“Energetikadagi muammolar hal bölişi uçun sohani xususiylaştiriş, tarifni bozor belgilaşi kerak” – ekspertlar

— Davlat monopoliyasi bilan bu tizim amalga oşadimi? Bunga qanday qaraysiz?

— Buni xususiylaştiriş kerak deb öylayman. Lekin yetkazib beriş va tarqatiş qismini xususiylaştiriş unçalik töğri bölmaydi. Çunki bozor muhitiga ötgaç, bu qismlar asosiy struktura bölib qoladi, şuning uçun xususiylaştiriş töğri emas.

Ammo hozirgi infrastrukturamiz bunga javob bermaydi, barçamiz bilamiz. Çunki eskirgan. Muammolarga eng asosiy sabablardan biri ham şu – eskirgani.

Sarvar Qurbonov, SKB Energy Company  MÇJ QK rahbari:

— Davlat hammaga bir xilda limitni belgilaşi kerak. Energiya tejaşda biz uy qurilişi, joylaşişi, derazalardan quyoş nuri tuşişi, havo aylanişigaça hisobga olişimiz kerak. Albatta, foyda beradi bular. Aytganimdek, limit qöyilsa, aholi öşa limit darajasiga tuşiş uçun tejaş çoralarini köradi.

Hozirgi elektr öçiş paytida xalq elektr tarmoqlaridagi pastdagi bajaruvçi xodimlarni yomon körib yotibdi. Ularni emas, yuqorida turgan, korrupsiya qilayotgan, özini oqlayotgan odamlarni yomon köriş kerak.

Baxtiyor Ğoziyev, ABREST Energy Engineering MÇJ tijorat direktori:

— Limit haqida gap ketyapti. Men Hindiston tajribasini örganganman bu borada. Aholisi, işlab çiqarişi, sanoati katta bölgan Hindiston qanday qilib energiya tizimini barqarorlaştirgan, degan savol qiziqtirgan. Va borib şu narsaga guvoh bölganmanki, ular aholiga ham, yuridik taşkilotlarga ham — hammasiga limit qöygan. Qaysidir toifaga limitdan köp elektr berilmaydi deyilgan, yana qaysidirlariga bir neça barobar qimmatroq ta’rifda pul tölaşi belgilangan.

Korxonalarni, taşkilotlarni kördim, ular limitdan oşgan elektrni özlari işlab çiqarişga şaroit yaratgan. Umuman, barça imkoniyatdan foydalanişgan. Öz-özidan bular mamlakatning umumiy elektr tarmoqlariga yengillik bergan va barqaror energetika ta’minotini yölga qöygan.

Bizda ham imkoniyatlar bor. Masalan, Özbekistonda ham 500 KVtgaça bölgan gidro elektrostansiyalar qurişga ruxsat berilgan. Deylik, işlab çiqaruvçilar kiçik kanal va ariqlarga örnatişi mumkin. Bunga esa tariflar oşirilişi majburlaydi, albatta.

Aholidagi norozilik kayfiyatiga sabab bölayotgan omillardan biri sönggi yillarda Özbekiston energetika sohasiga juda katta sarmoyalar olgan, qarzlar olgan. Lekin energetika tizimimiz qisman yaxşilangan, töliq emas. Olingan pullar energiya tizimiga borgan, lekin maqsadli sarflanganmi — şunisi muhim.

Bizdagi Askue tizimi unça-munça rivojlangan davlatda yöq. Biz bu tizimga juda katta pul sarfladik. Lekin öşa 5-6 yil ilgari şu tizim joriy etilganda, undanam aktualroq masalalar bor edi, balki, degan savol mavjud. Yana masalan, yuqori kuçlanişli post stansiyalarni modernizatsiya qiliş loyihasi bor. Bunga Jahon banki juda katta pul ajratgan. Şu loyiha doirasida bitta stansiyaga bir yili transformator örnatilgan, yana bir yili boşqa narsa. Öşa har yili loyiha qilingan bu uçun. Şu narsani aqlli menejment bilan, deylik, birdaniga 22 ta post stansiyaning bir qismini emas, 3-4 tasini kompleks tarzda qiliş mumkin edi. Har bitta ta’mirlaş paytida qöşimça xarajatlar yuzaga kelgan.

Masalan, çet elda şunday masalalar muhokamasida nodavlat taşkilotlar ham qatnaşib, öz xulosalarini, tavsiyalarini beradi. Bizda xam şunday tizim yölga qöyiş kerak, deb öylayman.

Sarvar Qurbonov:

— Bir neça yil oldin aholiga energiyani sotiş tizimida xususiylaştiriş bölgan. Bir tanişim xususiylaştirib işlatgan tizimni. Lekin endi foyda kela boşlagan, tizim yaxşilangan paytda davlat yana qaytarib olgan.

— Hozirgi holatda tölanayotgan 295 söm yoki 385 sömning tannarxidagi sarflanayotgan narsalar nimalar? Nega buni vazirlik oçiqlamaydi?

Umid Mamadaminov:

— Sarflanayotgan xarajatlar, operatsion tizimdagi sarflar ham aniq. Bemalol çiqarib bersa böladi. Lekin nima uçun bunday bölayotganini bilmadim.

Baxtiyor Ğoziyev:

— Tannarxni hisoblab çiqiş uçun elektr energiya işlab çiqariş jarayonidan to bizning xonadonga yetib kelgunça bölgan jarayondagi xarajatlar hisoblanişi kerak. Lekin bu murakkab. Çunki bizda turli xil elektr energiya işlab çiqaruvçilar bor. Masalan, kömirda işlaydigan stansiya, gazda işlaydigan, elektr stansiya, quyoş elektrostansiya, şamol elektrostansiyalari bor bizda. Bularning barçasi har xil sarf va tizimda işlaydi. Deylik, quyoş elektrostansiyalaridan kelayotgan elektr kunning bir qismida kamayadi yoki töxtaydi, şu jarayonda boşqa elektrostansiyalar uning örnini töldiradi. Şuning uçun ham hisoblaşda murakkablik kelib çiqadi.

Lekin işlab çiqariş tarifi, uzatiş va boşqariş tarifi va taqsimlaş tariflari bor. Uşbu alohida tariflarni qöşib çiqadigan bölsak, tannarxni çiqarsak böladi. Menimça, oçiqlanmayotganining sabablaridan biri gazda işlaydigan elektrostansiyalar foydali iş koeffitsiyenti juda past, gazni samarasiz işlatadi va ularga davlat gazni juda arzon beradi. Şu narsani oçiq körsatiş qiyindir, balki.

— Barçamiz bilamiz, energetika tizimidagi texnika-qurilmalar eskirib bölgan, modernizatsiya qilinişi kerak. Buning uçun esa tariflar oşirilişi, bozor munosabatlari sohaga kiritilişi kerak. Deylik, tariflar oşiriladigan bölsa, xalq hamma narsa şaffof bölişini xohlaydi, albatta. Keyin, öşa oşirilgan tariflardagi qança mablağ işlab çiqarişga, qançasi soha modernizatsiyasiga ketadi? Şu narsalar oçiqlanişiga qöşilasizmi?

Umid Mamadaminov:

— Biz bir narsani tuşunişimiz kerak: tarifni oşirgan bilan, öşa summa bizning infrastrukturamizni yangilab beradi deyiş xato. Birinçi örinda davlat tomonidan yoki sarmoya qilinayotgan mablağlarni, loyihalarni töğri taşkillaştirişimiz kerak.

Masalan, biz milliy elektr tarmoqlari bilan bir loyiha qildik. Lekin töliq ma’lumot olişimiz qiyin böldi. Loyiha qilinayotganda, maxsus dasturlarga kiritiladi ma’lumotlar va dastur çiqarib beradi qayerga post stansiyalar quriş kerak, qança kuçlaniş... Lekin töğri ma’lumot kiritilmasa, öşa dastur ham notöğri tahlil çiqaradi. Demoqçimanki, tariflarni kötariş infratuzilmani birdan yaxşilamaydi, bosqiçma-bosqiç böladi bu narsalar. Lekin tarifni kötariş tizimning töğri yöldan ketişiga sabab böladi.

Baxtiyor Ğoziyev:

— Iste’molçi sifatida yondaşib, qöşimça qilmoqçiman. Çet elda elektr energiya bilan ta’minlovçi kompaniyalar reytingi tuşib ketmasligi uçun özining sarf-xarajatlarini oçiqlab qöyadi iste’molçilarga.

Menga ham, umuman, barçamizga özimiz foydalanayotgan hududiy elektr tarmoqlari kompaniyasi pullarini nimalarga sarflayotgani qiziq. Keyin, xususiylaştirişning yana bir yaxşi tomoni bor: sarflanayotgan pul faqatgina öşa hudud uçun sarflanadi. Hozir esa bir hududdan tuşayotgan summa boşqa joydagi kamçilikni töğrilaş uçun sarflanişi mumkin.

Yuqorida aytilgan ma’lumotlar oçiqlanişi uçun xususiylaştiriş kerak, menimça.

Sarvar Qurbonov:

— Tariflarni birdan kötarişga men ham qarşiman. Tarifni kötarişdan oldin aholining energiya tejamkorlik madaniyatini oşirib oliş kerak. Bosqiçma-bosqiç amalga oşirsa, xalq tayyorlanib boradi, tuşunça şakllanadi. Xalqimiz energiya tejamkorlik madaniyatini özida şakllantirişi va kunlik energiya tarifini ham rejali tarzda amalga oşirişi kerak.

Jamşid Niyozov suhbatlaşdi.
Tasvirçi: Mirvohid Mirrahimov
Montaj ustasi: Abduqodir Tölqinov