Sovetlar yaşirgan fojia: SSSRdagi eng köp odam vafot etgan teploxod halokati
|21:52 / 29.01.202337 41713 min
1983 yilda palubasida qariyb 450 kişi bölgan teploxod tunda Volga daryosi ustiga qurilgan köprikka uriladi va halokatga uçraydi. Oqibatda teploxodda bölgan qariyb 200 kişi halok böladi, boşqalari bedarak yöqoladi. Yana köplab insonlar tan jarohatlari oladi. Öşa paytda bu halokat haqida heç qayerda xabar berilmaydi va u ommadan sir tutiladi. Keyinçalik, 1990-yillar boşida SSSR tarqab ketgaç fojia tafsilotlari oçiqlanadi.
Tarix sahnida bor-yöği 69 yil yaşagan sovet ittifoqida barça işlar yolğon ustiga qurilgan edi. Mamlakat içki va taşqi siyosatda boşqaça iş tutar, ommaga esa tamomila boşqa ma’lumotlar berilardi.
Masalan, 1980-yillarda sovet armiyasi Afğonistonda bosqinçilik uruşini olib borar, şuningdek, Afrika va Osiyoning ayrim mamlakatlarida vaziyatni izdan çiqarib, qurolli qözğolonlar taşkil etişda qatnaşardi. Sovet matbuoti va televidaniyesi esa «SSSR eng tinçliksevar mamlakat» deb tarğibot olib borar edi.
Şuningdek, bu davlatda köplab işlar ommadan yaşirilgan va sodir bölgan aksariyat halokatlar odamlardan sir tutilgan.
1957 yilda Çelyabinsk viloyatida joylaşgan radioaktiv moddalar işlab çiqaruvçi zavodda sodir bölgan halokat, 1961 yilda Gagarindan avval fazoga uçişga tayyorlangan kosmonavt Valentin Bandarenkoning fojiali ölimi, 1960 yilda Boyqönğirda qit’alararo ballistik raketaning parvoz oldidan portlab ketişi, 1986 yilda Çernobil AESda yuz bergan avariya şular jumlasidan.
Hatto ayrim fojialar haqida xorij matbuotida aniq faktlarga asoslangan xabar berilsa, u rad etilgan yoki halokatning kölami juda kamaytirib körsatilgan.
1986 yilda Çernobil AESda sodir bölgan halokatdan söng havoga kötarilgan radioaktiv moddalar Ğarbiy Yevropagaça yetib borgan. Ğarb matbuoti SSSRda yirik atom halokati sodir bölgani haqida yozayotganida Moskva televideniyesi mamlakatga Çernobil AESda kiçik nosozlik röy bergani, hodisa oqibatlari tezda bartaraf etilişi haqida xabar berayotgandi
SSSRda sodir bölgan köplab halokatlar sovet ittifoqi parçalanib ketişi arafasida yoki undan keyin oşkor böladi. Ungaça odamlar heç narsani bilmagan.
Turli halokatlarni yaşirişdan maqsad bitta bölgan: «Sovetlar mamlakatida hammasi zör, odamlar baxtli va farovon yaşayapti. Bu yerda odamlarning bavaqt ölimiga sabab böladigan halokatlar sodir bölmaydi».
Mavzuga oid
1983 yilda Ulyanovsk şahri yaqinida sayohatçilarni olib yurgan «Aleksandr Suvorov» teploxodi halokatga uçraydi. Hodisa oqibatida köplab insonlar halok böladi, bedarak yöqoladi va tan jarohatlari oladi.
Mazkur halokat SSSRda eng köp odam halok bölgan hodisa hisoblanib, uning tafsilotlari ham ommadan yaşirilgan.
Halokatdan oldingi vaziyat
«Aleksandr Suvorov» teploxodi 1981 yilda Çexoslovakiyada qurib bitkazilgan. 1982 yilda SSSR tomonidan Volga-Don daryolarida sayyohlikni rivojlantiriş maqsadida sotib olingan.
«Aleksandr Suvorov» SSSRdagi eng haşamatli teploxodlardan biri edi. Unda sayohat qiluvçilar uçun barça qulayliklar yaratilgan, kinoteatr, raqs maydonçasi, palubasida hatto hovuzi ham bölgan. Şuningdek, har bir kayuta alohida yuviniş xonasi va hojatxona bilan jihozlangan.
Bu teploxod Qora dengizdan Volga-Don kanali orqali Volga daryosiga ötgan va şimolga qarab harakatlanib, sayohatçilarni Moskvagaça olib borib, söng ortga qaytgan.
Teploxodning uzunligi 135,8 metr, eni 16,8 metr balandligi 5 qavat bölgan va unga 336 nafar sayyoh joylaşa olgan.
Qora dengiz böyidan Moskvagaça sayohat qilib keliş narxi 450 rubl (öşa paytdagi kurs böyiça 500 dollardan oşiqroq) bölgan. Yirik zavodlarning kasaba uyuşmalari teploxod egalik qiladigan korxonaga pul ötkazişgan va ilğor işçilarni sayohatga yuborişgan.
Teploxod yangi va undagi şaroitlar zör bölgani sababli sayohat qilişga talab juda yuqori bölgan va «Aleksandr Suvorov»da sayohat qilişni xohlovçilar navbat kutişgan.
Foto: sea-man.org
Halokat
1983 yil may oyining oxirroqlarida teploxod Qora dengiz böyidagi Rostov-Don şahridan Moskvaga qarab yölga çiqadi. Öşanda unda ekipaj a’zolari bilan birga 438 kişi bor edi.
5 iyun kuni soat 21:40 larda teploxod Ulyanovsk şahri yaqinida suzayotgandi. Şu joyda Volga daryosi ustiga qurilgan uzunligi 2 km bölgan köprik bor edi.
Öşa paytda «Aleksandr Suvorov»ni boşqargan ekipaj a’zosi tajribasizlik va e’tiborsizlik qiladi. Teploxod köprik ostiga uning kema ötkazişga möljallangan eng baland joyidan emas, balki daryo çetroğidagi past joyidan kirib boradi.
Teploxodning tumşuq qismi köprik ostidan ötadi va boşqaruv qismi joylaşgan yuqori qavati köprik ostiga siğmay unga zarb bilan uriladi.
Jami oğirligi 3,3 ming tonna bölgan teploxod urilganda köprikka va undagi temiryöl jiddiy şikastlanadi. Öşa paytda köprik ustiga tarkibida 53 ta vagon bölgan yuk poyezdi yaqinlaşayotgan edi. Undagi vagonlarga kömir, buğdoy, benzin va boşqa yuklar ortilgan edi.
Yuk poyezdi köprik ustiga kelganda şikastlangan temiryöl izidan çiqib ketadi. Buğdoy ortilgan vagonlar köprikning himoya tayanç ustunlarini uzib yuborib, kema ustiga qulay boşlaydi. Oqibatda teploxodda bölgan köplab odamlar halok böladi. Tirik qolganlarning aksariyati qörquvdan özini suvga otadi.
Qutqaruvçilar yetib kelganda holat juda ayançli edi. Öndan oşiq vagonlar teploxodni tepasidan bosib tuşib uni majaqlab taşlagan. Hammayoq halok bölgan va tan jarohati olgan odamlar bilan tölib toşgandi.
Rasmiy ma’lumotlarga köra, öşanda 170 nafar yölovçi, 6 nafar ekipaj a’zosi halok bölgan. 49 kişi turli darajada tan jarohatlari olgan. Norasmiy ma’lumotlarga köra 200 nafardan oşiq odam halok bölgan, 100 nafardan oşiq odam tan jarohatlari olgan, yana bir qança odam bedarak yöqolgan.
Ma’lumotlardagi tafovutlarga sabab şuki, öşanda 336 örinli teploxodda me’yordan oşiq, qariyb 400 nafar yölovçi bölgan.
Prokuratura va temiryöl mutasaddilari teploxodga oşiqça odam çiqarilganini yaşiriş uçun tirik qolganlarning sonini aniqlab, qolganlarni halok bölganlar röyxatiga qöşgan. Aslida esa oşiqça çiqarilgan odamlar hisobidan qurbonlar soni ança köp bölgan.
Hodisa yuzasidan ötkazilgan suriştiruvlarda aniqlanişiça, halokat sodir bölgan kuni teploxodda ekipaj a’zolari va sayyohlarga xizmat körsatuvçilarning yaqinlari bölgan.
Foto: pikabu.ru
Keyinçalik aniqlanişiça, halokat sodir bölgan paytda sayohatçilarning aksariyati teploxodning eng yuqori qavatidagi kinoteatrda, qolganlar palubadagi tomoşa maydonçasida bölişgan.
Vagonlar qulab tuşganda ularni bosib qolgan. Şu ham qurbonlar sonining ortib ketişiga sabab bölgan. Öz kayutasida bölganlar tirik qolgan.
Hodisa oqibatlarini bartaraf etiş
Halokat sodir bölgandan söng zudlik bilan qutqaruvçilar, tez yordam maşinalari yetib keladi. Biroq holat öta ayançli bölgani uçun halokat oqibatlarini bartaraf etiş ança kuç va vaqt talab qilişi oydinlaşadi.
Şundan söng hodisa joyiga suvga şönğuvçilar, harbiylar, kommunal xizmat xodimlari, yölsozlar va ruhşunoslar çaqiriladi. Bundan taşqari, halokat sodir bölgan joy yaqinida joylaşgan yirik zavod işçilari va maxsus texnikalari yordamga jalb qilinadi.
Eng avval tirik qolganlar evakuatsiya qilinadi. Söng jasadlar yiğiştirib olinadi. Ulyanovskdagi şifoxonalar tan jarohati olganlar va öliklarga tölib ketadi.
Tirik qolganlar evaukatsiya qilinayotganda bir muddat qirğoqda va daryoda bölgan jasadlar qarovsiz qoladi. Öşa paytda ularni tunaş uçun atrofni kafandöz öğrilar bosib ketadi. Ular jasadlardan qimmatbaho taqinçoqlarni, kiyimlarni yeçib olişadi.
Şundan söng teploxod ustiga qulagan va daryoga tuşib ketgan vagonlarni sohilga çiqara boşlaşadi. Köprikda osilib qolgan vagonlar orasida benzin ortilgan sisterna-vagon ham bölgan. Avval uning içidagi benzin ehtiyotkorlik bilan böşatib olinadi, söng özi sostavdan uzib sohilga çiqariladi.
Nosoz holga kelgan köprik ustidagi yuk vagonlari ham asta-sekinlik bilan ortga va oldinga tortib çiqariladi. Şu tariqa halokat oqibatlarini bartaraf etiş beş kun davom etadi.
Foto: pikabu.ru
Hodisa yuzasidan taftişlar
Hodisa sodir bölgandan söng prokuratura jinoyat işi qözğatadi va halokat sabablarini örgana boşlaydi. Suriştiruv natijalariga köra, kapitan Kleymanov, uning katta yordamçisi şturman Ye.Mitenkov va halokat paytida teploxod boşqaruvida bölgan Uvarov aybdor deb topiladi. Mitenkov va Uvarov öşa kuni halok bölgan, Kleymanov tirik qolgan edi.
Halokat sodir bölişidan oldin Mitenkov boşqaruvda bölişi kerak bölgan holda kayutasiga kirib dam oladi va boşqaruv tajribasiz Uvarovga qolib ketadi.
Oqibatda Uvarov yönalişni töğri ololmay teploxod köprikning ostidan ötişda belgilangan joydan emas, boşqa joyidan harakatlanadi.
Öşa kuni köprikdagi çiroq ham öçib qolgan va Uşakovning adaşişiga va halokat sodir bölişiga şu ham sabab böladi.
Teploxod kapitani Kleymanov halokat sodir bölgan paytda öz kayutasida bölgan. Kema zarb bilan köprikka urilganda kapitan suvga tuşib ketadi va tirik qoladi. Prokuratura unga qarşi RSFSR Jinoyat kodeksining 85-moddasi (Transport harakati xavfsizligi va transportdan foydalaniş qoidalarini buziş) böyiça jinoyat işi qözğatadi.
Kleymanov daryo floti vazirligining kemalarda xizmat körsatiş nizomini muntazam buzib kelganlikda, halokat sodir bölganda odamlarni qutqariş paytida özini çetga olganlikda ayblanadi.
Kapitan öz yordamçisi Mitenkovning xizmat vazifalarini bajarişi ustidan yetarliça nazorat örnatilmagani böyiça öz aybini tan oladi. Odamlarni qutqarişda qatnaşmaganini özi ham jarohat olgani va şifokorlar unga zudlik bilan şifoxonaga borişni tavsiya qilgani bilan oqlaydi.
Ammo ötkazilgan sud-tibbiy ekspertizasi Kleymanov yolğon gapirganini va öşa kuni u jiddiy tan jarohatlari olmaganini ma’lum qiladi. Guvohlar esa kapitan hodisa sodir bölgan zahoti emas, oradan bir neça soat ötib tibbiy yordamga murojaat qilganini aytişadi.
Şu tariqa kapitan aybdor deb topiladi va sud Kleymanovga 10 yil qamoq jazosi beradi. U olti yil qamoqda ötirgaç soğligidagi muammolar tufayli ozod qilinadi va 1990 yilda yurak xurujidan vafot etadi.
Foto: pikabu.ru
Keyinçalik Kleymanovning qizi otasini nohaq ayblaşganini aytib çiqadi. Uning sözlariga köra halokatdan söng otasini qamab qöyişadi. Tezda partiya safidan öçirib, sud qarori bilan ularning kvartirasidagi buyumlarni ham tortib olişadi.
«Oilamiz örtahol bölgan va biz ota-onamning maoşi hisobiga yaşaganmiz. Esimda, dadamga qamoqdan taşqari yetkazilgan ziyon uçun 6 ming rubl tölaş jazosi berilgandi. Sud qarorida 6 ming rubl uy jihozlarimizni musodara qiliş evaziga qoplanişi nazarda tutilgandi. Öşanda jihozlarni olib ketiş uçun kelgan davlat ijroçilari uyimizda aytarli heç narsa yöqligini va oddiy şaroitda yaşab kelganimizni körib hayron qolişgan edi», deb eslagandi kapitanning qizi.
Halokatni yaşiriş
Halokat sodir bölganning ertasiga, 6 iyun kuni hodisa joyiga Moskvadan hukumat komissiyasi yetib keladi. Unga öşa paytda SSSR ministrlar soveti raisi örinbosari lavozimida işlab turgan Haydar Aliyev (Sobiq Ozarboyjon prezidenti) boşçilik qilgan.
Hukumat komissiyasi yetib kelgaç Ulyanovsk şahri butunlay yopib olinadi. Şaharga faqat teploxodda bölganlarning yaqin qarindoşlari kiritiladi. Hodisa yuz bergan joy ham örab olinadi va heç kim yaqinlaştirilmaydi.
Haydar Aliyev 1980-yillar
Foto: baku-media.ru
Televideniye va matbuotda halokat haqida heç qanday xabar berilmaydi. Halokat sodir bölgan kuni teploxodda dam olayotgan sayyohlarning asosiy qismi Rostov viloyatida joylaşgan yirik kömir koni işçilari va ularning oila a’zolari bölgan. Tirik qolganlarga va vafot etganlarning yaqinlariga hodisa haqida heç kimga heç narsa demaslik uqtiriladi.
Keyinçalik, SSSR tarqab ketişi arafasida halokat tafsilotlari matbuotda oşkor qilinadi. Omma 1983 yilda Volga daryosida sodir bölgan halokatda 200 kişi halok bölganini, boşqalar tan jarohatlari olib nogiron bölib qolganini bilişadi.
Teploxodning keyingi taqdiri
Halokatda «Aleksandr Suvorov» teploxodining özak qismiga şikast yetmagan, asosan yuqori qavatlari vayron bölgandi. Hodisadan söng teploxod bir yilça usti örab qöyilgan holda turadi.
1984 yilda uni «Voljskoye paroxodstvo» korxonasiga berib yuborişadi. Korxona teploxodni ta’mirlab yana safga qaytaradi. Öşandan buyon «Aleksandr Suvorov» yana sayohatçilarga xizmat qilmoqda.
Keyinçalik, 2008 yilda teploxod yana bir marta halokatga uçraydi. Bu safar heç kim jarohat olmaydi, kema yengil şikastlanadi. Hozirgi kunda teploxod Nijniy Novgorod – Sankt-Peterburg yönalişida qatnovlarni amalga oşirmoqda.
