“Şu yöl bilan ota-onamdan öç oldim” - bolalar öğriligining asosiy sababi oilada(mi?)
|19:19 / 09.02.202315 39514 min
Birovning narsasini söramay oliş va öğrilikning çegarasi qayerda? Ularni bir-biriga yaqin qöyiş mumkinmi? Bola nega öğrilik qiladi? Buning öğirlik ekanini biladimi? Bolasining egri yölga kirayotganini payqagan ota-ona qanday yöl tutişi kerak?
Foto: Kun.uzFoto: Kun.uz
Afsuski, mayda huquqbuzarlik, beboşlikdek köringan işlar oğir vaziyatlarga olib kelişi, yakuni esa fojiali tus olişi mumkin.
Mutaxassislarning ta’kidlaşiça, bolaning har bir yoşida öğrilik qilişining öz sababi bor. Öğirlikka undovçi omillarni tahlil qiliş maqsadida “Siz yoşligingizda öğirlik qilganmisiz?” degan savol bilan yurtdoşlarimizga yuzlandik.
Örtoqlariga qiziqişi sabab:
M. S.:“4-5-sinfda öqigan paytimiz maktabdan 6-7 nafar öğil-qiz sinfdoşlar birga qaytardik. Şunda har kuni navbat bilan bittamiz kirib, yöldagi dökonçadan bir qism “iris” konfet öğirlardik va bölişib olardik.
Bir marta meniyam navbatim kelganda paltomni çöntagiga solib öğirlab çiqqanman, ammo rosa yomon qörqqanman, öğirlaşning özi bölmas ekan. Keyin bir öğil bola sinfdoşimizni uşlab olişgan.
Amaki rosa nasihat qilib uyaltirganlar. Öşandan keyin qilmaganmiz bu işni. Ammo haligaça öşa ahvolimni eslasam, vijdonim qiynalib, yomon bölaman”.
Özida yöq narsaga ega böliş uçun:
O.D.:“5,6 yoşimda köşnimizning mendan 6 yoş katta qizi bor edi. Böynida çiroyli ikki qator munçoği bölardi, juda çiroyli körinardi közimga.
Onamga menga ham şunaqa munçoq olib bering desam, sen hali bolasan, katta bölsang olasan, derdi. Köçamizda heç kimning hovli devori, darvozasi yöq edi.
Şu qizlarnikiga öynagani borsam uyda heç kim yöq ekan. Derazadan osilib çaqiraman desam, piyolada şu munçoq uzilgan holda turganini kördim. Olmoqçi böldim, qörqdim va uyga ketdim.
Yana çidolmay borib oldim va uyga kelib amallab ipga tizib taqib oldim. Yoşlikni qarang, bilmaydi deb öylaganman. Onam körib qoldi, öğirlaganimni bilib rosa urişdi.
"Menga öğri farzand kerakmas, özim tuğdim özim öldiraman, deb qöllarimga xipçin bilan qip-qizil bölgunça urdi. Munçoqni joyiga qöyib keldim. Qaytib bu yölga kirmadim. Eslasam ham yomon bölib ketaman”.
Tengdoşlariga maqtaniş uçun:
Mavzuga oid
N.A.:
“Öğrining öğrisi bölganman. Eng qiziği, juda boy yaşasak ham şunaqa edim. Çet elda köp bölişardi ota-onam, inomarkamiz boridi, har xil matohlar keragidan köpidi uyda.
Uydan hamma narsani öğirlardim, köçaga taşirdim. Körmaganlarga berib rohatlanardim. “Oooo” deyişsa mazza qilardim. “Oçko” işlardim maktabda.
Ota-onam bilib qolib, urişmagan, urmagan. Jazo sifatida 3 oy ta’tilda Andijonga, ammamnikiga yuborişgan. Ana öşa yerda halol-haromni farqlaganman, xullas odam bölib qaytganman”.
Ota-onasi rağbatlantirgani uçun:
Sarvinoz Mamanova: “Qöşnimizning öğli bölardi F. ismli. U bölgan joydan, boşqa qöşni bolakaylarning uyidan öyinçoq yöqolardi. Bir kuni tasodifan onasining gapini eşitib qoldim: “öğlim nuqul uyni öylaydi, köçadan nima topsa olib keladi”. Xullas öşa F. ismli bola 18ga kirmay mahalladagi boşga qöşnilarimizning molini öğirlaşga ötdi. Ikki yilga qamalib ketdi. Bu işni qayta-qayta takrorlab, 3 marotaba qamalib çiqdi”.
Bolalardagi öğrilikning sabablari
Psixolog Şahnoza Jumaqulovaning ta’kidlaşiça, bolaning har bir yoşida öğrilikning öz sababi bor. Maktabgaça bölgan boladagi öğrilik sabablari:
Biror narsaga ega böliş xohiş-istakning kuçliligi.
Bolaning öz yaqinlariga sovğa qiliş istagi sababli öğrilik qilişi. Boşqalarni öziga jalb qiliş maqsadida öğrilik qiliş.
Kimnidir jazolaş yoki öç oliş maqsadida narsasini özlaştiriş.
Farzand 8–11 yoş bölganida öğrilikning paydo bölişi irodasizlik oqibati bölişi mumkin. “Istayman” degan xohiş örniga “mumkin emas” degan qarorni ayta olmagani sabab böladi.
Bunday vaqtda ota-ona qanday yöl tutişi kerak? Farzandini jazolaşi kerakmi yoki unga döstona tuşuntirişi lozimmi? Bu borada ota-onalarning hayot tajribasi bilan qiziqdik.
Manzura Rustamova:“Dökonda işlayman. Qizim bilan öğlim kiçkina edi. U paytlari sigaret taqçil, “podprilavka” sotilarmidi, xullas uydan 1 blok sigaret olib uyimizning oldidagi bozorçaga olib borib, ozgina saqiç, şimadigan konfetçalarga almaştirişgan.
Öğlim öşandan keyin baloğat yoşigaça örtoqlari olib çiq desa, tillalarimni olib çiqqan, arzonga berib dollar olgan. 16 yoşdan keyin bunaqa işlar qilmay qöygan. Kiçikligida öğrilik deb öylamaganmi, yoki insof berdimi, bilmayman. Örtoqlarigayam boğliq köp narsa”.
Dilsora Mirzaahmedova: “Maktabdan qalam qopqoğini olib keldi. Juda çiroyli, boşqa joyda kam uçraydigan qopqoq. Qayerdan olding, desam, sinfdoşimniki, yerda yotgan edi, tuşirib qoldiribdi, qaramagandi oldim, dedi.
Bu yomon odatligini, şunaqa işlar qilsa bizga zarar bölişini, keyingi safar özi xohlagan narsa uçrasa birovnikini olmay özimga aytsa 10 ta olib berişimni aytdim.
Borib şunga öxşagan qopqoqdan 10 ta olib berdim. Qopqoqçani egasiga qaytarib berib, keça körmay qolganingda olib ketdim, bugun mana senga yana bitta beraman deb qaytarib bergan. Şundan beri umuman qilmaydi, şokoladlarniyam sörab oladi”.
Sureya Nazarova:“Öğlim maktabdan qalam olib kelganda 1-sinfda edi, dadasi bilan öylab nima qilişni reja tuzganmiz. Dadasi militsioner örtoqlari bilan çoyxonaga bormoqçi edi. Örtoqlari iş formasida kelib, sinfda qalam yöqolibdi, kameraga öğlingiz tuşibdi, u kiçkina bölgani uçun dadasini olib ketamiz qamoqqa, degan (dadasi oldindan aytib qöygan edi).
Çoyxonaga ketişgan. Öğlim rosa siqilib, yiğlab, duo qilgan. Keyin men köp pul ştraf tölaymiz, dadang uçun, deb köçaga çiqib aylanib kelganman. Keçroq dadasi çoyxonadan kelgan. Ikkinçi heç qaçon birovning narsasini olmayman deb, öşa-öşa köçada pul yotsayam olmaydi. Nega omading, desam, birovnikidir, deydi”.
O.A.: “Qizim qöşnimning qayçisini söroqsiz olib kelganda qaytarib olib borib berişini aytganman. Uyalib eşigidan otib kelgan. 5 yoşlarmidi. Öğlim şu yoşlarida buvasining çöntagidan pul olib, muzqaymoq yegan. Dadasi savalagan. Şu bilan boşqa bunday iş qilmagan”.
Bolaning öğirlik qilişiga maktabdagi muhit, sinfdoşlar bilan özaro munosabatlar ham ta’sir qiladi. Gohida öziga töq oilaning bolalari bilan bir sinfda öqiydigan kam ta’minlangan oila farzandlari ularning narsa sotib olişini körib havasi keladi. Ulardek bölişga urinadi.
“Tajribamizda töq oila farzandlari orasida ham öğirlik holatlari kuzatiladi. Ammo oilasida moddiy yetişmovçilik, iqtisodiy ta’minot yaxşimasligi, ota-onaning muqim iş oyiga ega emasligi, oiladagi nosoğlom muhit, ota-onaning dunyoqaraşi torligi, ma’naviyatdan yiroqligi, xorijda, bolalaridan uzoqda işlaşi, qaramoğiga olgan qarindoşlarining e’tiborsizligi ham öğirlikka sabab böladi.
Maktabimizda öğirlik qilgan 11-sinf öquvçisi bilan işlaş oson bölmadi. Odatda öquvçilar bilan tez-tez suhbatlaşaman. Öğirlik qilgan öquvçining fe’li bosiq bölgani sabab, uni xonamga olib kirib alohida gaplaşdim. Uyiga borib, oilaviy şaroitini kördim.
Otasi yöq, onasi çet elga işlagani ketgan, bola xolasining qaramoğida ekan. Xolasi bilan suhbatlaşdim. Iqtisodiy ahvoli oğir. Baxtga qarşi, uning sinfdoşlari öziga töq oilaning farzandlari edi. Uning köngliga yöl topişga harakat qildim.
Hamkor taşkilotlarni jalb qildik. Sport tögaragiga bepul a’zo qildik. Gazetaga bepul obuna böldi. Gazetada ötkazilayotgan kitobxonlik tanlovida iştirok etdi. Tanlov bahona bir neçta kitoblar öqib çiqdi. Jumladan, “Alvido bolalik” unga qattiq ta’sir qildi.
Hatto tanlovda ğoliblar safidan ham joy oldi. Eng muhimi, özi uçun töğri xulosa çiqardi. Birgina kitob, unga ota-ona berişi kerak bölgan ma’naviy ozuqa, pand-nasihatni berib qöydi.
Aytmoqçimanki, ota-onalar farzandining moddiy ehtiyojlari bilan bir qatorda ma’naviyatiga ham alohida e’tibor qaratişi, avvalo, özi namuna bölişi kerak”, deydi surxondaryolik öqituvçi Gulçehra Haitovna.
Farzandni taribiya qiliş şart emas, özingizni tarbiya qilsangiz şuning özi kifoya, çunki bola sizdan örnak oladi, deyişgani bejiz emas. Oilaviy muhit ham bolaning öğirlik yöliga kirişiga sabab böladi. Onaning otadan besöroq pul olişi, otaning onadan pul yaşirişi kabi holatlar ham bola psixologiyasiga yomon ta’sir qiladi.
Bu haqida psixolog Şahnoza Jumaqulova şunday deydi:
“Oilada avvalo ota bilan ona farzandi uçun ibrat körsata bilişi darkor. Bola ösib ulğayayotgan xonadonda tartib, intizom bölişi zarur.
Ba’zan kattalar boladan öz hamyonlaridan pul olib kelişini söraşadi. Yoki dökonga yuborişganda, qaytimini söramay, uni bolada qoldirişadi va bu pulni nimaga işlatganini nazoratga olişmaydi.
Qabulimga kelgan bir bolakay otasining çöntagidan söroqsiz pul olgani sababini şunday tuşuntirdi:
– Dadam uxlab yotganida, onam uning çöntagidan pul olganini körgandim. Dökonda “jyele” öyinçoğini olgim keldi, lekin oyim olib bermadilar. Örtoğimda körib, men ham şuni olgim keldi va dadamning çöntagidan pul olib, men ham xarid qildim. Keyin dökondan nimadir kerak bölsa, har gal dadam uxlaganlarida pul olardim, axir özimning dadam, xafa bölmaydilar. Ana, oyim pul olganlarini bilsalar ham, ularni urişmaydilar-ku...
Nima sababdan kattalar söramasdan pul oladilar-u, kiçiklar esa şunday yöl tutsalar, öğirlik hisoblanişidan bola hayron edi.
Ota-onaning farzandi oldida aybdorlik hissi yana bir bolaning öğirlik qilişiga turtki bölgan. Bunday hol köpinça otasi bilan onasi ajraşgan oilalarda kuzatiladi. Ota yoki ona bolaning ayro ösişida özini ayblab, unga istagan narsasini olib berişadi va xarxaşalariga köz yumişadi.
Uşbu muammo bilan huzurimga kelgan ösmir yigitça onasining ikkinçi marta turmuş qurganidan ta’sirlanib, uni jazolaş, öç oliş yöli pullarini öğirlaş deb bilgan. Pulni esa köpinça arzimas narsalarga mantiqsiz ravişda sarflagan
Öğirlik ham oilani boğlaşning bir usuli bölişi mumkin. Ya’ni farzand muammo tuğdirganida, öz ota-onalari birlaşadi, deb öylaydi.
Agar bolangiz özini nazorat qilişi juda qiyin bölsa, unda mutaxassis bilan boğlanişingiz kerak böladi. Çunki bu keçiktiradigan yoki vaqt hukmiga taşlab qöyadigan hodisa emas. Har bir kasallikning öz mutaxassisi bölganidek, öğirlikning oldini oliş va töxtatişda oilada qöllangan çoralar iş bermasa, tajribali psixologga murojaat qiliş kerak böladi. Agarda öğirlik “kleptomaniya” darajasiga yetgan bölsa, u holda psixoterapevtga murojaat qiliş zarur”.
Tibbiyot fanlari doktori, nevropatolog Zohidjon Ismoilovning sözlariga köra, bolaning öğirlik qilişi va bu işni tan olmasligiga köpinça notöğri tarbiya sabab böladi.
Bolaning köz öngida ota-onaning yolğon gapirişi, birovning narsasini söroqsiz olişi bolada şu könikmalarni şakllantiradi. Olib turib olmadim deydi yoki ukasiga, örtoğiga, xullas öz aybini boşqa birovga tönkaydi.
Mutaxassislarning tavsiyasiga köra, ota-ona bolasi öğrilikka qöl urganini sezsa, uşbu 10 ta qoida rioya qilmoği darkor:
1-qoida: Farzandingizga öğrilik nima ekanini tuşuntiring. Öğrilikni man eting! Javobgarlikni misollar bilan tuşuntiring.
2-qoida: Öz narsasini öğirlatib qöygan inson xatti-harakatlari va öğriga nisbatan paydo bölgan hissiyotlari haqida tuşunça bering.
3-qoida: Farzandingizga “öğri” degan yorliq qöyişdan, undan nafratlanişdan özingizni tiying. Farzandingizga siz uni yaxşi körişingizni, bu qilgan işi yomon ekanini tuşuntiring. Hozirça harakati öğrilikka aylangan farzandingizning özi ham öğriga aylanişiga yöl qöymang.
4-qoida: Öğriligi haqidagi hodisani özi bilan xoli qolgan holda tahlil qiling. Bu voqea haqida begonalarga oşkor qilmang. Yakka holda tanbeh bering, hammaning oldida uning faqat yaxşi tomonlarini ayting.
5-qoida: “Qanday qilib buni qila olding?”, “Sen meni öylamadingmi?!” kabi kattalarga xos sözlarni işlatib farzandingizni tuşunmaydigan hissiyotlar dunyosiga ğarq qilmang. Bu ayblovlaringizning foydasidan ziyoni köp.
6-Qoida: Boşqa tengdoşlariga yoki özingizning yoşligingiz bilan soliştirmang. “Men sendek paytimda...” deb boşlanadigan ma’ruzani farzandingiz psixikasi qabul qila olmaydi.
7-qoida: Qilgan öğriligini tahlil qilayotganda örta me’yor saqlangki, keyingi safar qilgan xatosini yaşirmaslikka örgansin.
8-qoida: Tahlil qilib bölgaç, uning bu işni qayta qilmasligiga kelişib oling. Bu voqeani boşqa eslamang, farzandingiz ham xuddi şunday yöl tutişi kerakligini tuşuntiring. Bu voqea haqida farzandingizga har safar eslatişingiz u tomondan özini oqlaş uçun sabablar topişga undaydi.
9-qoida: Öğrilik sababini bartaraf etiş yöllarini izlang.
10-qoida: Oiladagi illatli holat va tarbiyangizdagi xatolik farzandingizning öğrilik qilişiga sabab bölganini töğri tuşuning.
