Xudkuş Shahed. Eron dronlarining muvaffaqiyati siri nimada?
|00:40 / 20.02.202332 56911 min
2022 yil kuzidan boşlab Rossiya-Ukraina uruşida yangi muhim faktor - Eronning Shahed dronlari paydo böldi. Rossiya uşbu halokatli dronlardan birinçi navbatda Ukraina içkarisidagi fuqarolik va harbiy infratuzilmalarga hujum qilişda foydalandi.
Foto: ReutersFoto: Reuters
Tehron uzoq vaqt davomida Rossiyaga dronlar yetkazib berayotganini tan olmadi. Kreml esa öz navbatida, dronlar Rossiyaning öz işlanmasi ekanligini da’vo qildi.
Biroq 2022 yil noyabrida Eron taşqi işlar vaziri Husayn Amir Abdullohiyon uning mamlakati Rossiyaga xudkuş dronlar yetkazib berganini tan oldi. Ammo, uning sözlariga köra, bu eksport Rossiyaning Ukrainaga keng kölamli uruşi boşlanişidan bir neça oy oldin sodir bölgan.
Lekin, Ukraina rasmiylari aytişiça, Rossiya hali ham Eron dronlarini sotib olişda davom etmoqda va allaqaçon 1500 dan ortiq Şahed’larni qabul qilgan. 2023 yilning yanvar oyi örtalaridagi hisobotda, Ukraina havo mudofaasi uşbu dronlarning 500 ga yaqini yöq qilingani haqida xabar berdi.
Agar 2022 yil kuzida, Rossiya Şahed’lardan birinçi bor foydalanişni boşlaganda ança katta muvaffaqiyatlarga erişgan bölsa, hozirda Ukraina bu dronlarning barçasini urib tuşirayotganini ma’lum qilmoqda.
Ammo, Eron droni allaqaçon juda samarali qurilma sifatida dunyo miqyosida şuhrat qozonişga muvaffaq böldi. Tehrondagilar bu dron bilan faxrlanişlarini oçiqçasiga aytmoqda. Şahed’larning siri nimada va Ukraina uşbu dronning öziga xos muqobillarini yarata oladimi?
Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy urib tuşirilgan Eron droni oldida
Murakkab «moped»
Rossiya qöşinlari Ukrainaga qarşi eng köp Shahed-136 zarbdor dronlaridan foydalanadi va uni «Geran-2» deb nomlaydi. Kiçikroq va kuçliroq Shahed-131 (yoki «Geran-1») dronidan ham bir neça marta foydalanilgan. Bundan taşqari, Ukraina harbiy-havo kuçlari Eronning Muhajer droni urib tuşirilgani haqida ham xabar bergan.
Şahed’ning asosiy afzalligi avtonom tarzda katta masofani uçib ötişi va belgilangan nişonga aniq zarba berişidir. Dronning jangovar qismida nişonni yöq qiliş uçun portlovçi modda mavjud (Shahed-136’da taxminan 40 kg, Shahed-131’da esa 10 kg).
Uşbu moslama ölçamlari jihatidan juda kiçik: uzunligi 3,5 metr, oğirligi esa 200 kilogrammgaça. Dron deyarli 2 ming kilometr masofaga uça oladi.
Biroq dronning porşenli dvigateli baland ovozda işlaydi, şuning uçun u ukrainaliklar orasida «moped» laqabini olgan.
Shahed Ukrainadagi frontda birinçi marta 2022 yilning sentabr oyi örtalarida qöllangan. Öşandan beri ular turli şaharlar, jumladan, poytaxt Kiyevdagi obektlarga muntazam ravişda hujum qilib kelmoqda.
Mavzuga oid
Kiyev markazida Eron dronlari hujumidan keyingi vayrongarçilik
Rossiya Ukraina havo hujumidan mudofaa tizimlari «ovi»ni qiyinlaştiriş uçun dronlarni turli yönalişlar böylab, masalan Dnipro daryosi uzra uçirmoqda.
Yanvar oyi oxirida AQŞ savdo vazirligi uşbu dronlarni işlab çiqariş bilan şuğullanuvçi Eronning yetti nafar yuridik sub’yektiga qarşi sanksiyalar joriy qildi.
Shahed dronlari ham öz-özidan AQŞ milliy xavfsizligi va taşqi siyosiy manfaatlariga zid bölgan qurollar sifatida AQŞning eksport nazorati röyxatiga kiritildi.
Sanksiyalar röyxatidagi kompaniyalarning ba’zilari Eron rejimining harbiy taşkiloti — Islom inqilobi muhofizlari korpusiga aloqador.
Bu vaqtda, bir qator tahlilçilar va ommaviy axborot vositalari Şahed’ni yuz foiz Eron mahsuloti deb ataş mumkin emasligini aniqladi. Dronning katta miqdordagi ehtiyot qismlari çetdan import qilinadi.
Xususan, AQŞning CNN telekanali jurnalistlari Shahed-136 dronining 52 ta ehtiyot qismidan 40 tasi AQŞning 13 ta turli kompaniyalari tomonidan işlab çiqarilganini aniqladi. Yana 12 ta komponent esa Kanada, Şveytsariya, Yaponiya, Tayvan va Xitoy firmalari tomonidan işlab çiqarilgan.
Ukrainada urib tuşirilgan Eron dronlarini tadqiq qilgan Britaniyaning Conflict Armament Research taşkiloti ma’lumotlariga köra, Şahed’ning barça komponentlarining 82 foizi AQŞda joylaşgan kompaniyalar tomonidan işlab çiqarilgan.
Şu bilan birga, naşr mualliflari ehtiyot qismlari işlab çiqaruvçi biror kompaniya AQŞning Eronga qarşi sanksiyalarini buzgani va Eron jangovar dronlari uçun ehtiyot qismlarni bila turib eksport qilgani haqida heç qanday dalil topa olmagan.
Sirli mexanizm
Uşbu dronning qanday öziga xosliklari borligini biliş uçun BBC News Ukraine naşri Ukrainada urib tuşirilgan Şahed’larning «içki qismlari»ni töğridan töğri tekşirgan inson bilan suhbatlaşgan.
Bu harbiy xizmatçi, armiya aloqalari, radioelektron razvedka (RER) va radioelektron uruş (EW) böyiça mutaxassis Sergey Beskrestnovdir (bloger Sergey Fleş nomi bilan ham tanilgan).
Sergey Beskrestnov Şahed’ni sodda dron deb atab bölmasligini aytadi
Uning qayd etişiça, Shahed dronini işlab çiqariş juda oddiy, ammo uning elektronikasi eskirib qolgandek körinsa-da, ança yaxşi işlangan.
Beskrestnov Şahed’ning parvozlarni boşqaruvçi kuçli protsessor tizimiga ega ekaniga e’tibor qaratgan. Bundan taşqari, uning ba’zi elementlari (rele va mahkamlagiçlar) Rossiya harbiy zavodlarida işlab çiqarilgan.
Biroq, Sergeyning qayd etişiça, hozirda Rossiya uşbu dronlarni işlab çiqarişda qançalik darajada iştirok etganini aniqlaş qiyin.
«Bu yerda nimadir deyiş qiyin. Yoki elementlarning bir qismi töliq Rossiyada işlab çiqarilgan, yoki Rossiya Eronga elementlarning uşbu qismini işlab çiqariş uçun asbob-uskunalar va texnologiyalar yetkazib bergan», deydi mutaxassis.
Lekin nega nisbatan oddiy xudkuş dronga bunday kuçli protsessor tizimi kerak? Beskrestnov bu kelajakka «tayyorgarlik» ekanini ta’kidlagan.
Beskrestnovning sözlariga köra, hozir Şahed’lar bitta-bitta hujum qiladi, kelajakda esa ular «töda» bölib, ya’ni bir vaqtning özida bir neçta dronlar bilan hujum qilinişi mumkin.
«Bu yerda gap hisoblaş quvvati haqida emas, balki avionikadan keluvçi buyruqlar va signallarni qayta işlaşdagi yuqori tezlik haqida. Dronlar uçun bu juda muhim. Va bu, şubhasiz, uşbu turdagi dronlarning kelajakdagi rivojlanişi garovidir», deydi Sergey.
Eronliklar dronining protsessor tizimi. Sergey Beskrestnovning aytişiça, undagi detallar orasida Rossiyada tayyorlanganlari ham bor.
Mutaxassisning ta’kidlaşiça, hozirda Shahed parvoz paytida heç qanday ma’lumot uzatmaydi, lekin uning sxemasida taşqi antennalarga ulaş mumkin bölgan törtta uzatuvçi mavjud. Uzatuvçilardan biri hatto antennaga ulangan, lekin u juda kam quvvatga ega. Nega?
Sergeyning tuşuntirişiça, uzatuvçilarning kuçi juda kiçik, taxminan 10 megavatt. Şuning uçun baza bilan aloqa haqida gap bölişi mumkin emas.
Kiyev uzra uçayotgan Shahed. Foto: AFP
Katta ehtimol bilan bu kelajak uçun funksionallik bölib, bu dronlarga havoda guruh bilan işlaşga va bir-biri bilan yoki yirik Muhajer dronlari bilan birgalikda harakat qilişga imkon beradi.
Mutaxassis fikriça, Eron öz dronlari uçun zarur elektronikani olişda katta kuç sarflaşi şart emas edi. Uning sözlariga köra, bu dunyodagi köplab zavodlar tomonidan işlab çiqarilgan «tijoriy iste’mol tovarlaridir».
«Bu elementlarning barçasi harbiy maqsadlarda işlab çiqarilmaydi. Bunday yetkazib berişlarni töxtatib qöyişning iloji yöq. Qolaversa, bunday ta’minot kiçik partiyalarda yuboriladi. Ularga hatto global miqyosda ham heç kim e’tibor qaratmaydi», deydi Beskrestnov.
Shahed qanday işlaydi?
Dronga sun’iy yöldoş navigatsiya tizimiga asoslangan töliq parvoz marşruti yuklanadi.
«Ammo ukrainalik harbiylar uşbu GPS sun’iy yöldoş signalini tösib qöya olmaydi yoki uning koordinatalarini özgartira olmaydi», deydi elektron uruş böyiça mutaxassis.
Beskrestnovning tuşuntirişiça, gap CRPA texnologiyasidan (Controlled Reception Pattern Antennas — signal qabul qiliş tizimi) foydalanişda: CRPA, obrazli ma’noda, matematik işlovga ega 4 ta antennadan iborat antenna tizimidir. U bizning pastdan boruvçi barça radioelektron uruş tizimlarimizning signallarini öçiradi va hatto yuqoridan keluvçi ikkita şovqinga qarşi ham kuraşa oladi. Agar ular uçta bölsa Shahed öz yönalişidan çiqib ketadi.
Bu muammoni hal qiliş mumkinmi? Bu yerda fantaziyalar uçun maydon katta, ammo hozirgaça bular asosan taxminlar.
Masalan, sun’iy yöldoş signaliga pastdan emas, balki yuqoridan xalaqit beradigan dirijabllarni, dronlarni yoki radioelektron uruş tizimlari joylaştirilgan zondlarni uçiriş mumkin.
Eronliklar dronining qabul qiliş-uzatiş moduli
Shahed foydalanadigan CRPA antenna tizimi
Sergey Beskrestnovning sözlariga köra, Şahed’ning dvigateli dronning eng qimmat qismi hisoblanadi. «U murakkab emas, lekin uzoq masofaga uçiş uçun işonçli bölişi kerak», deydi u.
Şahed’ning dvigateli muvaffaqiyatli nemis modelining nusxasi bölib, u Eron va Xitoydagi zavodlarda işlab çiqariladi. Uning eng muhim xususiyati kuçga nisbatan past oğirlikdir.
Uning asosiy kamçiligi mopedning ovoziga öxşaş kuçli şovqinidir. Ukrainalik harbiylar hozirda aynan şu kamçilikdan foydalanadi. Şahed’larni aniqlaş uçun akustik radarlar, şuningdek, radio radarlar va nişonni qölda möljalga oliş uskunalari işlatiladi.
«Bizga ma’lum darajada omad kulib boqmoqda, çunki Rossiyada bu dasturni qanday işlatişni bilmaydigan yoki şunçaki dangasa odamlar boşqarmoqda. Ular Shahed tipidagi hujumkor dronlarning barça imkoniyatlaridan foydalanayotgani yöq», deydi Sergey.
Şahed’ning ikki silindrli dvigateli. Ekspertning sözlariga köra, bu dronning eng qimmatbaho detalidir, bu unga katta masofaga harakatlaniş imkonini beradi. Foto: ANDRІY TsAPLІENKO
Ukraina hozirda Şahed’ning muqobilini, ya’ni arzon, ammo juda samarali va oddiy zarbdor dronni yarata oladimi?
Beskrestnov bunga şubha qilmaydi. Ukraina uçun yagona muammo — elektron qismlarni topiş.
«Ukrainada bunday dronlarni işlab çiqariş uçun barça zarur mutaxassislar va imkoniyatlar bor. Muammo faqat elektronikada. Dvigatel, kuzov, boşqaruvçilar — hammasini hal qiliş mumkin, ammo şaxsiy CRPA tizimini yaratiş oson emas. Ammo biz boşqa mamlakatlardan tayyor yeçimlarni sotib olişimiz mumkin», deydi ekspert.
