Dunyo aholisi 8 milliardga yetdi: Yerda odamlar soni ideal miqdorda bölişi kerakmi?

Ötgan yili mamlakatda 812 mingga yaqin çaqaloq tuğilgan. Bu körsatkiç 1899 yildan beri eng kam tuğiliş böldi. Bir yillik ölim soni qariyb 1 mln 440 mingni taşkil qildi. Bu esa mamlakat aholisi ösiş örniga kamayganini anglatadi.

Şu bilan birga, Yaponiya dunyoning eng tez qariyotgan mamlakati hamdir. Aholisining 30 foizini 65 yoşdan oşganlar taşkil qiladi. Yaponiya tuğiliş kamayib borayotgan yagona şarq davlati emas. Janubiy Koreya, Xitoy, Tayvan, Singapurda ham tuğiliş körsatkiçlari yuqori emas.

"Hukumatlarning tuğilişni kamaytirişga qaratilgan harakatlari bir neça ön yillar davomida saqlanib qolsa, asrning ikkinçi yarmida global aholi ösişining sezilarli darajada sekinlaşişiga olib kelişi mumkin”, – degan BMTning Iqtisodiy departamenti Aholişunoslik va ijtimoiy masalalar bölimi direktori Jon Vilmot.

2050 yilgaça dunyo aholisining prognoz qilinayotgan ösişining yarmidan köpi 8 davlat hisobiga töğri keladi. Bular Kongo Demokratik Respublikasi, Misr, Efiopiya, Hindiston, Nigeriya, Pokiston, Filippin va Tanzaniya Birlaşgan Respublikasi.

Keksalar soni oşişi paydo qiladigan muammolar

Afrikaning köpgina mamlakatlarida, şuningdek, Osiyo va Lotin Amerikasi va Karib havzasi mintaqalarida tuğiliş qisqarişi tufayli mehnatga layoqatli 25 yoşdan 64 yoşgaça aholi uluşi ortib bormoqda. 65 va undan katta yoşdagi dunyo aholisining uluşi 2022 yildagi 10 foizdan 2050 yilda 16 foizgaça kötarilişi prognoz qilinmoqda. Ya’ni dunyo böylab 65 va undan katta yoşdagilar soni 5 yoşgaça bölgan bolalar yoki 12 yoşgaça bölgan bolalar sonidan 2 barobar köproq bölişi mumkin.

Rivojlangan mamlakatlar oldida aholining qarişi va kamayişi işçi kuçi va malaka taqçilligiga olib keladi. Keksalar köpligi iqtisodiy samaradorlik va innovatsiyalarni sustlaştiradi, iqtisodiy ösiş va rivojlanişni sekinlaştiradi, hukumatlar va odamlarga barqaror moliyaviy bosim ötkazadi. Jamiyatlarda madaniy va etnik siljişlarga olib keladi, siyosiy va etnik özgarişlar, mamlakatlar harbiy kuçi kamayişi kabi muammolarni ham köndalang qöyadi.

BMT aholisi qarib borayotgan mamlakatlarga davlat dasturlarini keksalar sonining ösişiga moslaştiriş, umumiy soğliqni saqlaş va uzoq muddatli parvariş tizimlarini yaratiş, ijtimoiy ta’minot, pensiya tizimlari barqarorligini oşiriş kerakligini tavsiya qilgan.

Kamayiş sabablari va unga qarşi çoralar

Tuğiliş kamayişi sabablari sifatida ta’lim va iş jarayonlarida ayollar köpligi, homiladan saqlaniş vositalari, erkaklar butun e’tiborini karera qilişga qaratib, oila haqida unutib qöyişayotgani sabab bölayotgani aytiladi.

Hozirgi kunda ayrim davlatlar aholini köpaytiriş uçun turli mexanizmlardan foydalanmoqda. Ba’zilari ayollarga homilasini olib taşlaşni çeklamoqda. Ayrim davlatlarda ayollarning huquqlarini kengaytiriş va tenglikka zid bölgan gender stereotiplari tarğib qilinmoqda. BMT esa mamlakatning demografik holati qanday bölişidan qat’i nazar, inson huquqlarini buzuvçi aholi siyosatini qöllaşni oqlamasligini ma’lum qilgan.

Dunyo aholisining ideal soni bölişi kerakmi?

Dunyo aholisi soni doimiy özgarişda bölar ekan, ayrim tadqiqotçilar dunyo uçun ideal aholi soni bölişi kerakmi degan savolni örtaga taşlaydi. BMT esa buni butunlay rad etgan.

“Ideal aholi sonini aniqlaş va unga erişiş uçun har qanday uriniş muvaffaqiyatsizlikka uçraydi. Bundan taşqari, biz avvalo ideal populyatsiya hajmini aniqlaş uçun umumiy mezonlar bölişiga qarşimiz.

Ikkinçidan, şunday mezonlar bölgan taqdirda ham, insoniyat ideal aholi soniga qanday erişiş mumkinligini bilmaydi. Çunki tuğilişlarni oşirişga qaratilgan sa’y-harakatlar ham vaqtinçalik ta’sir körsatadi. Ma’lum davrdan keyin bu ham samara bermay qöyadi.

Uçinçidan, biz tuğilişni köpaytiriş yölini topsak ham bu vaqtinçalik yoki doimiy siyosat bölişi borasida aniq qarorga kelişimizga töğri keladi”, – deyiladi taşkilot hisobotida.