини очиқ эълон қилди. Ra’am 2021–2022 йилларда ҳукуматда бўлганида араб жамоалари учун 9,4 миллиард долларлик беш йиллик ривожланиш дастури (550-сонли қарор) қабул қилингани эса бу йўл натижа бериши мумкинлигини кўрсатганди.
Фото: AP
4. Иқтисодий босим. Кундалик муаммолар ҳам муҳим рол ўйнади. Смотрич 2023 йилда араб маҳаллий кенгашларига ажратилган 300 миллион шекелни музлатган, 550-сонли дастурнинг бир қисми ҳам қисқартирилган. Abraham Initiatives ташкилоти маълумотига кўра, 18–34 ёшли араб ёшларининг қарийб тўртдан уч қисми шахсий хавфсизлик, иш ўринлари ва ижтимоий-иқтисодий шароит уларнинг овоз бериш қарорига кучли таъсир қилишини айтган.
5. Сафарбарлик ва қўрқитишнинг тескари самараси. Фуқаролик жамияти ташкилотлари ойлар давомида, айниқса, аёллар ва ёшлар орасида ташвиқот олиб борди. Сайлов куни эса Нетаняҳу ва унинг иттифоқчилари араблар фаоллигини «фавқулодда ҳолат» деб атаб, ўз тарафдорларини участкаларга чақирди. Аммо бу араб сайловчиларини тўхтата олмади: дастлабки баҳоларга кўра, уларнинг фаоллиги мамлакат бўйича ўртача кўрсаткичдан ҳам юқори бўлди.
Исроил жамоатчилиги ва сиёсатчиларнинг муносабатлари
Араб партияларининг муваффақияти Исроил сиёсатида икки хил реакцияни юзага чиқарди: ҳукмрон ўнг блокда хавотир, мухолифатда эса иккиланиш.
New York Times хабарига кўра, сайлов куни Нетаняҳу тарафдорларига араблар «сайловни ўғирлашга уринаётгани»ни айтган. Бироқ сайлов расмийлари кенг кўламли қоидабузарликлар қайд этилмаганини маълум қилган. Бош вазир, шунингдек, араб партияларига таянадиган ҳукуматни «шармандалик ва иснод» деб атаган. Унинг иттифоқчилари ҳам шу оҳангда гапирди.
Нетаняҳуни кетказиши мумкин бўлган мухолифат эса аросатда қолмоқда. Гади Айзенкот сайловолди кампанияси давомида араб партиялари билан ҳукумат тузишни рад этиб, Исроилни яҳудий ва демократик давлат сифатида тан олиш масаласидаги фарқни рўкач қилганди. Экзит-поллар эълон қилингач, у барча фуқароларга хизмат қиладиган барқарор сионистик ҳукумат тузиш ниятини билдирди.
Гади Айзенкот - Яшар партияси етакчиси
Мухолифат етакчилари орасида қарама-қарши позицияни «Демократлар» партияси раҳбари Яир Голан эгаллади. У «Нетаняҳунинг яҳудий ва араб овозларини ирқчиларча ажратишини энди қабул қила олмаймиз» деб ёзган ва араб фуқаролари билан ҳамкорликда ҳукумат тузишга чақирган.
Исроил жамиятида эса чуқур бўлиниш бор. IDI 2025 йил ноябрда ўтказган сўровга кўра, яҳудий исроилликларнинг 71,5 фоизи араб партияларининг ҳукуматга киришига қарши.
NYT бу қаршиликнинг илдизини шундай изоҳлайди: айримлар яҳудий давлатини фақат яҳудийлар бошқариши керак деб ҳисоблайди. Бошқалар эса ўзини фаластин халқининг бир қисми деб биладиган араб етакчиларига давлат хавфсизлиги масалаларини ишониб бўлмаслигини айтади.
Араб таҳлилчилари эса муаммони бошқача талқин қилади. Қуддусдаги сиёсий социолог Амир Фахурий Reuters’га айтишича, яҳудий мухолифат фаластинлик сайловчиларнинг овозига муҳтож, аммо фаластинлик ҳамкорларни рад этмоқда. Бу эса ҳозирги кундаги вазиятнинг асосий парадоксидир.
Арабларнинг ўзи Исроил ҳукуматига кирадими?
Қоғоздаги арифметика оддий: Айзенкот блоки (48) ва араб партиялари (19) биргаликда 67 ўринга эга. Бу 61 ўринлик кўпчиликдан олтитага кўп. Дастлабки ҳисобга кўра, Қўшма рўйхат 11, Ra’am 8 ўрин олмоқда. Демак, Айзенкотга иккаласининг ҳам овози керак: фақат Ra’am билан унинг блоки 56 ўринга етади, холос. Аммо бунда икки араб партияси турлича йўл тутмоқда.
Ra’am партияси етакчиси Мансур Аббос / Фото: AP
Ra’am партияси етакчиси Мансур Аббос Айзенкот бошчилигидаги ҳукуматга киришга тайёрлигини айтган. Унинг сўзларига кўра, сайловдан олдин ҳам Айзенкот блокининг юқори мартабали аъзолари у билан мумкин бўлган келишувни муҳокама қилган.
Қўшма рўйхат етакчиси Юсуф Жабарин эса Reuters’га партия Айзенкот ҳукуматига кира олмаслигини айтган. Чунки Айзенкот Ғазодаги ҳарбий кампания ва Жанубий Ливан ишғолини қўллаб-қувватлайди. Шу билан бирга, у озчилик ҳукуматини ишончсизлик вотумларидан ҳимоя қилиб, уни ташқаридан қўллаб-қувватлаш имкониятини очиқ қолдирган.
Қўшма рўйхат етакчилари сайловдан кейин / Фото: Reuters
Таҳлилларга кўра, юқорида тилга олинган 550-сонли ривожланиш дастури араб партиялари учун асосий савдолашув мавзусига айланиши мумкин.
Энди нима бўлади?
Рамаллаҳдаги Исроилни ўрганиш бўйича Фаластин форуми (MADAR) директори Ҳунайда Ғаним Al Jazeera’га тўрт сценарий борлигини айтган:
• навбатдан ташқари янги сайлов;
• араб партиялари ташқаридан қўллаб-қувватлайдиган мухолифат озчилик ҳукумати;
Исроил президенти Исхак Герцог расмий натижалар эълон қилингач, партиялар билан маслаҳатлашувларни бошлайди. У янги сайловга йўл қўймаслик учун ҳамма нарсани қилишга чақирган.
Axios’нинг ёзишича, Айзенкотнинг араблар ташқаридан қўллаб-қувватлайдиган озчилик ҳукумати тузиши назарий жиҳатдан мумкин, аммо бундай ҳукумат тез қулаб, кейинги сайловда Нетаняҳунинг ғалабасига йўл очиши мумкин. Аммо мухолифат блокининг кўплаб асосий аъзолари араб партиялари билан ҳар қандай шаклдаги ҳамкорликка қарши.
Бинямин Нетаняҳу / Фото: Reuters
Шу боис араб партияларини тўлақонли «қирол тайинловчи» деб аташ ҳали эрта: уларнинг қўлидаги ўринлар сони кўп, аммо йирик яҳудий партияларининг амалдаги сиёсий ветоси бу сонни таъсирга айлантиришга тўсқинлик қилмоқда.
Хулоса қилиб айтганда, ушбу сайлов Исроилдаги арабларнинг сиёсий салоҳияти юзага чиқарди. 19 та ўрин – араб сайловчилари бирлашганда ва ўз манфаати хавф остида эканини ҳис қилганда нимага қодир эканини кўрсатиб берди.
Араб партияларининг ҳукумат тузишдаги ўрни Исроилнинг минтақавий сиёсатига ҳам таъсир кўрсатиши мумкин. Хусусан, Қўшма рўйхат Фаластин давлати бўйича музокараларни тиклашни талаб қилмоқда.
Якуний натижалар ва келаси ҳафтадаги маслаҳатлашувлар масалани янада ойдинлаштиради. Ҳозирча битта нарса аниқ: Исроил аҳолисининг қарийб бешдан бирини ташкил этувчи араб жамияти ўз овозини катта сиёсий вазнга айлантирди. Бу вазн реал таъсирга айланадими-йўқми, энди яҳудий партияларининг қарорига боғлиқ.
