«Jahonning ikkinçi armiyasi»: Rossiya qurolli kuçlari bu nomni qanday orttirgan?

Bu indeksni hisoblaş uçun Global Firepower qöşinlarning holati, mamlakatning jöğrofiy joylaşuvi, tabiiy resurslar, armiyaning moliyaviy ta’minoti va boşqa 50 ga yaqin omillarni hisobga oladi. Bu ma’lumotlar oçiq manbalardan, jumladan, hokimiyat bayonotlaridan olinadi. Ya’ni bunday ma’lumotlar doim ham töliq va töğri bölavermaydi.

Nufuzli harbiy ekspertlar umuman Global Firepower baholaşlariga e’tibor berişmaydi. Ular köproq har yili The Military Balance hisobotida e’lon qilinadigan strategik tadqiqotlar xalqaro instituti (IISS) ma’lumotlariga asoslanişadi. IISS mamlakatlarning harbiy xarajatlari, qurollanişda turgan va işlab çiqarilayotgan texnikasi, şuningdek, armiya tuzilmasini tahlil qiladi.

Hattoki şu hisobot bilan ham Rossiya armiyasining holatiga haqqoniy baho beriş qiyin. Agar qurollanişga xarajatlar xarid qobiliyati paritetiga soliştirilsa, Rossiya AQŞ, Xitoy va Hindistondan söng jahonda uçinçi yo törtinçi böladi. Biroq, umumiy «qudrat» qöşib hisoblanganda — Rossiya baribir ikkinçi örinda, yadroviy arsenali şarofati bilan.

Fuqarolik-harbiy munosabatlarga ixtisoslaşgan Rossiya siyosati tadqiqotçisiga köra, tahlilçilarning xulosalari öta şartli. Har bir harbiy mojaro unikal. Armiyaning holatini texnika soni va budjeti hajmi böyiça emas, mojaro kontekstida — muayyan jangovar vazifani bajarişiga qarab baholaş kerak.

Deylik, «jahonning birinçi armiyasi» — AQŞ Afğonistonda «Tolibon»ni yenga olmadi. Şu bilan u qudratidan mahrum böldimi? Yoki u jang qilişga eng layoqatli armiya sifatida işonçdan qoldimi? Albatta, yöq — şunçaki şu muayyan uruşda AQŞ hokimi turli sabablarga köra qöyilgan vazifani uddalay olmadi.

Kreml öz armiyasining yengilmas ekaniga barçani qanday işontirgan?

Qisqa javob: tuzilma bilan boğliq islohotlar va piar yordamida.

Barçasi 2007 yildan — Putinning maşhur «Myunxendagi nutq»idan boşlangan. Öşanda u ğarb davlatlarining siyosatini qoralab, NATOning şarqqa qarab kengayişiga toqat qilib bölmasligini aytgan. RF prezidenti oçiqçasiga Ğarb bilan qarama-qarşilikni Rossiya taşqi siyosatining boş motivi etib e’lon qildi. Bunda mantiqan ikkinçi qadam militarizatsiya (qurollaniş) bölişi kerak edi ham.

2008 yilda Gurjiston bilan uruş röy berdi. Bu uruş boşqa narsalar qatori Rossiya armiyasida qöşinlar boşqaruvi, texnika holati va ta’minoti, aloqa bilan boğliq işlar joyida emasligini ham oşkor qildi. Öşa yil oktyabrida keng qamrovli harbiy islohot boşlandi.

Mudofaa vaziri Anatoliy Serdyukov rahbarligida armiya qisqartirildi, şartnoma asosida xizmat yölga qöyildi, armiyaning taşkiliy tuzilmasi özgartirildi. Dmitriy Medvedev prezidentligi davri (2008–2012 yillar)da harbiy xarajatlar şu qadar oşirildiki, Putinning köp yillik moliya vaziri Aleksey Kudrin janjal kötarib hukumatdan ketdi.

2012 yilda «texnokrat» Serdyukov örniga piarni tuşunadigan Sergey Şoygu keldi. U Rossiya armiyasining taşqi körinişiga (yangi texnika, yangi liboslar) va umuman imijiga katta e’tibor qarata boşladi. Şoyguning qizi Kseniya rahbarligida «Qahramonlar poygasi» va tank biatloni ötkazila boşlandi. Xorijiy kuzatuvçilar ham taklif qilinadigan öquv maşqlari köpaytirildi. U yerda rus harbiylarining yangi mahorati va armiyaning imkoniyatlari namoyiş qilina boşladi. Mudofaa vazirligining çiroyli tasvirlarga boy videoroliklari ijtimoiy tarmoqlarda va armiyaga oid syujyetlar «Zvezda» telekanalida aylantirila boşlandi.

2013 yilda «yuqori aniqlikdagi qurol» işlab çiqarişga bağişlangan birinçi oçiq yiğiliş ötkazildi. 2018 yilga kelib, u eng yangi qurol-yaroğlar taqdimotini Federal majlisga murojaatnomasida namoyiş etiş darajasiga borib yetdi... va butun dunyoga tahdid qildi: «Biz bilan heç kim mohiyat böyiça gaplaşişni istamadi, bizni heç kim eşitmadi. Ana endi eşitib köringlar». Bu gaplar birinçi navbatda Putin ön bir yil oldin özining «Myunxendagi nutq»ida foş qilgan AQŞga atalgan edi.

Aftidan, şu piar-strategiya doirasida öşa Global Firepower bahosi köpaytirilgan. Aynan Kreml mediasi şarofati bilan köplab tadqiqotçilar bu «reyting»dan voqif bölişdi. Bu yerda juda köp ğalati narsalar közga taşlana boşladi: haligaça bu reytingni kim va qaysi uslub bilan tuzişini bilmaydi. Saytda oçiqçasiga ular materiallarni «tarixiy va köngiloçar qimmati uçun» e’lon qilişayotganini yozib qöyişgan. Sayt egasi esa amerikalik bloger, reklama va klikbeytli saytlar yaratiş ortidan pul topadigan tadbirkor.

Şunisi e’tiborga molikki, na Putin, na Şoygu Rossiya armiyasi dunyoda eng zör armiya bölişiga da’vogar. Ularning nazdida «jahonning ikkinçi armiyasi» — «Qizil armiya hammadan kuçli» kabi propagandistik maqtançoqlik emas, huşyor va real bahodir.

Bularning barçasi iş bera boşladi. Rossiya içida 2009 yilning oktyabridan 2021 yil avgustigaça armiyaga işonç 30 foizga ösdi. Harbiy xizmat ijtimoiy liftga aylandi. Boşqa mamlakatlar gipertovuşli qurol borasida Rossiya birinçilikka çiqib olgani uçun asabiylaşa boşlaşdi.

Bundan taşqari, Suriyadagi uruşda qatnaşiş, Qrim annexiasi unga neçoğliq axloqiy va siyosiy nuqtayi nazardan qaralmasin, Rossiya murakkab harbiy operatsiyalarni ötkaza olişini körsatib berdi. Rossiyada armiya va qirğin keltiruvçi qurol faxrlaniş belgisiga, uruşning özi esa — memga aylandi.

2022 yilga kelib Rossiya armiyasi boşqa davlatlarda yengilmas maşina sifatida qabul qilina boşlaganidan hayron qolmaslik kerak. Nafaqat Rossiya oliy rahbariyati, köplab xorijiy siyosatçilar ham Kiyev turib bera olmasligiga işonçi komil edi.

Lekin şu payt nimadir boşqa yöldan ketdi...

Kreml haligaça «jahonning ikkinçi armiyasi» Ukrainani mağlub etişiga işonadimi?

Biz buning aniğini bilolmaymiz. Lekin armiya baribir hamma narsani uddalaşiga bölgan işonç ularda uruşni davom ettirişga rağbat uyğotmoqda.

Putinga hokimiyatni özida saqlab qolişi uçun uruş davom etişi har qanday holatda zarur. Uning uçun bu uruşda yengiliş — uning mavjudligiga tahdid, garçi u ong ostida bunga tayyor bölsa ham, deydi sotsiolog Grigoriy Yudin.

Harbiy ekspert Pavel Luzinning ta’kidlaşiça, revanşizm va harbiy kuç Rossiya hokimiyati legitimligini ta’minlaş uçun boş usul bölib turibdi. Bu transformatsiyada boş rolni aynan 2010-yillarda «jahonning ikkinçi armiyasi» timsolini propagandistik ruhda singdiriş xal qiluvçi rolni öynagan.

Yana bir tadqiqotçi Ukrainaga keng miqyosda bostirib kirişdan avval Kreml Suriyadagi operatsiya va Qrimni tezkor annexia qilinişi Rossiya armiyasining misli körilmagan muvaffaqiyati ölaroq qabul qilingan. Hokimiyat uçun bularning barçasi 2008 yilgi islohotlar armiyani samaraliroq qilganining tasdiği bölib köringan.

Lekin Ukraina bilan uruş öşa uruşlarga aslo öxşamaydigan bölib çiqdi. Rossiya armiyasi bunday uruşga tayyor emasdi — çunki özi tayyorgarlik körmagan. Körinib turibdiki, barça rejalar zamonaviy uruş juda tez keçadigan tadbir degan ğoyaga asoslangan. (Bu ohanjama tilda Rossiyaning amaldagi harbiy doktrinasida ham yozib qöyilgan). Boz ustiga, Ukrainadan umuman biror bir jiddiy qarşilikni kutişmagan ham.

Putin, aftidan, Rossiyadagi çindan ham jahonda «muqobili yöq» qurol borligi (2010-yillarda tarqatilgan propaganda ştampi)ga çindan ham işonib qolganga öxşaydi. Ularda aslida umuman heç narsa yöq degani emas, albatta, lekin bir qator nyuanslar bor.

Rossiyada eng yangi qurol-yaroğlar bor, lekin jang maydonida ustunlikni olib beradigan miqdorda emas. Ekspertlar yangi texnikani qurollanişga qabul qiliş korrupsiya tufayli önlab yilga çözilganini ta’kidlaşmoqda. Mudofaa vazirligi qurol-yaroğ işlab çiqaruvçilar bilan yillab ziddiyatga borib kelgan. «Meduza» muharriri Dmitriy Kuznetsning hikoya qilişiça, ularga juda qat’iy texnik topşiriqlar bilan haddan ziyod talablar qöyilgan, ular esa öz navbatida narxlarni oşirişgan. Mudofaa vazirligi «noqulay» yetkazib beruvçilarni kasod qilişga uringan. Oqibatda, eng yangi T-14 «Armata» tanki yetti yillik qayta işlanmalardan söng ham qöşinlarga yetkazib berilmadi.

Rossiyada AQŞning HIMARS raketa-artilleriya kompleksiga öxşaş yuqori aniqlikdagi qurol-yaroği yetarli miqdorda mavjud emas. Körgazmalarda maqtanilgan tanklarni aktiv himoya qiluvçi komplekslar ham aftidan iş bermaydi: Ukrainadagi janglarda qatnaşayotgan birorta Rossiya tankida bu narsaga duç kelinmagan.

Fuqarolik-harbiy munosabatlar böyiça ekspertning fikriça, «muqobili yöq» qurol haqidagi ritorika esa umuman tagi böş. U yoki bu texnologiyadan neçoğlik samarali foydalanilayotgani muhim. Masalan, Starlink bir yildirki Ukraina harbiylariga vatanni himoya qiliş uçun yordam berib kelmoqda, holbuki aloqa taşkillaştirişning boşqa usullari ham mavjud. Ya’ni qöpol qilib aytganda, uning «muqobili bor». Lekin ayni şaroitlarda aynan Starlink eng sodda va samarali aloqa konfiguratsiyasini taqdim etmoqda.

Kelib çiqadiki, Rossiya hokimiyati qudratli armiyaga egamiz deb öz-özini işontirgan va bunga işonib uruş boşlagan — endi ularga ortga yuriş qiliş juda qiyin (ammo imkonsiz emas). Buni aniqroq qilib şunday aytiş mumkin: Rossiya hokimiyatining alohida tizimlari (Kreml, Mudofaa vazirligi, propaganda va h.k.) bir birini va atrofdagi olamni özining qudrati va samaradorligiga şu qadar işontirişga uringanki, alal-oqibatda öz kuçiga adekvat baho bera olmay qolgan.

Ukrainadagi uruş çözilişi, Kiyev va Xarkiv ostonasi va Xersonni tark etişni Kreml vaqtinçalik qiyinçilik sifatida qabul qilmoqda. 2022 yil oxirida Mudofaa vazirligi qurolli kuçlarda yangi islohot ötkazilişini, ştat birligi köpaytirilişi, yangi harbiy okruglar, diviziya va korpuslar tuzilişini e’lon qildi. Köplab tahlilçilarga köra, Rossiya uzoq davom etadigan uruşga tayyorlanmoqda.

Financial Times’ning Kremlga yaqin manbalari ta’kidlaşiça, Putin Ğarb Ukrainaga yordam berişni bas qilişidan, Rossiya iqtisodiyoti esa sanksiyalarga doş berişidan umidvor — şunda barça harbiy xarajatlar va ijtimoiy ehtiyojlar osongina qoplanadi. Bu holatda Rossiya prezidenti Rossiya qurolli kuçlarining şu kundagi ahvoli supersamarali «jahonning ikkinçi armiyasi» obrazidan naqadar yiroqligini qisman anglaydi — çunki uning atrofidagilar doirasi juda toraygan va unga işlarning real ahvolini aytişdan qörqişadi.

Rossiya prezidenti mamlakatni parçalaşni xohlovçi NATO va duşmanlar bostirib kirişidan jiddiy tarzda hayiqadi. Bu hisobga olinsa, davlat tomonidan qöllanayotgan militarizm— Şimoliy Atlantika bloki va Ukrainaga yordam qölini çözgan barçani çöçitişga uriniş. Ehtimol, Kremldagilar hamon barça narsani qörquv yölida işlatişda davom etişmoqda.

Lekin tahlilçilarning işonçi komil: «jahonning ikkinçi armiyasi»ga na harbiy islohot, na davomli uruş yordam bera oladi — Ğarb davlatlari Ukrainani qöllab-quvvatlaşda davom etişmoqda. Agar işlar şu zaylda ketsa, Putinning sönggi 15 yilda olib borgan militaristik siyosati ulkan xato bölib çiqadi. Biroq buni u heç qaçon tan olmasa kerak.