“JSTga a’zo bölsak, import bosib kelişidan qörqişadi, lekin bozor hammasini joyiga soladi” - tadbirkor

— Eksportçi tadbirkor sifatida sizni JSTga a’zo böliş borasida qanday masala öylantiryapti?

— Taşkilotga a’zolik masalasida BMT, Jahon savdo taşkiloti va Özbekiston hukumati xususiy sektor vakillari bilan davra suhbati ötkazdi. Unda yöl xarajatlarini subsidiyalaş borasida savol berdim. Eksportçi mamlakatlar tomonidan yölkira xarajatlari subsidiyalanişi qançalik boşqa iştirokçilarga imkoniyat yaratadi, raqobatbardoşlikni ta’minlaydi, deya söradim. JSTga a’zo bölgandan keyin hozirgi paytda hukumat tomonidan eksportçi korxonalarga berilayotgan kömaklar, subsidiyalar bekor qilinganda Özbekistondagi korxonalarning raqobatbardoşligi zaif bölib qolişini nazarda tutgandim. Çunki Özbekistonning geografik joylaşuvi noqulay, eksportda logistika xarajatlari qimmat. Lekin aytişdiki, bular muhokama qilinadigan masalalar bölib, Özbekiston tomoni JST bilan olib borayotgan muzokaralarda şuni nazarda tutayotgan ekan.

— Taşqi savdo vaziri örinbosari Badriddin Abidov a’zolik ayrim sohalarga negativ ta’sir qiladi degandi. Siz öz sohangizdan kelib çiqib hukumatning xavotirlariga qanday qaraysiz?

— Men bunga rozi emasman, oçiqça aytaman. Çunki tekstil sohasida jahonga oçiliş 36 million aholiga ega Özbekiston uçun katta imkoniyat. Köp mamlakatlar bilan soliştirib köriş mumkin: ularning geografik joylaşyvi ham juda qulay; Vetnam, Bangladeş kabi tekstil gigantlari bor. Lekin ularning özida paxta yetiştirilmaydi, özining xomaşyosi yöq. Import qilib turib, tayyor mahsulot işlab çiqarib butun dunyoni (mahsuloti bilan) egallab olyapti.

Özbekistonda tayyor kiyim-keçak importining örnini bosuvçi mahsulot işlab çiqaramiz, yuqori sifatli matolarni olib kiramiz desak, qandaydir bojlar, yölkira xarajatlari bor. Xomaşyo olib kirib, qayta işlab tayyor mahsulot işlab çiqarmasak, import örnini bosadigan mahsulot qilmasak bölmaydi.

Körib turibmizki, köplab jahon bozoriga çiqadigan xaridorlarimiz Özbekiston bozoriga qiziqiş bildiryapti. Biz aytdikki, işlab çiqara olamiz. Ammo material bazamiz biroz zaif. Tekstil sohasi faqat paxta emas, ança aksessuarlar – turli, yuqori texnologik matolar talab qiladi. Özim hozir kiygan pidjagim (suratdagi – tahr.) Özbekistonda işlab çiqarilgan. Ammo matosi Özbekistonniki emas. Mana şu matoni olib kelib, tayyor mahsulot qilgan Özbekiston korxonasi. Bu Xitoy yoki Turkiyadan olib kelinadigan pidjak örnini bosdi. Men borib butikdan olmadim-da, özimizning Özbekistonda işlab çiqarilgan, Özbekistonda qöşimça qiymat (işçi kuçi) yaratgan mahsulotni oldim. Bunday pidjaklarni Rossiya, Belarus, Ukraina, Gruziya, kerak bölsa, Turkiya, Yevropa va boşqa mamlakatlarga eksport qila olamiz.

Germaniyaning juda taniqli brendi bilan işlayapmiz – undan olib kirayotgan xomaşyomiz 88-90 foiz import. Germaniyadan xomaşyo olib kirib, qayta işlayapmiz, natijada juda yuqori sifatli tovarlarni Yevropaga reeksport qilyapmiz. Lekin bu yerda manfaat olgan özimizning qoraköz özbek işçilari böldi.

Buning qöşilgan qiymati ham juda yuqori, Özbekistondan heç qanday moddiy boylik çiqib ketmadi, yana valuta kirib keldi. Bu tezisga rozi emasman, tekstil sohasiga JSTga a’zolik juda ijobiy ta’sir qiladi deb öylayman.

— Hukumat bojlar mahalliy işlab çiqaruvçilarni qöllab-quvvatlaydi degan pozitsiyada. Siz ham mahalliy işlab çiqaruvçisiz, sizni bojlar himoya qiladimi?

— Uçraşuvlarda [hukumatga] yengil sanoat sohasini rivojlantiriş uçun Özbekistonga olib kelinadigan materiallarni, aksessuarlarning hammasini bojxona tariflaridan ozod qiliş haqida juda köp aytdim. Köpçilik bu bilan Özbekistondagi material işlab çiqariş ölib qoladi-yu deydi. Yöq! Bozorning özi hammasini joyiga soladi.

Birgina pidjak misolida aytsak, uning tugmasi, yorliği kabi mayda aksessuarlar kerak böladi. Bir-ikkita şunday aksessuarlar işlab çiqaradigan korxonalar bor deb, importga aksiz yoki bojlar qöyilgan.

Bu mahsulotlarni olib kirganda uning qöşilgan qiymati kimning böyniga tuşadi? Xaridorning-da. Tayyor mahsulot qimmatlaşib ketaveradi. Özbekistonda tayyor mahsulot işlab çiqarildimi, qayerdandir kelayotgan tayyor mahsulotning örni bosildi degani. Tayyor tugma, ip yoki zamokka boj qöyiş bu notögri. JSTga a’zo bölganda esa erkin raqobat yuzaga keladi.

Mahalliy işlab çiqaruvçilar borasida bir misol keltirgan edim. Hozir Özbekiston gilamçilikda nafaqat Markaziy Osiyo, balki Yevrosiyo mintaqasida professionallik, işlab çiqarayotgan mahsulotlar sifati va turi böyiça katta öringa ega. Özbekiston gilamçilik sohasida lider deb ayta olaman. 2005 yillardan orqaga qarasak, gilamçilar Turkiyadan tayyor gilam olib kelib sotişardi. Körişdiki, gilamning orqasini yelimlaşni özimizda ham qilsa böladi. Ular Turkiya fabrikalaridan gilamlarni orqasiga yelim yopiştirilmagan holda olib, Özbekistonda yelimlaşni boşlaşdi. Sal ötib, imkon topib eski bölsa ham uskunalar olib kelişdi. Keyin oddiy va yengil gilamlarni işlab çiqa boşlaşdi. Şundan keyin kattaroq uskunalar olib kelib, xomaşyo olib kirib katta gilamlar işlab çiqarişni yölga qöyişdi. Hatto ayrim xomaşyolarni özimizda işlab çiqara boşlaşdi.

Bu bilan şuni aytmoqçimanki, biznes qayerda bölsa ham öz foydasini topadi. JSTga a’zo bölib, bojlarni olib taşlasak, effekt xuddi şunaqa böladi. Dunyodan tayyor mahsulot bosib keladi deb qörqyapmiz, ammo bozor öz joyiga soladi.

Katta-katta brendlar çetdan mahsulot olib keluvçi xorij kompaniyalari ham logistika xarajatlari tufayli Özbekistonga tayyor mahsulot olib kelgandan köra, şu yerda işlab çiqargan foydaliroqligini tuşunişadi. Bundan özimizga foyda – iqtisodiyotda qöşimça qiymat yaratiladi, işçilarimiz iş bilan ta’minlanadi.

Madina Oçilova suhbatlaşdi.