Özbekiston rahbari tomonidan ilgari surilgan Umumiy xavfsizlik va farovonlik yölida Samarqand birdamligi taşabbusini ŞHT sammitining asosiy voqeasi deb ataş mumkin, deydi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti direktori Eldor Aripov. Mutaxassisning aytişiça, prezident Şavkat Mirziyoyevning taklifi Samarqand sammiti arafasida e’lon qilingan dasturiy maqolasining mantiqiy davomi böldi.
Kun.uz muxbiri ŞHTning Samarqand sammiti borasida Özbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti direktori, siyosiy fanlar nomzodi Eldor Aripov bilan suhbatlaşdi.
– Oxirgi haftalarda jamoatçilik, OAVning diqqat-eʼtibori Samarqandda bölib ötgan ŞHT sammitiga qaratildi. Bu voqea jahon siyosiy yangiliklarining eng yuqori poğonasida turibdi. Sizningça, tadbirga bölgan umidlar oqlandimi?
– Albatta, Samarqand sammiti barça umidlarni oqladi. Özbekiston raisligi davrida amalga oşirilgan ulkan va maşaqqatli işlar munosib yakunlandi.
Nazarimda, Samarqanddagi sammit ŞHT doirasida ötkazilgan eng yirik va eng nufuzli siyosiy tadbirga aylandi.
ŞHT tarixida ilk bor sammitda 14 ta davlat yetakçilari va 10 ta xalqaro taşkilot rahbarlari iştirok etdi. Özbekiston Şarqiy, Janubiy va Markaziy Osiyo, Yaqin Şarq, Kaspiy dengizi mintaqasi davlatlari rahbarlarini bir maydonga töpladi.
Ular döstona muhitda "yuzma-yuz" muloqot qiliş imkoniga ega bölişdi. ŞHTga a’zo davlatlar rahbarlari norasmiy şaroitda umumiy dasturxon atrofida suhbat ötkazayotgan suratini hamma körgan bölsa kerak. Öylaymanki, bu surat sammit bölib ötgan işonçli kayfiyat va muhitni juda yaqqol aks ettirdi.
Sammit arafasida uning natijalari qanday bölişi haqida juda köp turli taxminlar bor edi.
Ba’zi ekspertlar uçraşuv şunçaki rasmiy, odatiy ruhda ötadi, deb ta’kidlagan edi.
Boşqalar esa, aksinça, ösib borayotgan global qarama-qarşilik şaroitida ŞHTning yangi rolini başorat qilişdi. Şanhay hamkorlik taşkiloti dunyoda yangi böliniş çiziqlari va bloklarini şakllantiriş jarayonida iştirok etişi başorat qilingan edi.
Bugun işonç bilan aytiş mumkinki, bu nuqtai nazarlarning heç biri özini oqlamadi.
Samarqand sammiti ŞHT nafaqat eng nufuzli xalqaro taşkilotlardan biri bölib qolayotganini, balki özining asosiy tamoyillari – blokdan taşqari maqom, uçinçi davlatlarga qarşi turmaslik, oçiqlik, konsensus, işonç, özaro manfaatdorlik, tenglik va özaro hurmatga sodiqligini yana bir bor namoyiş etdi.
Özbekiston prezidentining ŞHT “tinçlik, hamkorlik va taraqqiyot yölida birlaşişga, ayirmaçilik unsuridan xoli bölgan jozibador makonga aylanişi lozim”ligi haqidagi murojaati ham öz tasdiğini topdi.
Mavzuga oid
– Samarqand sammitining qanday amaliy natijalarini alohida ta’kidlagan bölardingiz?
– Amaliy nuqtai nazardan, sammit juda qiziqarli va samarali böldi.
Iştirokçi davlatlar energetika va oziq-ovqat xavfsizligi sohasidagi tanazzulning kuçayişi, mavjud logistika yönalişlari va ta’minot zanjirlarining uzilişi, sayyoramizdagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatning yomonlaşuvini e’tibordan çetda qoldirmadi.
Sammit doirasida 40 dan ortiq hujjat imzolangan bölib, ularning aksariyati Özbekiston tomoni taşabbusi bilan tuzilgan va strategik ahamiyatga ega.
Samarqand sammitida qabul qilingan qarorlar çinakam yutuq bölib, ular Şanhay hamkorlik taşkilotini kelgusi önlab yillar davomida rivojlantirişning muhim vektorlari bölib xizmat qiluvçi çinakam yangi strategik yönalişlarni belgilab berdi.
Masalan, strategik hujjatlardan ŞHTga a’zo davlatlarning Uzoq muddatli yaxşi qöşniçilik, döstlik va hamkorlik töğrisidagi şartnomani amalga oşiriş böyiça 2023-2027 yillarga möljallangan kompleks rejasi, şuningdek, iqlim özgarişiga munosabat böyiça ŞHTga a’zo davlatlar rahbarlarining Qöşma bayonoti örin olgan.
Bundan taşqari, ŞHTga a’zo davlatlar örtasida Özaro boğliqlikni mustahkamlaş va samarali transport yölaklarini yaratiş böyiça hamkorlik konsepsiyalari imzolandi.
Qayta tiklanuvçi energiya manbalaridan foydalaniş sohasida hamkorlik dasturi qabul qilindi.
Hududlararo savdoni rivojlantiriş böyiça qöşma çora-tadbirlar rejasi hamda yuqumli kasalliklarning oldini oliş va davolaşda hamkorlik qiliş böyiça “Yöl xaritasi” tasdiqlandi.
Körib turganingizdek, bu hamkorlikning juda dolzarb va muhim amaliy yönalişlari.
ŞHTning kutilayotgan kengayişi Misr, Saudiya Arabistoni va Qatar bilan muloqotda ŞHTga şerik maqomini beriş töğrisidagi memorandumlarni imzolaş orqali amalga oşirildi. Bundan taşqari, ŞHT va qator xalqaro taşkilotlar örtasida rasmiy aloqalar örnatildi. Ular orasida YuNeSKO, ADL, ESKATO kabilar bor.
“Özbekiston-Qirğiziston-Xitoy” temir yöli qurilişi loyihasi böyiça uç tomonlama bitim imzolangani ham muhim ahamiyat kasb etdi. Loyiha öz qarorini 20 yil kutgan edi. Uşbu uluğvor loyihaning amalga oşirilişi Ikkinçi kontinental transport köprigining janubiy yölagini yaratiş bilan birga, uç mamlakat işlab çiqaruvçilari uçun yangi mahsulotlar bozorlarini ham oçib beradi. Yöl qurilişi Markaziy Osiyo mamlakatlari transport infratuzilmasini rivojlantirişni, Fors körfazi va Tinç okeani portlariga qulay çiqişlarini ta’minlaydi.
Samarqand sammiti doirasida ikki va köp tomonlama şakllarda ötkazilgan muzokaralar sonini ham alohida ta’kidlab ötmaslikning iloji yöq. Uşbu uçraşuvlar davomida iştirokçilar bir qator global va mintaqaviy muammolarni muhokama qiliş imkoniga ega böldilar.
Bu borada Qirğiziston va Tojikiston rahbarlarining uşbu davlatlar çegaralaridagi vaziyat böyiça yuzma-yuz uçraşuvi eng ramziy ma’noga ega bölib, şundan söng öt oçişni töxtatiş, şuningdek, qöşinlarni olib çiqib ketiş töğrisida körsatma berildi.
– Hozir asosiy e’tibor va muhokama Özbekiston prezidenti Şavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan “Umumiy xavfsizlik va farovonlik yölida Samarqand birdamligitaşabbusi”ga qaratilgan. Köpçilik bu taşabbusni uşbu sammitning asosiy voqeasi deb ataydi. Samarqand taşabbusining ahamiyati va öziga xosligi nimada?
Şubhasiz, Özbekiston rahbari tomonidan ilgari surilgan “Umumiy xavfsizlik va farovonlik yölida Samarqand birdamligi taşabbusi”ni ŞHT sammitining asosiy voqeasi deb ataş mumkin.
Prezident Şavkat Mirziyoyevning taklifi Samarqand sammiti arafasida e’lon qilingan dasturiy maqolasining mantiqiy davomi böldi.
Darhaqiqat, Samarqand taşabbusini uning maqolasida belgilab berilgan zamonaviy dunyo tartibining asosiy çaqiriqlari va muammolariga öziga xos javob deyiş mumkin.
Şuning uçun, bu taşabbus ana şunday e’tibor tortgani va ekspertlar muhokamasi markazidaligi tabiiy.
Samarqand taşabbusining ahamiyati haqida gapirar ekanman, bir-ikki fikrga töxtalib ötmoqçiman.
Birinçi navbatda, bugungi murakkab geosiyosiy şaroitda uning dolzarbligi. Jahon miqyosida işonç va özaro begonalaşiş inqirozi kuçayib borayotgan bugungi kunda, Özbekiston prezidenti ta’kidlaganidek, “umumiy kelajagimizga befarq bölmagan, kelişmovçiliklarga qaramay, kelişilgan yondaşuvlar va yeçimlarni izlaşga tayyor bölgan” barçani konstruktiv muloqotga jalb etiş muhim.
Jahon hamjamiyati oldida mahalliy mojarolarning kuçayişidan tortib global iqtisodiyotning tiklanişi va iqlim özgarişigaça bölgan köplab muammolar turibdi.
Bu tahdidlarni muloqot, davlatlararo aloqalar, birgalikdagi sa’y-harakatlarsiz oson zararsizlantiriş mumkin emas.
Bundan taşqari, Samarqand taşabbusining öziga xosligini ham alohida ta’kidlaş joiz. Darhaqiqat, bugungi kunning dolzarb masalalari böyiça hali öxşaşi bölmagan global muloqot maydonini şakllantiriş taklif etilmoqda.
Ya’ni iqtisodiyoti, geografiyasi, kattaligi, madaniyati turliça bölgan davlatlar va xalqlarni birlaştira oladigan maydon. Ularni birgalikda mulohaza yuritiş, xavfsizlik va barqaror rivojlanişni yanada ta’minlaş uçun yangi yondaşuvlarni izlaş maqsadida birlaştiriş.
Aytiş mumkinki, ŞHT doirasidagi özaro hamkorlikning muvaffaqiyatli modeli jahon darajasiga kötarilib, xalqaro hamkorlikning yangi formati uçun asos bölmoqda.
Darhaqiqat, geosiyosiy raqobat, madaniy va qadriyatlar nizolari, milliy xudbinlik va mafkuraviy tarafkaşlikdan xoli yangi xalqaro muloqot boşlanmoqda.
– Bu taşabbus hayotga qanday tatbiq etilişi va amalda ilgari surilişi hammani qiziqtirayotgan bölsa kerak?
Samarqand taşabbusining yana bir öziga xos jihati uning batafsil öylanganligidir. Bu taşabbus uçun qilingan taşabbus emas. Prezident Şavkat Mirziyoyev bu haqda gapirar ekan, uni darhol amalga oşirişning öziga xos mexanizmini belgilab berdi.
Mazkur taşabbusni amaliy amalga oşiriş masalalarini 2023 yilda bölib ötadigan xalqaro Samarqand forumida siyosiy yetakçilar, nufuzli jamoatçilik, işbilarmon, ilmiy va ekspert doiralari vakillari iştirokida birgalikda körib çiqiş taklif etildi.
Samarqand taşabbusini ilgari suriş maqsadida Harakat dasturini qabul qiliş közda tutilgan.
Demak, Samarqand taşabbusining barça faoliyati, taklif va qarorlarining amaliy muvofiqlaştirilişi ta’minlanadi. Bir söz bilan aytganda, bu bir martalik loyiha emas, global miqyosda doimiy hamkorlik mexanizmini yaratiş va qöllab-quvvatlaşga qaratilgan yangi siyosiy va diplomatik jarayon boşlanmoqda.
– Nima sababdan şunday minbarga aylaniş uçun aynan Samarqand tanlandi?
- Prezident töğri ta’kidlaganidek, hamkorlik, özaro hamjihatlik va döstlik timsoli bölgan “Samarqand ruhi” bilan suğorilgan taşabbusning ramziy ma’nosini qayd etmaslikning iloji yöq.
Samarqand xalqaro muloqot maydoniga aylaniş uçun noyob tarixiy zamin, barça zarur infratuzilma va tajribaga ega.
Öz navbatida, Özbekiston aynan özining siyosiy-diplomatik salohiyati, prezidentning şaxsiy obrösi tufayli juda xilma-xil davlatlarni, jumladan, taşqi siyosiy yönalişlari turliça bölgan mamlakatlarni bir maydonda töplaş imkoniyatiga ega bölgan davlatdir. Bugungi kunda bu sifat har qaçongidan ham köproq talabga ega. Sönggi ŞHT sammiti esa buning yana bir tasdiğidir.
Yangi Özbekiston ötkir mintaqaviy muammolar, jumladan, Afğoniston yönalişidagi muammolarni hal etişga qaratilgan xalqaro sa’y-harakatlarni ilgari suriş böyiça boy va muvaffaqiyatli tajribaga ega. Aytiş mumkinki, mamlakatning "diplomatik jozibadorlik markazi" maqomi işonçli tarzda mustahkamlanib qolmoqda.
Masalan, öz vaqtida 2017 yilning noyabr oyida bölib ötgan Markaziy Osiyo böyiça Samarqand konferensiyasi haqiqatda mintaqa davlatlarining yanada mustahkamlanişiga asos solgan edi. Darhaqiqat, Markaziy Osiyo davlatlarini yaqinlaştiriş, mintaqada konstruktiv hamkorlikning yangi mantiğini şakllantiriş uçun ilk qadamlar aynan öşanda Samarqandda qöyildi.
Bundan taşqari, mamlakatimizda afğon muammosiga bağişlangan qator xalqaro anjumanlar ötkazildi. Toşkent diplomatiyasi tufayli Afğoniston masalasi yana xalqaro miqyosdagi diqqat markaziga tuşdi.
Şubhasiz, Özbekistonning xuddi şunday muvaffaqiyatli tajribasi zamonning boşqa dolzarb masalalarini hal qilişda ham qöllanilişi mumkin.
– Nima uçun Samarqand taşabbusi ŞHTning boşqa a’zolari va sammit mehmonlari tomonidan bunday yuksak baho berilib, qöllab-quvvatlandi deb öylaysiz?
- Töğri aytasiz, Samarqand taşabbusi ŞHT hamkorlari tomonidan keng qöllab-quvvatlanayotganini ta’kidlamaslik mumkin emas. Özbekiston Prezidentining taklifi sammitning yakuniy Deklaratsiyasida öz aksini topdi.
Taşabbusning bunday qöllab-quvvatlanişi tasodifiy emas. Bu Özbekiston va uning rahbarining yuksak işonçi va sözsiz nufuzi ifodasidir.
Markaziy Osiyoning barça davlatlari va Afğoniston bilan çegaradoş bölgan Özbekiston mintaqaviy xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlaşda alohida örin tutayotgani Toşkentning hamkorlariga yaxşi ma’lum.
Qolaversa, Toşkent doimo mas’uliyatli, izçil va pragmatik taşqi siyosat yuritib kelgan. Mamlakatimiz barça kuç markazlari – Rossiya, Xitoy, AQŞ, Yevropa davlatlari bilan mutanosib munosabatlar örnatişga muvaffaq böldi. Toşkent öz misolida, hamkorlikning boşqa yönalişlardagi munosabatlariga zarar yetkazmagan holda, bir taşqi siyosat yönalişida muvaffaqiyatga erişiş mumkinligini isbotladi.
Şu tariqa, ŞHT sammitidan söng Özbekistonda Turkiy tilli davlatlar taşkilotiga a’zo davlatlar rahbarlarining uçraşuvi, Yevropa tiklaniş va taraqqiyot banki yiğilişi, vazirlar yiğilişi va özaro boğliqlik böyiça birinçi “YeI – Markaziy Osiyo" mintaqaviy konferensiyasini ötkaziş rejalaştirilmoqda.
Ya’ni Özbekistonning taşqi hamkorlari Toşkent diplomatiyasini baham köradi, unga işonadi va yuqori baholaydi.
Binobarin, Samarqand taşabbusi jahon miqyosida keng qamrovli va özaro manfaatli hamkorlikni mustahkamlaş uçun yangi imkoniyatlar oçişiga şunday katta umid va işonç bor.
