Si Jinping Moskvada. Taşrifning birinçi kuni qanday ötdi?
|17:52 / 21.03.202334 33313 min
XXR raisi Si Jinping duşanba kuni Moskvaga uçib keldi – bu 2019 yildan beri va 2022 yil fevralida Ukrainada boşlangan uruş davridagi ilk taşrifdir. Xitoy yetakçisining safari uç kun davom etadi. Birinçi kuni ikki mamlakat rahbarlari Kremlda norasmiy uçraşuv ötkazişdi.
Foto: Sergey Karpuxin / TASS / Kreml matbuot xizmatiFoto: Sergey Karpuxin / TASS / Kreml matbuot xizmati
Xitoy yetakçisi samolyoti 20 mart kunining ikkinçi yarmida Moskvadagi «Vnukovo–2» aeroportiga qöndi. Asosiy muzokaralar seşanba kuniga belgilangandi, duşanba kuni esa davlat raharlari norasmiy suhbat ötkazişdi va bu 4,5 soat davom etdi.
Suhbatning matbuot uçun oçiq qismida Vladimir Putin xitoylik hamkasbini XXR raisligiga qayta saylangani munosabati bilan tabrikladi.
Si Jinping esa öz navbatida Rossiya fuqarolari 2024 yilgi prezidentlik saylovlarida Putin nomzodini qöllaşiga işonç bildirdi. Keyinroq Rossiya prezidenti matbuot kotibi Dmitriy Peskov jurnalistlarga Si Jinping Putinning 2024 yilgi saylovlardagi iştiroki haqida emas, faqat Putinning Rossiya aholisi tomonidan qöllab-quvvatlanişi töğrisida gapirganini aytdi.
Bundan taşqari, suhbatning oçiq qismida Vladimir Putin Rossiya Xitoyning Ukrainada tinçlik örnatiş böyiça taşabbusiga «hurmat bilan qaraşi» va Xitoy rejasini «diqqat bilan örganib çiqqani»ni aytgan.
Ğarb mamlakatlari bu rejaga skeptik yondaşib, Pekin odatda Kremlning pozitsiyasi va qarorlarini qöllaşga moyil ekanini ta’kidlaşgan.
Taşrif rafasida Xitoydagi «Jenmin jibao» gazetasida Putinning maqolasi e’lon qilingandi. «Rossiyskaya gazeta»da esa Si Jinpingning maqolasi çiqdi. Ikki siyosatçi ham nafaqat Moskva va Pekin hamkorligi töğrisida, balki Rossiyaning Ukrainaga qarşi uruşi töğrisida ham yozgan.
«Ukraina inqirozidan oqilona çiqiş»
«Ötgan yil boşidan buyon Ukraina inqirozi total keskinlaşuvi kuzatilmoqda», - deya ta’kidlaydi XXR raisi va avvalroq tinçlik böyiça takliflarini bayon qilganini eslatadi.
Boşqa narsalar qatori Si Jinping «barça davlatlarning xavfsizlik sohasidagi mantiqiy xavotirlari hurmat qiliş»ga çaqiradi, bu esa Moskva va Putinning Ukrainaga bosqinni oqlaş uçun keltiradigan bayonotlariga töla mos keladi.
«Işonçimiz komilki, agar barça umumiy, yaxlit va barqaror xavfsizlik konsepsiyasiga amal qilsa, Ukraina inqirozidan oqilona çiqiş va dunyoda mustahkam tinçlik va umumiy xavfsizlik tomon yöl topiladi», deya yozadi Xitoy rahbari.
Mavzuga oid
Putin «Ukrainada sodir bölayotgan voqealar» bilan boğliq «muvozanatli liniya» tanlagani uçun va «bu voqealarning kelib çiqişi va haqiqiy sabablarini tuşungani» uçun Pekinga minnatdorçilik bildirib, öz maqolasida Rossiya «Ukraina inqirozini siyosiy-diplomatik yöl bilan hal qiliş uçun oçiq ekani»ni ta’kidlaydi.
Şu bilan birga Putin muzokaralar yöqligi va kutilmayotganida yana bir bor Ğarbni ayblagan: «Afsuski, Rossiyaga qöyilayotgan ultimatum talablari faqat bunday reallikdan ayrolik va mavjud vaziyatdan çiqiş yölini izlaşga qiziqiş yöqligini körsatadi».
Kremlda nima kutişmoqda?
Foto: Getty Images
Putin Si Jinpingni Moskvaga ötgan yil oxirida ötkazilgan onlayn-muzokaralar çoğida taklif etgandi. Öşanda xitoyliklar yetakçisi javob nutqida bu taklifga javob qaytarmagandi.
XXR Moskvaga taşrif buyurişi haqida faqat juma kuni dastlab Kremlda e’lon qilindi, keyin bu ma’lumot Xitoy TIV tomonidan tasdiqlandi. Rossiyaning uçraşuv töğrisidagi bayonotida muzokaralar çoğida «har tomonlama şeriklik va strategik hamkorlik» masalalari muhokama qilinişi aytilgan.
«Si Jinping prezident Putin bilan ikki tomonlama munosabatlar, şuningdek, umumiy taşvişga sabab böluvçi asosiy xalqaro va mintaqaviy masalalar yuzasidan fikr almaşadi... va ikki tomonlama munosabatlar rivojiga yangi turtki olib keladi», dedi ötgan hafta juma kuni Xitoy TIV rasmiy vakili Van Venbin Associated Press naşriga.
Bu XXR raisining Rossiyaning Ukrainaga bosqinidan buyon ilk bor Moskvaga taşrif buyurişidir, ammo kutilayotgan uçraşuv töğrisidagi dastlabki xabarlarda Moskva ham, Pekin ham uruşni muhokama mavzusi sifatida töğridan töğri tilga olmadi. Juma kuni kunduzi Rossiya prezidenti yordamçisi Yuriy Uşakov Ukraina baribir muloqot mavzularidan biri bölişini tan oldi.
«Albatta, Ukrainadagi ziddiyat muhokama etiladi. Biz Xitoy rahbarining mazkur masaladagi vazmin, ölçovli pozitsiyasini yuqori baholaymiz, biz Xitoyning tinçlik rejasidan xabardormiz», deya Uşakovning sözlarini keltirgan «Interfaks». Duşanba tongida Peskov ham Xitoyning tinçlik taşabbusi muhokama qilinadimi deya berilgan savolga şunday javob qaytardi: «Şubhasiz, Ukraina kun tartibida turadi, şuning uçun, albatta, işonç bilan taxmin qilişimiz mumkinki, bu masala u yoki bu tarzda körib çiqiladi».
Undan avvalroq Xitoy TIV Pekin Ukrainadagi uruş böyiça «xolis va adolatli» pozitsiyaga intilişi, şuningdek Kiyev va Moskva örtasida tinçlik muzokaralari yölga qöyilişida konstruktiv rol öynaşga tayyorligini ma’lum qilgandi.
Jinping Moskvaga 2019 yildan buyon ilk bor keldi. Bu uning XXR raisligiga uçinçi bor saylanişidan keyingi ilk xorijiy taşrifi böldi.
«Ularga uruş Rossiyadagi hozirgi rejimni qulatmasligi muhim»
«Öylaymanki, biz muzokaralar kun tartibining tarkibiy qismlari böyiça köp ma’lumotga ega böla olmaymiz. Birinçi navbatda, «harbiy» jihat - imzolangan kelişuvlarni», deydi BBC bilan suhbatda Karnegi fondi katta ilmiy xodimi Aleksandr Gabuyev.
Ekspertning fikriça, ikki davlat yetakçilari boşqa narsalar qatorida Xitoyga Rossiya texnikalari va texnologik yeçimlari yetkazib berilişi masalasini muhokama qilişadi. «Bular haqida biz keyinroq bilib olişimiz mumkin. Xitoy harbiy texnikalari - birinçi navbatda, sarflanadigan materiallar, snaryadlar yetkazib beriladimi, yöqmi, aytiş qiyin. Hozirça front uçun bunga katta ehtiyoj yöq», deb hisoblaydi Gabuyev.
«Umuman olganda, Xitoyga front çiziği qayerdan ötişi - 100 km ğarbdan yoki 100 km şarqdan ötişi, Baxmut ustida kimning bayroği hilpiraşining farqi yöq. Ularga uraş Rossiyadagi hozirgi rejimni kollapsga tuşirmasligi va Moskvada demokratik, ğarbparast hukumat örnatilmasligi muhim», deya taxmin qiladi ekspert. - Hozirça buning ehtimoli juda kam, şunday ekan, [Pekin uçun] tösatdan keskin harakatlar qiliş ma’noga ega emas».
Gabuyev Xitoy Ukraina va Rossiya uçun taklif qilgan «tinçlik rejasi»ni «Xitoy Moskvaga kelişi»ga va Rossiya bilan munosabatlarni çuqurlaştirişga imkon beradigan «anjir bargi» deb atagan va şu bilan birga bu «muzokara dastagi» öta zaif bölgan Rossiya tuşib qolgan murakkab vaziyatdan «surbetlarça foydalaniş» emasligini ta’kidlagan.
«Xitoyning köplab variantlar bor, - deya işonç bilan aytadi ekspert. - Uruşga qadar ham munosabatlarda asimmetriya mavjud edi, ammo uruş boşlanganidan keyin Xitoyning bu juftlikdagi pozitsiyasi ança kuçliroq va Xitoyning «muzokara dastagi» Rossiya va Ğarb örtasidagi geoiqtisodiy qarama-qarşilik hamda Ukrainadagi uruş davom etayotgani sababli oydan oyga mustahkamlanib bormoqda».
Uning fikriça, Moskvadagi muzokaralarda, katta ehtimol bilan kelişuvlarning yirik iqtisodiy paketi qabul qilinadi. «Ulardan qaysilari oçiqlanişini bilmaymiz, - deya qöşimça qiladi Gabuyev. - «Sila Sibiri-2», Skovorodino-Moxe neft quvuri kengaytirilişi, tinç atom, milliy valutalarda savdoni kengaytiriş - va şunga öxşaş hamma narsa».
Bloomberg agentligi yozişiça, Rosiya gazi yetkazib beriş böyiça muzokaralar Si Jinping Putinni qançalik kuçli qöllab-quvvatlaşini körsatib beradi. Rossiya «Sila Sibiri-2» gaz quvuri böyiça kelişuvga erişişni istamoqda. 2022 yilda Rossiya energiya taşuvçilarining Xitoyga importi keskin ösgan.
«Ötgan yili Ukrainaga bostirib kirib, Yevropadagi asosiy bozorlaridan ayrilguniça dunyodagi eng yirik gaz eksportçisi bölgan Rossiya Xitoyga gaz yetkazib beriş hajmini oşirişga intilmoqda. Ammo buning uçun yangi quvurlar kerak», deya yozadi Bloomberg.
Xitoyning «tinçlik rejasi». Ğarb bunga şubha bilan qaraydi
Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirişining bir yilligi munosabati bilan Xitoy Rossiya va Ukraina örtasidagi mojaroni tinç yöl bilan hal qiliş rejasini taqdim etdi. Reja 12 ta, jumladan: «harbiy harakatlarni töxtatiş», «töğridan töğri muloqotni tiklaş», «barça mamlakatlar suverenitetini hurmat qiliş», «bir tomonlama sanksiyalarni tugatiş» kabi bandlardan iborat.
Ğarb davlatlari bu rejaga şubha bilan qaramoqda va Pekin odatda Kreml qarorlari va pozitsiyasini qöllab-quvvatlaşga moyil ekanini ta’kidlamoqda.
AQŞ Davlat kotibi Entoni Blinkenning aytişiça, Xitoy Rossiyaga qurol yetkazib beriş imkoniyatini körib çiqmoqda. Xitoy bu kabi ayblovlarni doimo rad etib keladi.
Si Jinping va Zelenskiy örtasida ham muzokaralar bölib ötadimi?
Amerikaning The Wall Street Journal naşri avvalroq Si Jinping Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy bilan gaplaşişni rejalaştirayotgani haqida xabar bergan edi – bu ham uruş boşlanganidan beri birinçi marta. Gazetaning yozişiça, bu Moskva taşrifidan keyin videorejimda amalga oşişi mumkin.
Biroq Pekin Kiyevning Si Jinping va Zelenskiy örtasidagi uçraşuvni taşkil etişga urinişlariga hozirça ijobiy javob qaytargani yöq. Ukraina taşqi işlar vaziri Dmitro Kuleba avvalroq Zelenskiy Xitoy prezidenti bilan telefon orqali muloqot qilişga tayyorligini aytgandi.
Ukraina va Xitoy örtasida 2011 yildan beri e’lon qilingan «strategik şeriklik»ka qaramay, Rossiya bosqinining butun davrida Si Jinping va Volodimir Zelenskiy örtasida töğridan töğri aloqalar bölmagan. Faqat Myunxen xavfsizlik konferensiyasi doirasida Ukraina taşqi işlar vaziri Dmitro Kuleba XKP Markaziy qömitasi taşqi işlar komissiyasi devonxonasi rahbari, Xitoyning sobiq taşqi işlar vaziri Van I bilan uçraşdi. Şu bilan birga, Van I AQŞ davlat kotibi Entoni Blinken bilan ham uçraşgan edi.
Van I fevral oyi oxirida Moskvaga taşrif buyurdi va u yerda Rossiya Xavfsizlik kengaşi kotibi Nikolay Patruşev bilan muzokaralar ötkazdi, söngra Vladimir Putin bilan uçraşdi.
Moskva va Pekinning «çeksiz hamkorligi»
16 mart kuni Ukraina va Xitoy taşqi işlar vazirlari örtasida telefon orqali muloqot bölib ötdi. Xitoy vakilining aytişiça, Pekin Ukrainadagi uruş avj olganidan xavotirda va Moskva va Kiyev tinçlik muzokaralariga qaytişini istaydi. Xitoy TIV rahbari, şuningdek, mojaroga siyosiy yeçim topiş uçun tezkor harakatlarni kutayotganini aytdi.
«Davlat maslahatçisi va Xitoy taşqi işlar vaziri Sin Gang bilan suhbat çoğida biz hududiy yaxlitlik tamoyilining ahamiyatini muhokama qildik. Men Ukrainada agressiyani töxtatiş va adolatli tinçlikni tiklaş uçun Zelenskiyning «tinçlik formulasi» muhimligini ta’kidladim», dedi Dmitro Kuleba, muzokaralar haqida fikr bildirib.
Xitoy va Rossiya «çeksiz» hamkorlikni 2022 yil fevralida, Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirişi boşlanişidan sal avval e’lon qilgan edi. Bu haqda Rossiya yetakçisi Vladimir Putin Olimpiya öyinlari uçun Xitoyga taşrifi çoğida gapirgandi.
Öşandan beri, aftidan, ikki davlat örtasidagi aloqalar yanada mustahkamlandi. Uruş boşidan beri Xitoy va Rossiya örtasidagi savdo hajmi sezilarli darajada ösdi va Ğarb sanksiyalaridan keyin Xitoy Rossiya neftining eng yirik xaridoriga aylandi.
