«U bundan qanday qutulişni bilmayapti» - Kuçma Rossiya bosqini, Putinning rejalari va yadro uruşi ehtimoli haqida 

Şunga qaramay, Rossiya bosqini men uçun zarba böldi. Ehtimol, men sönggi daqiqagaça bunday ğayriinsoniy buyruqni bergan odamda insoniy fazilatlar qoladi deb umid qilgandirman.

— Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirişining oldini oliş mumkinmidi?

Qaçon? Agar fevral oyida, uruş arafasida bölsa, menimça, faqat Putinning ultimatum şartlariga rozi böliş orqali oldini oliş mumkin edi. Şunda bosqin bölmasdi, balki davlatimiz asta-sekin böysundirilib, reja asosida okkupatsiya qilinardi. Keyin esa rus bosqinçisi kirgan joylarning hammasi Buçaga aylanardi.

Bunday qurbonlar evaziga bosqinning oldini oliş mumkinmi? Javob, menimça, aniq. Çerçill aytgan edi, uruş örniga or-nomusidan ajralişni ma’qul körgan kişi oldin or-nomusidan ajraladi, keyin esa uruşga yöliqadi. Eng yaxşi ta’rif şu bölsa kerak.

Agar biz Rossiyaning «örmalovçi tajovuzkorligi» boşlanganidan beri yillar davomida qarşilik körsatişga tayyorlansak, bosqinni amalga oşiriş imkonsiz bölardi. Biz qurolli kuçlarimizni çinakam, töliq, har tomonlama rivojlantirişimiz, modernizatsiya qilişimiz kerak edi.

Ha, Ukraina armiyasi hujumning dastlabki daqiqalaridanoq qahramonlik körsatdi. Askarlarimiz nafaqat rus armiyasining elitasini, balki uning yengilmasligi haqidagi afsonani ham yöq qildi, bu hatto afsona emas, balki «rus xalq ertagi» ekanini butun dunyoga körsatdi.

Ammo qahramonlik eng yangi texnologiyalar, zamonaviy qurollar bilan quvvatlansa, yanada ajoyib natijalar berişi mumkin. Minsk kelişuvlaridan keyingi 7 yil davomida Ukraina hukumati Rossiya bilan muqarrar ravişdagi keng kölamli harbiy töqnaşuvga tayyorlanişi kerak edi. Tayyorgarlik jarayonida Ukraina harbiy-sanoat majmuasining noyob kadrlari va işlab çiqariş salohiyatidan maksimal darajada foydalanişi lozim edi.

Bir paytlar men raketa-kosmik sanoatimizning ikkala bayroqdori - «Yujmaş» işlab çiqariş birlaşmasi va «Yujnoye» konstruktorlik byurosiga rahbarlik qiliş şarafiga muyassar bölganman.

Yorqin tarixga ega bu gigantlar Ukraina mudofaasini işonçli kelajak bilan ta’minlaşi mumkin edi. Ammo sobiq hamkasblarim bilan suhbatda davlatning uşbu intellektual va texnologik xazinaga mutlaqo befarqligini eşitganimda yuragim qonga töldi.

Hokimiyatning koinotga qiziqişi yöqligini tuşuniş mumkin - mamlakatdagi iqtisodiy vaziyat oğir edi. Ammo mudofaagaçi?! Muqarrar uruş xavfi ostida bölgan Ukraina yangi va qudratli qurollarga muhtoj bölgan! Ammo davlat buyurtmasi yöq edi.

Uşbu korxonalarning yangi işlanmalari yuzlab kilometrlarni qoplay oladigan raketa majmualaridan iborat bölgan. Hozir bunday tizimlarni ğarbdagi hamkorlarimizdan «yolvorib» olyapmiz.

Gap özimiz işlab çiqara oladigan narsalarni sörayotganimizda emas, balki, Rossiya hududidagi strategik obektlarga zarba berişga qodir qurollarimiz borligi Putin Rossiyasining iştahasini pasaytirişi mumkinligida. Buning imkoni bor edi. Men özim AQŞ va SSSR örtasida deyarli yarim asrlik tinçlikni ta’minlagan qurollarni yaratişda iştirok etganman va «raqibni tiyib turiş» nima ekanligini bilaman. Bu usul haqiqatan ham samarali.

Şuningdek, Kremlni tiyib turiş uçun Ğarbda ham katta imkoniyatlar bor edi. Qöşma Ştatlar va Yevropa Ittifoqi Putinga ta’sir qiluvçi kuçli dastaklarga ega edi. Ularni bosqin boşlanişidan oldin faollaştiriş, Ukraina hukumati argumentlarini tinglaş, ogohlantiruvçi sanksiyalarni qöllaş lozim edi.

Menimça, Putin özini heç kim jazolay olmasligiga işongani uçun uruşni boşladi. Ğarb Ukrainani qöllab-quvvatlaş maqsadida birlaşişiga işonmadi. Rossiyaga juda salbiy ta’sir qiluvçi sanksiyalar qöllanişiga işonmadi.

Şubhasiz, bu uning uçun yoqimsiz va oğriqli syurpriz böldi, endi u bundan qanday qilib qutulişni bilmayapti. Agar Putin ogohlantiruvçi sanksiyalarga uçraganida va Ğarbning niyati jiddiyligi bilganida, balki uruşni boşlamagan bölarmidi.

«Putin hisobda yanglişdi»

— Sizningça, Rossiya nimani xohlaydi va Putin bilan kelişib oliş mumkinmi?

Leonid Kuçma: Agar hissiyotlar nuqtayi nazaridan gapiradigan bölsak, Putin vaqtning xuddi ertakdagidek orqaga qaytarilişini xohlayapti. 24 fevral umuman bölmasligini istayapti.

Çunki blitskrig barbod böldi, aynan Putinning hisobda yanglişişi oqibatida muvaffaqiyatsizlikka uçradi. Putinning «obrösini saqlaşga» urinayotganlar buni «kiçik yanglişiş» sifatida taqdim qilişmoqda, ammo bu jinoiy rejalardagi halokatli xatolik edi. Endi keç. Vaqtni orqaga qaytara olmaydi, xatolikning oldini ololmaydi.

Agar funksional tarafdan qaraydigan bölsak, Putin va unga yaqin doiralar birinçi navbatda öz hokimiyati saqlab qolinişini, Rossiya davlati ularning mulki bölib qolişi kafolatlanişini xohlamoqda. Buning uçun tuzum poydevori darz ketmasligi kerak. Oddiy odamlarga esa özini xuddi dunyo egasi yoki qahramon ğolib sifatida his qilişi uçun «giyohvand moddasining porsiyasi» berilişi lozim.

Hokimiyat ğalaba sifatida odamlarga nimani taqdim qilmoqçi? Istalgan narsani. Infratuzilmamiz va sanoat salohiyatimizning yöq qilinişini «demilitarizatsiya» sifatida. «Azov» a’zolari sudlanişini «denatsifikatsiya» sifatida. «LDXR» deb ataladigan joyning töliq bosib olinişini, Qrimga quruqlik yölagi oçilişini, Dnepr suvini.

Bir jumla bilan aytganda, Putin Ukraina davlatining yöq qilinişini xohladi, ammo endi bizning qayta tuğilişimizni köradi. Bugun biz aynan şu yöldan boryapmiz – özligini anglagan va kuraşga tayyor bölgan yagona ukrain millatini şakllantiryapmiz.

Putin bilan suhbatlarga keladigan bölsak. Yaqinda taşqi işlar vaziri Dmitro Kuleba pozitsiyamizni aniq ifodaladi: biz Rossiya jang maydonida mağlubiyatga uçraganidan keyingina muzokaralar stoliga ötiramiz. Ya’ni faqat öz şartlarimiz va talablarimizni muhokama qilamiz va bu töğri qaror. Ularni esa istalgan odam bilan muhokama qilişimiz mumkin.

— Sizningça, Ukraina rasmiylari hozir hamma narsani töğri qilyaptimi?

Leonid Kuçma: Heç kim hamma narsani töğri qila olmaydi. Biroq, vaziyatning misli körilmagan ekstremalligi va murakkabligi hisobga olinsa, Ukraina hukumati kutilganidan köra köproq va yaxşiroq iş qilmoqda.

Hokimiyatining dastlabki kunlarida ularga xuddi «noşudlar» sifatida qaralgan edi, bilişimça, Putin ham şunday munosabatda bölgan. Kremlning yana bir halokatli xatosi. Ammo men 2019 yil bahorida Volodimir Zelenskiyning katta salohiyati va niyatlarining samimiyligiga işonganim va uni qöllab-quvvatlaganimdan çin dildan xursandman.

Öylaymanki, ğalabamizning kaliti – bu xalq, armiya va hokimiyatning birligi, öziga xos «Ukraina triadasi» bölib, uni hatto Rossiyaning yadroviy triadasi ham yengib ötolmaydi. Töğri, prezidentning ayrim qarorlari jamiyatning turli guruhlari yoki siyosiy kuçlar örtasida bahs-munozaralarga sabab bölmoqda. Ammo bular taktika darajasidagi tafsilotlar xolos. Eng yuqori, strategik darajada esa Zelenskiy hamma narsani töğri qilyapti.

Doimiy ravişda dunyodagi turli siyosiy institutlar, madaniy jamiyatlar va ekspert elitalariga murojaat qilyapti va ular tomonidan ajoyib qabul qilinmoqda va haqiqiy yordam olmoqda. Bu ham töğri iş.

Harbiy qömondonlik işiga aralaşmayapti, professional harbiy rahbarlarga işonç bildiryapti, natijada Ukraina armiyasi ança kuçliroq duşmanga qarşi kuraşda möjizalar yaratmoqda. Bu ham töğri.

Harbiy vazifalar mutlaq ustuvor bölsa-da, korrupsiyaga qarşi kuraş dasturlarini amalga oşirişga ham e’tibor qaratmoqda. Yevroittifoq ham buni a’zolikka qabul yölidagi töğri jarayon sifatida tasdiqlamoqda. Bu ham töğri.

Eng muhimi: uruşning birinçi kunidanoq prezident va oliy boş qömondon öz iş joyini tark etmadi, poytaxtdan ketiş haqidagi har qanday takliflarni rad qildi. Bu esa bosqinning oğir kunlari va haftalarida sabr-toqatli bölişimiz uçun juda muhim omil edi.

Bugungi kunda Zelenskiy dunyoda juda maşhur siyosatçi. Bu esa uning harakatlari töğri ekanidan dalolat beradi. Aks holda bu maqomda uşlanib qolmas edi.

NATO va Yevropa Ittifoqiga a’zolik töğrisida

— Ukraina rasmiylari NATOni Ukrainaning alyansga a’zo bölişini keçiktirayotganlikda oçiq aybladi. Sizningça, NATOni şunçalik tanqid qiliş kerakmi va hozir Yevro-Atlantika kursidan voz keçişga arziydimi?

Leonid Kuçma: Umid qilamanki, sizning ma’lumotlaringiz eskirgan va bugungi kunda bunday savol qöyilmayapti. Şu haftada, Ukraina va NATO örtasida öziga xos hamkorlik töğrisidagi Xartiya imzolanganiga 25 yil töldi, bu haqda maqola ham yozganman.

Bu jarayonlar uçun şaxsan javobgarlikni his qilaman, çunki Ukrainaning Yevro-Atlantika vektorini oçiş şarafiga muyassar bölganman: avvaliga 1997 yilda NATO-Ukraina xartiyasini imzolaş orqali, keyin esa 2002 yilda Milliy xavfsizlik va mudofaa kengaşi yiğilişida Ukrainaning NATOga töliq a’zo bölişi strategik maqsad sifatida belgilangan paytda. Şu sababli, ukrainaliklarning alyansga qöşiliş ğoyasiga munosabati dinamikasini diqqat bilan kuzatib boraman.

Demak, faqat uruşning birinçi haftalarida Yevro-Atlantika kursini qöllab-quvvatlaş darajasi biroz pasaydi. Men buni, birinçi navbatda, Rossiya bilan muzokaralar boşida xavfsizlik kafolatlari evaziga neytral maqom qabul qilinişi taxmini bilan boğlayman.

Ikkinçidan, NATO tomonidan Ukrainaga harbiy yordam körsatilişining qat’iyan rad etilişi ham jamiyatga oğriqli ta’sir qildi.

Vaqt ötdi va ikkala omil ham kun tartibidan olib taşlandi. Aytgança, Rossiya ultimatumining asosiy bandlaridan biri bölgan neytrallik ğoyasi, bilişimça, endi körib çiqilmaydi. Rossiyaning vahşiyliklari va harbiy jinoyatlaridan keyin heç kim Kremlga işonmaydi va heç qanday kafolat bermaydi.

NATO yordamiga kelsak, umid qilamanki, bu vaqt içida biz olgan qurollarning deyarli barçasi alyansga a’zo davlatlar tomonidan berilgani ukrainaliklarga ayon böldi. NATO taşkilotining institutsional darajada mojaroga aralaşişdan boş tortişi Moskvaga nisbatan qörqoqlik emas, balki har bir a’zo davlat oldidagi javobgarlikdan dalolat beradi.

Şimoliy Atlantika alyansi barça a’zolarining xavfsizligini kafolatlaydi va şuning uçun Rossiya bilan töğridan töğri töqnaşuv xavfidan qoçadi. Bu paradoks, ammo bunday pozitsiya bizni NATOga tölaqonli a’zolikka intilişimizga yanada köproq undaşi kerak.

Şaxsan men Ukraina uçun NATOga a’zo bölişdan boşqa yölni körmayapman. Ammo, menimça, endi NATO ham strategik jihatdan qit’adagi eng jangovar armiyaga ega, Yevropaning eng yirik davlati – Ukrainaning qöşilişidan manfaatdor. Rossiya NATO uçun eng jiddiy tahdid sifatida rasman tan olinganini hisobga olsak, bu yanada dolzarbdir.

— Ukraina yaqinda Yevropa Ittifoqi a’zoligiga nomzod maqomini oldi. Sizningça, yaqin kelajakda Yevropa Ittifoqiga qöşiliş imkoniyatlari qançalik hayotiy?

Leonid Kuçma: Bu köp jihatdan uruşning qanday tugaşiga boğliq. Agar Ukraina «abadiy mojaro hududi»ga, Ğarb va Rossiya örtasidagi «kulrang hudud»ga aylanib qolsa, imkoniyat köp bölmaydi. Ğalaba qozongan Ukraina, ehtimol, Yevropa Ittifoqiga tez va muvaffaqiyatli a’zo böladi.

Ammo Yevropa Ittifoqining özi qanday böladi? Bugun Yevropa hamjamiyatida ilgari tasavvur qilib bölmaydigan tektonik jarayonlar yuz bermoqda.

Men ançadan buyon ta’kidlayman, agar a’zo mamlakatlardan biri boşqalarning yakdil qarorini töxtata olsa, YeI heç qaçon samarali bölmaydi. Ayniqsa, unda Putinga, yumşoq qilib aytganda «moyilroq» munosabatda bölgan a’zolar borligini hisobga olsak. Endi esa Yevropa Ittifoqining taşqi siyosati bilan boğliq qarorlarni qabul qilişdagi yakdillik tamoyilini qayta körib çiqiş vaqti keldi, degan bayonotlar yangramoqda. Bu hal qiluvçi ovozga ega bölgan Yevropa davlatlaridan birining rahbari, Germaniya kansleri Olaf Şolsning oğzidan çiqqani muhim. Menimça, bu mutlaqo töğri.

Yevropa hamjamiyati tarixining avvalida atigi oltita a’zo davlat bor edi. Hozir esa ularning soni 27 ta. Bunday «simfonik orkestr» şaroitida yakdillik tamoyili qançalik örinli?

Agar YeI aynan şu yönalişda özgarib, yanada moslaşuvçanlik va samaradorlikka erişsa, işonçim komil, Yevropa Ittifoqiga qöşiliş jarayonimiz osonlaşadi va unga a’zo böliş Ukrainaga ança strategik foyda keltiradi.

BMT haqida nima deyiş mumkin?

— Agar xalqaro hamjamiyat haqida gapiradigan bölsak, bugungi kunda Rossiya bilan uruşayotgan Ukraina uçun yetarliça iş qilyaptimi?

Leonid Kuçma: Bu juda köp qirrali masala. Aynan qaysi hamjamiyat? Agar BMT nazarda tutilgan bölsa, u deyarli heç narsa qilmayapti. BMT bilan sodir bölayotgan voqealar Ikkinçi jahon uruşi arafasida va boşida Millatlar Ligasi taqdirini eslatadi – xuddi öşa noçorlik, qat’iyatsizlik, agressor davlat bilan munosabatlar.

Öylaymanki, bizning ğalabamizdan söng, demokratiya faşistik avtoritarizm ustidan ğalaba qozonganidan keyin köplab xalqaro taşkilotlar formatni tubdan özgartirişni talab qiladi, çunki hozirgisi işlamayapti. BMT eng faol va qat’iy harakat qilişi kerak bölgan paytda töliq samarasizligini körsatdi.

Agar savolingizni şartli Ğarb hamjamiyati miqyosida toraytirsak, bu yerda ham noaniqliklar bor. Masalan, Yevropa Ittifoqi yoki NATOga a’zo bölmagan ayrim mamlakatlarning pozitsiyasi meni afsusga soldi.

Ularning nomini aytişni istamayman, lekin öz tarixida dahşatli genotsid sinovlariga duç kelgan davlatning qirilib ketiş xavfi ostida turgan Ukraina xalqi bilan birdam bölişini kutiş mumkin edi. Ammo, yöq – boşini qumga tiqib, tuyaquş pozasida turişibdi.

Öz navbatida, yaqinda özining T-72 tanklarini Ukrainaga berişga qaror qilgan kiçik Şimoliy Makedoniya nomini tilga olgan bölardim. Men uçun bu çinakam hayajonli voqea. 2001 yilda makedoniyalik döstim va hamkasbim, prezident Boris Traykovskiyning iltimosiga binoan zirhli texnika va aviatsiyani uşbu Bolqon davlatiga bergan edim. Bu esa Makedoniya hukumatiga alban ayirmaçilarining qurolli isyoniga javob qaytariş va mamlakat birdamligini saqlaş imkonini bergandi.

Şimoliy Makedoniyaning hozirgi qadamini nafaqat birdamlik, balki yigirma yil avval qilingan yaxşilik uçun Ukraina xalqiga minnatdorlik ifodasi sifatida qabul qilaman. Tan oling, bunday qadam katta siyosatda kamdan kam uçraydi.

Ammo boşqa tarafdan olganda, faqat Ukraina xalqi va uning armiyasi ğalaba uçun «yetarliça» iş qila oladi, qolganlar faqat yordamçi bölişi mumkin.

«Putinning ölimini kutmang»

— Bu uruşning oxirini köryapsizmi? Sizningça, u qanday tugaşi mumkin?

Leonid Kuçma: Birinçidan, Putin tez orada ölişini kutmang. Şuningdek, bu sanksiyalar Rossiyani iqtisodiy jihatdan öldirişi, xalq esa tösatdan uruşga qarşi norozilik namoyişiga çiqişini ham kutmang. Bunday bölmaydi. Ukraina kuraşişi va hamma narsani jang maydonida hal qilişi kerak.

Albatta, hammamiz uruşning iloji boriça tezroq tugaşini xohlaymiz, çunki har lahzada frontda yana bir askarimiz, Rossiya bombalari ostida yana bir bolakay halok bölişi mumkin. Ammo uruş tez orada tugaydi, deb öylamayman. Putin şoşa-pişa qamoqxonalardan armiya töplamoqda va şarqiy avtokratiyalardan qurol-yaroğ olmoqda. U hali ham qandaydir «ğalaba»dan umidini uzmagan.

Uruş qanday tugaşi mumkin? Zamonaviy, sivilizatsiyalaşgan dunyo mojarolarida, odatda, har bir tomon özi uçun maqbul natijani, u yoki bu darajada ğalaba qozoniş yölini izlaydi va mağlublar bölmaydi.

Ammo bu bizga taalluqli emas. Putin yurtimizga juda köp qayğu, vayronagarçilik va dahşatni keltirdi. Yuzlab ukrainalik bolalar halok böldi – bundan keyin u bilan qanday qilib murosaga keliş mumkin? Qarama-qarşilik şu darajada jiddiylaşdiki, endi bu uruşda faqat bitta ğolib bölişi mumkin – va biz ğolib bölişimizga işonaman. Hozirda tomonlar uçun maqbul natijalar şu qadar farq qiladiki, fikrlar bir joydan çiqişi uçun imkoniyat yöq.

Ukrainaga öz yerlarini tark etiş, öz xalqini okkupatsiya ostida qoldiriş maqbul emas. Rossiya rasmiylari esa öz xalqi va Ğarb oldida xuddi omadsizdek, mağlub bölgandek körinişni istamaydi. Çunki bosib olingan hududlarni tark etiş xuddi şuni anglatadi.

Bundan taşqari, tomonlarning har biri özining kuçayişiga umid qilmoqda. Vaqt ötgan sayin bizda Ğarb qurollari şunçalik köp böladi, Rossiyada esa turli harbiy safarbarlik va iqtisodiyotni harbiy relslarga ötkaziş çoralari köriladi.

Uruşning borişi va davomiyligiga qattiq ta’sir körsatadigan turli omillar bor – masalan, janubiy frontda qarşi hujumga ötilişi yoki Xersonning ozod qilinişi. Va aksinça, sovuq tuşişi bilan Rossiya gazisiz qolgan Ğarbdagi sisyosiy inqirozlar – bularning barçasi öt oçişni töxtatiş muddatiga ta’sir qilişi mumkin, ammo bizning foydamizga emas.

Unutmaslik kerak, Yevropa birligini, Yevro-Atlantika hamjamiyatining yaxlitligini buziş Kremlning asosiy maqsadlaridan biri. Putinning arsenalida esa buni amalga oşirişda qöllanadigan qurollar köp – yolğon taşviqot va manipulyatsiya, qörqitiş va şantaj.

Ança vaqtdan beri rus pullari bilan suğorilayotgan va korrupsiyalaşgan Ğarbning ba’zi elitasi ham Moskvaga yordam bermoqda (Şryoder va Fiyon – aysbergning uçi, xolos). Şuningdek, «oddiy yevropaliklar»ning maişiy qulayliklar va farovonliklardan mahrum bölişga tayyor emasligi ham. Bir narsani tuşunib olişimiz kerak – Ğarb biz uçun nafaqat bebaho yordam, balki ehtimoliy muammolar manbayi hamdir.

Yadro zarbasi ehtimoli

— Rossiya rasmiylarining yadroviy zarba haqidagi tahdidlari qançalik jiddiy?

Leonid Kuçma: Yadro quroli bilan tahdidlar doimo jiddiy. Umrining yarmini raketa işlab çiqişga bağişlagan odam sifatida menga işonişingiz mumkin. Yadro quroliga taalluqli hamma narsa doimo jiddiydir. Menimça, siz bu tahdidlarning jiddiyligini emas, balki naqadar haqqoniy ekanini nazarda tutdingiz.

Men Rossiyaning strategik salohiyatidan foydalanişini istisno qilaman. Men bunga umuman işonmayman. Davlat faqat özining mavjudligiga real tahdid bölsa yoki yadro zarbasiga uçragan taqdirda, bunga javoban strategik yadro qurolini işga solişi mumkin.

Rossiya bunday qurollarni faqat Qöşma Ştatlarga qarşi qöllaşi mumkin, qit’alararo raketalarni joylaştiriş va nişonini belgilaş xususiyatlari şunday. Ammo Putin AQŞ unga tahdid qilmasligini va birinçi bölib zarba bermasligini juda yaxşi biladi. Strategik yadro qurolidan foydalaniş avtomatik tarzda javob zarbasini olişni va kafolatlangan ölimni anglatadi. Hatto geosiyosatda «bir-birini kafolatlangan tarzda yöq qiliş» atamasi ham bor. Putin öz joniga qasd qilmoqçi emas.

Taktik yadro quroliga kelsak, afsuski, bunda vaziyat ança murakkab. Men bu xavfni istisno qilmayman. Gap şundaki, yadro qurolidan xoli Ukraina Rossiyaga munosib tarzda javob zarbasini bera olmaydi. Jazosiz qoliş tuyğusi esa ön yildan ortiq vaqt davomida Putin harakatlarining asosiy dvigateli bölib kelmoqda.

Agar frontdagi vaziyat tahdid soladigan bölsa, yöq, Rossiyaning mavjudligi yoki xavfsizligiga emas, balki faqat Putinning siyosiy pozitsiyalari va rejimining barqarorligiga tahdid soladigan bölsa, Kreml taktik yadro qurolidan foydalanişi mumkin.

Buning oldini oliş mumkinmi? Umid qilamanki, ha. Biz bu yerda Putinni töxtata olmaymiz. Lekin ğarblik ittifoqçilarimiz töxtata oladi.

Ogohlantiruvçi sanksiyalar Rossiyani bosqinçilikdan qaytaruvçi omil bölişi mumkinligini aytgandim. Işonçim komilki, agar, masalan Qöşma Ştatlar Putinni Ukrainaga nisbatan yadroviy qurolni qöllaş  oqibatlaridan ogohlantirsa, uni töxtatiş mumkin.

Va men maxsus aloqa kanallari orqali bunday ogohlantiriş allaqaçon berilganini istisno qilmayman. Çunki vaziyat juda qaltis. Agar u izdan çiqib ketsa, zanjir reaksiyasini töxtatib bölmaydi. Rossiya bosqinidan keyin dunyo avvalgidek bölmasligini hamma aytmoqda. Agar yadro qurolidan foydalanilsa, dunyo butunlay yöqolişi mumkin.

— Dunyo uçinçi jahon uruşi yoqasida turibdimi? Masalan, Rossiya Litva yoki Polşaga hujum qilişi mumkinmi? Bu imkoniyat qançalik real?

Leonid Kuçma: Hitler Polşaga hujum qilganida, hali heç kim jahon uruşi boşlanib qolganini bilmas edi. Ukraina tajovuzga qanday javob qaytarişidan kelib çiqadigan bölsak, uçinçi jahon uruşining oldini oliş mumkin yoki u allaqaçon davom etmoqda. Agar bardoş bersak, Putin harakatini töxtatadi. Agar bardoş bera olmasak, qörqamanki, buning «davomi böladi». Lekin biz bardoş beramiz.

Biroq, Rossiya agressiyasi geografiyasi kengaygan taqdirda ham, menimça, xavf Litva yoki Polşaga emas, balki NATOdan taşqaridagi possovet respublikalariga tahdid soladi. Moldova va Şimoliy Qozoğistonga nisbatan işoralar qilindi, Gruziya ham tilga olindi. Çunki Rossiya faqat özidan ança zaif bölganlarga hujum qiladi.

Rossiya öz harbiy kuçlarining eng jangovar qismlarini yöqotdi. Bunday şaroitda NATOga hamla qilolmaydi. Oddiy uruşda NATO rus armiyasini kukunga aylantiradi, yadro uruşida esa Rossiya yöq qilib yuboriladi. Putin faqat ikkita yölga – mağlubiyat yoki ölimga olib boruvçi uruşni boşlay oladimi? Aqli raso odam faqat bitta javobni bergan bölardi. Lekin, faqat aqli raso odam.