«Ukrainada rossiyalik harbiy asirlar qatli» videosi. Bu haqda nimalar ma’lum?
|16:09 / 24.11.202273 98312 min
Rossiya mudofaa vazirligi ukrainalik harbiylarni taslim bölgan rus askarlarini otib taşlaşda ayblamoqda. Vazirlik ayblovi Telegram-kanallarda tarqalgan videorolik asosida ilgari surilgan. Ukraina tomoni bu borada tergov işlari olib borilayotganini ma’lum qildi.
Ukrainalik harbiylar Luhansk oblastida rus askarlarini otib taşlagani aytilgan lavhalar (otiş jarayoni videolarda aks etmagan) Rossiya rasmiylarining keskin reaksiyasiga sabab böldi.
«Qonli qirğin» deb atalgan uşbu voqeaga RF mudofaa vazirligidan taşqari, Rossiya TIV, RF prezidenti huzuridagi Inson huquqlari kengaşi, Rossiyaning Inson huquqlari böyiça komissari va Tergov qömitasi ham munosabat bildirdi. Ular asirlar qatl etilgani böyiça tergov ötkazilişini talab qilib, köplab xalqaro taşkilotlarga murojaat yöllangani haqida xabar berdi.
Ukraina reaksiyasi
Ukraina videoda tasvirga tuşirilgan voqealar böyiça tergov işlari olib bormoqda. Bu haqda mamlakatning bir qança rasmiylari aytib ötdi.
Xususan, Ukraina boş vazirining Yevropa va Yevroatlantika integratsiyasi böyiça örinbosari Olga Stefanişina Kanadaning Galifaks şahrida bölib ötgan xavfsizlik forumi çoğida uşbu masalaga töxtaldi.
«Albatta, Ukraina hukumati uşbu video yuzasidan tekşiruv ötkazmoqda», degan u. Uning aytişiça videoning qisqa parçalari Moskva aytayotgan da’volarni tasdiqlaşi ehtimoli past.
«Ukraina harbiylarida, keyinçalik ukrainalik asirlarga almaştiriş uçun imkon qadar köproq ruslarni qölga oliş haqida töğridan töğri buyruq bor», deya qöşimça qilgan Olga xonim.
Ukraina prezidenti devoni rahbari maslahatçisi Aleksey Arestoviç advokat va jurnalist Mark Feyginga bergan intervyusida videoyozuvda rus askarlaridan biri qurolli qarşilik körsatmoqçi bölganini köriş mumkinligiga e’tibor qaratdi.
«Agar siz taslim bölişga qaror qilib, keyin tösatdan qurolni qölga olsangiz, demak, siz endi qarşilik körsatayotgan qahramon emassiz, balki Jyeneva konvensiyasi qonunlarida zid tarzda uruş jinoyati qilmoqdasiz», degan Arestoviç.
Şuningdek, uning sözlariga köra, taslim bölganlarning xavfsiz ekanligi haqidagi qarorni ularni asirga olganlar qabul qilişi kerak.
«Biz yerda yotganlar yoki ularning heç bölmaganda ba’zilari özini qanday tutgani va ular qanday holatda halok bölganini bilmaymiz va buni videodan ham aniqlaşning iloji yöq. Asirlar haqiqatan ham avtomatik öqotar yoki yakka öqotar qurollardan otilgani va ular qanday holatda halok bölgani bizga qoronği», deydi Arestoviç.
Mavzuga oid
Xuddi şunday taxminni Ukraina Oliy Radasining inson huquqlari böyiça komissari Dmitro Lubinets ham ilgari surgan. U öz Telegram-kanalida yozişiça, videoning alohida qismlaridan şunday xulosa qiliş mumkin: «ruslar taslim böliş sahnasidan foydalanib, uruş jinoyati sodir etgan – ular Ukraina qurolli kuçlari harbiylarini yöq qiliş uçun öt oçgan».
«Bu holatda rossiyalik harbiy xizmatçilarni harbiy asir deb bölmaydi, çunki ular jang qilib, kelişuvga xiyonat qilgan. Javoban öq uziş esa uruş jinoyati hisoblanmaydi. Aksinça, qirğin uçun xalqaro huquq himoyasidan foydalanmoqçi bölayotganlarning özlari jazolanişi kerak» deb yozgan deputat.
BBC naşrining Reality Check loyihasi tadqiqotçilari Makeyevkadagi videolarni örganişning dastlabki natijalarini taqdim etgan. Ularning sözlariga köra, faqatgina bir videoga tayangan holda Rossiya da’volarini tasdiqlaşning imkoni bölmagan.
Hozirgaça nimalar ma’lum?
Videodagi voqea 12 noyabr kuni yoki undan oldinroq Luhansk oblastidagi front çiziğida joylaşgan Makeyevka qişloğida sodir bölgan.
Öşa kuni keçqurun va ertasi kuni Ukraina saytlarida qişloq uyi hovlisida yerda yotgan rus askarlarining jasadlari aks etgan, dronda olingan tasvirlar paydo böldi.
Ijtimoiy tarmoqlarda uşbu kadrlarga yozilgan matnlarda rus askarlari minomyot hujumi oqibatida halok bölgani haqida söz boradi. Tasvirlar Ukraina mudofaa vazirligining Makeyevka hududidagi janglar videosiga ham kiritilgan.
17 noyabr kuni xuddi şu voqeaning boşqa kadrlari ham paydo böldi. Ularni ukrainalik askarlar bevosita voqea joyida suratga olişgan. Videorolikda ukrainalik askarlar ferma hovlisida bölib, omborga yaşiringan rus askarlariga çiqişni buyurganini köriş mumkin. Ular qurollarini ombordan çiqayotgan rus harbiylariga qaratib, ulardan qaysi biri ofitser ekanligini va hamma binoni tark etgani yoki yöqligini söraydi.
Videokadrda şuningdek, qolgan safdoşlari yerda yotgan paytda, boşqa bir nisbatan töqroq formadagi askar burçakda paydo bölib, ukrainaliklarga qarata öt oçganini köriş mumkin.
Şundan söng, kamera yerga tuşib ketadi va otişma ovozlari eşitiladi.
Videodan u kimni nişonga olgani, kim tarafda urişayotgani va şundan keyin nima bölganini bilişning iloji yöq.
BBC nimalarni topişga muvaffaq böldi?
Dron tasvirlari va voqea joyida olingan videodagi kadrlar bir xil va öşa hodisaga tegişli.
Har ikki videoda ham hovlining kiriş eşigi, şuningdek qizil qöğirçoq maşinaga öxşaş narsa körinib turibdi. Va yanada muhimi, ikkala videoda ham askarlar yotgan pozalar bir xil — ölimdan oldin ham, keyin ham.
Videotasvirlarda taslim bölgan rossiyalik harbiylarning öldiriliş sahnasi yöq.
Bu uruş jinoyatimi?
Rossiya mudofaa vazirligi uşbu hodisani öndan ortiq harakatsiz rossiyalik harbiylarning boşiga «qasddan va usluban» otib öldiriş sifatida qoraladi.
Qurolini taşlab taslim bölgan askarni öldiriş yoki unga jarohat yetkaziş uruş jinoyati hisoblanadi. Biroq, soxta taslim böliş ham uruş qoidalariga zid.
Şu haftada BMT Inson huquqlari böyiça Oliy komissari boşqarmasi Ukrainadagi uruş davrida harbiy asirlarni saqlaş şaroitlari haqidagi hisobotini e’lon qildi.
Hisobotni tayyorlaş çoğida BMT xodimlari Rossiyada asirlikda bölgan 159 nafar ukrainalik va Ukraina asirligidan qaytgan 175 nafar rossiyalik bilan suhbat ötkazgan. Hisobot mualliflarining ta’kidlaşiça, ikkala tomon ham asirlarni qiynoqqa solgan, biroq Rossiyadagi ukrainalik asirlarga doimiy şafqatsiz munosabatda bölgan.
Rossiya Ukrainaga keng kölamli hujum boşlaganidan beri Moskva va Kiyev bir-birini harbiy jinoyatlarda ayblab kelmoqda, biroq Rossiya jinoyatlari haqidagi xabarlar soni va miqyosi Ukrainanikidan ança köp.
The New York Times tahlili
The New York Times naşri (Buçadagi qirğinni isbotlaşda katta rol öynagan naşr) voqea böyiça öz taftişini ötkazgan.
Hodisa ikkita manba tomonidan suratga olingan. Biri mobil telefoni yordamida voqeani suratga olgan ukrainalik askar, ikkinçisi esa ukrainalik askarlarning olğa siljişini kuzatayotgan dron. Uşbu videolar bir joyda suratga olinganini tasdiqlaş va ular körsatuvçi narsalarni tahlil qiliş orqali NYT voqealar ketma-ketligini taxmin qilgan.
Birinçi videoda bir guruh qurollangan ukrain askarlari dalada yotgan holda uzoqdagi nişonga öq uzayotgani körinadi. Askarlar ukrain va rus tillarida gaplaşadi. Operator askar öz yuzini ham körsatadi.
Ikkinçi videoda xuddi şu askarlar guruhining ferma uyi hovlisida ekanligi havodan körsatilgan. Hududdagi boşqa binolar singari uy va uning atrofidagi binolar ham janglardan jiddiy zarar körgan.
Dron tasvirida bir ukrainalik askar yerga yotgan holda patron lentasiga ulangan pulemyot bilan hovlining omborlaridan birini nişonga olgan. Uning orqasida ikkinçi ukrain askari turgan. Uçinçi ukrainalik askar qölida vintovka bilan hovlini aylanmoqda. Törtinçi askar esa yerga yotgan holda halok bölgan rus askarining jasadini tekşirayotgan bölgan.
Nariroqda, halok bölgan yana bir rus askari murdasi yotadi.
Rus askarlarining köpçiligi omborga yaşiringan, biroq ular bu tasvirda hali taşqariga çiqmagan.
Keyingi sahna öşa ukrainalik askar tomonidan hovlida suratga olingan mobil telefon videosida aks etgan. Videoda uzilişlar bor, lekin nima uçunligi aniq emas. Unda ukrainalik tört askar bor, ulardan kamida uç nafari qurollangan.
Vintovka tutgan ukrainalik askar ehtiyotkorlik bilan binoga yaqinlaşadi, şerigi esa uni pana qilib turadi. Bir neça öq ovozlari eşitiladi, ammo qayerdanligi aniq emas. Şundan söng ukrainlik askar rus harbiylarini möljalga olgan holda asta-sekin ortga çekinadi.
Video uzilib qoladi va qayta davom etganda olti rus askari bir-birining yonida yuztuban yotgani körinadi. Ulardan kamida ikkitasi tirik, videoda ular harakatlangan, qolganlari esa harakatsiz. Videoda yana tört nafar askar birin-ketin binodan çiqib kelayotgani, ba’zilari qöllarini kötarganini köriş mumkin. Ular yerda yotgan boşqa safdoşlariga qöşiladi.
Ularning yonida turgan ukrainalik askar huşyorlikni yöqotadi va qurollarini yerga qaratadi. Ruslarni qölga oliş yakunlangan va bu muammosiz tugagandi. Biroq birdan vaziyat özgaradi.
Bino burçagidan çiqib kelgan noma’lum qurolli şaxs ukrainaliklarni nişonga olib öq uza boşlaydi. Voqeani tasvirga olayotgan askar kamerani tuşirib yuboradi. Keyingi qisqa kadrda uning yonidagi askar rus jangçisini nişonga olganini köriş mumkin.
Şu bilan bu video tugaydi. Ammo bu yerni havodan tasvirga olgan dron otişma natijasini körsatadi.
Videoda yerga yotgan rus askarlari harakatsiz qoladi. Ularning atrofi qon bölib, qon aksariyatining boşi tarafda töplangandi.
Ukrainaliklarga kutilmaganda öq uzgan rus askari jasadi ham öşa joyda yotgan. Uning yonidagi oq ğişt, aftidan ukrainaliklar unga öq uzganda devordan qöporilgan.
«Ularning köpçiligi boşiga otilgan öq natijasida halok bölgan. Jasadlar yonida qon kölmaklari bor, bu ularning şunçaki öliş uçun şu yerga taşlab ketilganini anglatadi. Ularga yordam berişga yoki ularni olib ketişga harakat qilişmagan», — deydi sud-tibbiy eksperti doktor Rohini Haar.
Utrext universitetining harbiy jinoyatlar böyiça sudlov eksperti Iva Vukusiçning aytişiça, faqat video dalil asosida uruş jinoyati sodir etilganini aniqlaş qiyin va bunda hal qiluvçi omil — ruslar otib taşlangan vaqtdir.
«Ular ketma-ket, navbat bilan öldirilganmi yoki rus askari panadan çiqib ukrainlarga hujum qilgan paytda yoppasiga otilganmi? Agar rus askarlari xavf yöq qilingandan keyin, qasos oliş sifatida öldirilgan bölsa, unda bu yaqqol uruş jinoyati», deydi Vukusiç.
Şuningdek, uning qöşimça qilişiça, agar bu harbiylar otişma payti öldirilgan bölsa unda bu uruş jinoyati emas. Çunki rus askarlari yerda yotgan bölsa-da, ukrainaliklar ularni tintuv qilmagan va ularda qurol bor-yöqligidan bexabar bölgan.
«Ukraina rasmiylari tergov ötkaziş qobiliyatiga ega. Ular öz dalillari va xulosalarini oşkora bölişişi kerak», deydi Vukusiç.
