Isroil jim, Ukraina mamnun. Eron harbiy obektlariga zarbalar nimaga işora qiladi?
|01:11 / 02.02.202336 93510 min
Eron strategik obektlariga dronlar hujumidan keyingi uçinçi kun ötmoqda, ammo jahon matbuoti hamon ijroçi kimligini qidiriş bilan band. Zarbalardan maqsad aniq bölganidan kelib çiqqan holda xalqaro hamjamiyat Isroil tomon yuzlanmoqda. Isroilning özi esa bu hodisaga heç qanday izoh bermadi.
Foto: ReutersFoto: Reuters
Bu davlat nega sukut saqlamoqda, uşbu davlatni zarbalarga aloqador deb hisoblaş uçun qanday sabablar bor va oqibatlar qanday bölişi mumkin?
29 yanvarga ötar keçasi Eron markazidagi Isfahon viloyatida öq-dori işlab çiqariladigan zavod, Şarqiy Ozarboyjon viloyatidagi motor moyi işlab çiqariladigan yirik zavod hamda mamlakat ğarbidagi Dizful aviabazasiga zarbalar berildi.
Tehrondagilar uçta hujumdan ikkitasi qaytarilgani, uçinçi dron esa bino tomiga qisman şikast yetkazganiga işontirmoqçi böldi. Ammo ijtimoiy tarmoqlarda moy zavodi yonayotgani aks etgan videolar tarqalgan, guvohlar ham aviabazadagi portlaşlarni tasdiqlaşgan.
Isroil naşrlari esa, Eron hukumati bayonotiga zid ölaroq, barça zarbalar nişonga borib tekkani haqida yozişdi. Ammo buni Isroil bu hujumlarga aloqadorligini bilvosita bölsa ham tan olişi deb hisoblab bölmaydi, çunki jurnalistlar Ğarb maxsus xizmatlaridagi manbalariga tayanib xabar berişgan.
«Bunday vaziyatlarda sukut saqlaş – Isroilga köp yillardan buyon xos bölgan amaliyot. Ular Eronga hujum uyoqda tursin, Suriyaga aviazarbalar yöllaganida ham mas’uliyatni zimmasiga olmaydi. Bu jimlikdan bu hujum ortida Isroil turgan-turmagani töğrisida xulosa çiqarib bölmaydi», deydi isroillik harbiy ekspert David Gendelman BBC naşriga.
Ammo bilvosita alomatlarga asoslanilgan ayrim xulosalar yuzaga çiqmoqda.
Tasodiflar zanjiri
New York Times naşri anonim manbaga asoslangan holda Isroil va AQŞ Eronga tunda zarba yöllaşni muhokama qilgani va hujumlar ortida Isroilning maxsus razvedka xizmati «Mossad» turgan bölişi mumkinligi haqida yozdi.
Amerika matbuoti tasodiflar zanjiriga e’tibor qaratgan.
AQŞ davlat kotibi Entoni Blinken şu kunlarda Isroilga keldi. Fotoda Blinken va Isroilning yangi taşqi işlar vaziri Eli Koen
Foto: AMIR LEVY
Ötgan haftada Isroilga MRB direktori Uilyam Byorns kelgandi, yakşanbaga ötar keçasi Eron harbiy obektlariga zarbalar berildi, duşanba kuni kunduzi esa AQŞ Davlat kotibi Entoni Blinken Yaqin Şarq böylab turnesi doirasida Isroilga taşrif buyurdi.
Mavzuga oid
Vaşington vakillari AQŞning Eron böylab zarbalarga heç qanday aloqasi yöqligini aytib bayonot berişga şoşilişdi. Va agar zarbalarni haqiqatan Isroil bergan deb hisoblansa ham, bu uşbu mamlakatning öz xavfsizligini ta’minlaşga qaratilgan qarori böladi.
Isroilning avvalgi boş vaziri Naftali Bennett bir neça bor Eron Isroilga qilgan tahdidlari va yadroviy qurolga ega bölişga urinişlari uçun juda qimmat tölov qilişidan ogohlantirgandi. Ötgan yil avgustida Bennet Isroil Eron masalasiga hamkorlar bilan birgalikda diplomatik yeçim topişni ma’qul körişi, ammo zarurat tuğilganda yolğiz harakat qilişga tayyorligi haqida oçiqçasiga gapirgandi.
Bennet endi boş vazir emas, ammo u belgilagan ohang Isroilning har qanday hukumati davridagi taktikasiga mos keladi. Ayniqsa, köp yillar boş vazirlik qilgan va ötgan yil noyabrida yana hokimiyatga qaytgan Binyamin Netanyahu davrida Isroil (2009-2021 yillarda) Eron hududida qator dadil amaliyotlar amalga oşirgan (buni ham rasman tan olmagan).
«Isroilning umumiy siyosati – köproq iş qiliş, kamroq gapiriş. Bunday xatti-harakatlardan kim manfaatdorligini barça bilib turadi, ammo Isroilning jimligining sababi aynan şu. Aksiya - boşqa iş, rasman oliş, AQŞning reaksiyasi va hokazolar – boşqa iş», deydi David Gendelman.
«Sakkizoyoq doktrinasi» va keng kölamli maşğulotlar
Amerikaning 29 yanvarga ötar keçasi Eron harbiy obektlariga berilgan zarbalarga reaksiyasi juda noodatiy edi.
Parda ortidagi kelişuvlarga köra, keng kölamli hujum röy bergan taqdirda, ayniqsa gap Eron va uning harbiy salohiyati haqida borganda, Isroil köpinça öz rejalari haqida Vaşingtonni boxabar qiladi yoki heç bölmaganda aksiyadan keyin şunday amaliyot ötkazganini tasdiqlaydi.
Bu holda AQŞ yoki Oq uy darajasida bosiqlik bilan betaraf bayonot beradi yoki izoh berişdan özini tiyadi.
Hozirgi holatda esa jahon matbuoti anonim manbalarga havola berayotgani va bu manbalar mubham bayonotlar berayotgani Vaşingtonning xabardorlik darajasi pastligini körsatadi.
Ötgan yil iyunida Isroil hukumati Eron masalasida «Sakkizoyoq doktrinasi» nomli rejani amalga oşirişga ötganini e’lon qilgandi, bu reja Isroilning bu masalada mustaqil harakat qiliş huquqini nazarda tutadi.
«Biz endi Eronning işonçli vakillari rolini bajaradigan sakkizoyoq oyoqlari bilan öynaşmaymiz. Öyinning yangi qoidalariga köra, biz töğridan töğri boşni nişonga olamiz», degandi mamlakatning öşa vaqtdagi boş vaziri Naftali Bennett.
Isroilning yangi hukumatining doktrinani amalda saqlab qoliş niyati bor-yöqligi hozirça noma’lum, ammo Netanyahu hukumatining Eronga nisbatan boşqaçaroq pozitsiya tanlaşi uçun heç qanday şart yöq. Qolaversa, Tehron va Moskva örtasida norasmiy harbiy ittifoq tuzilgani tufayli Bibi (Netanyahu) Vladimir Putin bilan avvalgi iliq munosabatlaridan uzoqlaşişiga töğri keladi va katta ehtimol bilan nafaqat Eron bilan munosabatlarda, balki Eronning Suriyadagi obektlariga nisbatan ham qat’iyroq harakat qiladi.
Ötgan haftada Isroil va AQŞ örtasida 7900 harbiy, 140 dona aviatsiya vositalari hamda 12 dona kema iştirokida birgalikdagi eng yirik harbiy maşğulotlarni ötkazdi.
Isroilning Channel 12 kanali mamlakat mudofaa vazirligidagi manbasiga tayanib, maşğulotlardan birida Eron yadroviy inşootlarini bombardimon qiliş böyiça sinov maşqlari ötkazilgani haqida xabar berdi, bunda Negev sahrosida şunday obektlar mulyaji qurilgan. Şu bilan birga, kanal ma’lumotiga köra, maşğulotlar Isroil aviatsiyasi iştirokida emas, amerikaliklarning V-52 rusumli bombardimonçi samolyotlari iştirokida keçgan.
AQŞ qömondonligi maşğulotlarda muayyan nişonga hujum rejasi işlab çiqilganini tasdiqlamadi, ammo umuman olganda bu maşğulotlar Eron va Xitoyga aniq signallar yuborişga qaratilganini ma’lum qildi.
Hujum taşkilotçiligi böyiça boşqa versiyalar
Yaqin Şarq mintaqasida Eronga qarşi amaliyot ötkazişga motivlari va nazariy jihatdan imkoniyatlari mavjud bölgan yana bir mamlakat – Saudiya Arabistonidir.
Harbiy ekspertlar nazariy jihatdan uşbu davlat şunday zarba ortida turişi mumkinligiga qöşiladi, ammo amalda - yöq.
Saudiya Arabistoni bunga qadar bu kabi aksiyalar ötkazgani qayd etilmagan va logistikaning murakkabliklari va Saudiya maxsus xizmatlarining imkoniyatlaridan kelib çiqqan holda, bu davlat 29 yanvar kungi kabi benuqson reyd amalga oşira olmagan bölardi.
«Bunday amaliyot çuqur razvedkani talab etadi. Agar ularning dronlari çindan ham Eron hududidan turib harakatlantirilgan bölsa, ularni mamlakatga portlovçi moddalar bilan birga yetkaziş kerak bölgan. Bu yerda yoki mahalliy hamkorlar yoki çetga çiqarilgan josuslardan yoki har ikkisidan iborat bölgan va nima qilişini yaxşi bilgan guruh işlaşi kerak edi», deya izohlaydi David Gendelman.
Şuningdek OAVda amerikalik hamkorlar Isroildan Ğarbning Ukrainaga yordam kampaniyasini qöllab-quvvatlab, Rossiya Ukraina hududini öqqa tutişda foydalanayotgan Shahed dronlari işlab çiqariladigan obektlarni işdan çiqarişni söragani haqida taxminlar paydo böldi.
Ammo mutaxassislar bu versiyani darhol inkor etişdi.
Gendelmanning sözlariga köra, Isroil davlati va uning Mudofaa armiyasi Ukraina manfaatlarini himoya qilişni maqsad qilmagan va Ukraina uçun keng kölamli harakatlarga kirişmaydi. Şunçaki hozirgi vaqtda Eron Isroil va Ukrainaning umumiy duşmani bölib qoldi.
«Biz şunçaki yoqimlilikning foydalilik bilan mos kelişini kuzatamiz. Isroil Ukrainadagi uruş boşlanişidan ança oldin, köp yillardan buyon Eron bilan maxfiy uruş olib bormoqda. Rossiyaga qurol yetkazib berişni boşlaguniça heç kim Eron Rossiya-Ukraina mavzusi bilan boğlanişi mumkin deb öylamagandi. Isroil faqat öz operativ manfaatlarini közlaydi va bu qandaydir tarzda Ukrainaga yordam berişi mumkinligi fakti inobatga olinmaydi. Ammo vaziyatdan kelib çiqsak, isroilliklarning Eron harbiy salohiyatiga berilajak har qanday zarbasi Ukrainaga bilvosita yordam demakdir», deya izohlaydi ekspert.
Rossiya yaqin vaqtlar içida Shahed dronlarining navbatdagi partiyasi yetkazib berilişini kutayotgandi, endi katta ehtimol bilan bu borada muammo yuzaga keladi.
Ammo hozir Isroilni Eron tomonidan ehtimoliy javob bölişi köproq taşvişlantiradi – bu davlat öz harbiy obektlariga hujumlar ortida Isroil turganiga amin – holbuki, aslida bunday bölib çiqmasligi ham mumkin.
«Isroil Mudofaa armiyasi yaqin va uzoq marralarda jang qilişga tayyor böladi, biz zaxiralarimizni kuçaytiramiz va jangovar ruh hamda professionallikni saqlab qolamiz», degandi yanvar oyi örtalarida Isroil Mudofaa armiyasi boş ştabining yangi boşliği Xersi Xa-Levi lavozimga kirişiş çoğida sözlagan nutqida.
Isroildagilar u uzoq marralar deganda Eron yadroviy obektlarini nazarda tutganiga umid qilişmoqda.
