XXR raisining Moskvaga davlat taşrifining ikkinçi kuni yakunlariga köra Vladimir Putin va Si Jinping matbuot anjumanida qatnaşdi, unda anglaşilişiça, Ukrainadagi uruşni töxtatiş borasida heç qanday kelişuvga erişilmagan – yoki bu şunday kelişuvki, Putin va Si u haqda oçiq gapirmaslikka qaror qilişgan.
Si Jinping uçun bu XXR raisligiga qayta saylanganidan keyingi ilk rasmiy xorijiy taşrif böldi. Rossiya prezidenti esa 17 mart kuni Xalqaro jinoiy sud uni Ukrainaning bosib olingan hududlaridagi bolalarni noqonuniy deportatsiya qiliş doirasidagi işda ayblab, hibsga olişga order berganidan keyingi ilk xorijiy davlat rahbari bilan uçraşuvi edi.
Taşrif davomida xitoyliklar yetakçisi Vladimir Putinni «şu yil öziga qulay vaqtda» Xitoyga borişga taklif etgan. Washington Post gazetasi bu taklifni Rossiyani «qöllab-quvvatlaşni oçiq bildiriş» deb baholagan.
Avvalroq AQŞ Davlat kotibi Entoni Blinken Si Jinpingning Moskvaga taşrifiga munosabat bildirar ekan, Xitoy rahbarini Rossiya jinoyat sodir etişda davom etişi uçun Putinni «diplomatik himoya» bilan ta’minlaşda ayblagandi.
Muzokaralardan keyingi matbuot anjumanida Putin Xitoyning tinçlik rejasini tilga oldi va «Ğarb va Kiyev bunga tayyor bölsa» uşbu rejaning köplab qoidalari Ukrainadagi kelişuv uçun asos bölişi mumkinligini ta’kidladi. BBC bilan suhbatlaşgan ekspertlar xitoyliklar rejasini «qöllaş uçun möljallanmagan» deb baholaşgan.
Si Jinping esa yana bir bor Xitoy BMT Nizomi tamoyillariga amal qilgan holda Ukraina inqirozi böyiça xolis va betaraf pozitsiya tanlaganini ta’kidladi. «Biz hamişa tinçlik va muloqot tarafdorimiz», — deya qayd etdi u.
Kremlda uç soat davom etgan muzokaralardan söng, davlat rahbarlari 14 hujjat va ikki qöşma bayonot – «Yangi davrga qadam qöyayotgan keng qamrovli şeriklik va strategik hamkorlik munosabatlarini çuqurlaştiriş töğrisida» hamda «Rossiya-Xitoy iqtisodiy hamkorligi asosiy sohalarini 2030 yilgaça rivojlantiriş rejasi töğrisida» bayonotlarni imzolagani ma’lum qilindi.
Vladimir Putin Rossiya Xitoyga tabiiy gaz va neft yetkazib beriş hajmini oşirişga tayyorligini aytdi. Uning sözlariga köra, tomonlar «Sila Sibiri–2» gaz quvuri loyihasini ham muhokama qilişgan. RF va XXR örtasidagi hamkorlik, xususan moliya va transport sohalarida bir neça barobar ösib borayotgani haqidagi navbatçi sözlar aytib ötildi. Bundan taşqari, Putin Rossiya Federatsiyasidan Xitoyga göşt va ğalla eksportini sezilarli darajada oşiriş imkoniyatlari mavjudligini ma’lum qildi.
Rasmiy muzokaralardan oldin xitoyliklar yetakçisi Rossiya boş vaziri Mixail Mişustin bilan uçraşdi. Rossiya hukumati rahbarining sözlariga köra, mamlakatlar örtasidagi tovar aylanmasi hajmi ötgan yili 30 foizga ösgan va qariyb 190 mlrd dollarni taşkil etgan. 2023 yilda Kreml Rossiya va Xitoy örtasidagi tovar aylanmasi hajmini 200 mlrd dollarga yetkazişni möljallamoqda.
Mixail Mişustin Xitoy rahbarini kutib oliş uçun taşqariga çiqdi. Foto: TASS
Rossiya boş vaziri Moskva XXR bilan ayniqsa yuqori texnologiyalar sohasida hamkorlik qilişdan manfaatdor ekanini taxkidlagan: jumladan kosmik tadqiqotlar, aviasozlik va maşinasozlik sohalarida.
Financial Times gazetasi Kremlga yaqin manbasiga tayanib, Rossiyaning Xitoyga qaramligi kuçayib borayotganini qayd etdi. Naşr manbasiga köra, Rossiya Xitoyning «xomaşyo qöşimçasi»ga aylanib bormoqda.
«Voqealar mantiği şuni körsatmoqdaki, biz tom ma’noda xitoyliklarning resurs koloniyasiga aylanyapmiz. Bizning serverlar Huawei kompaniyasiniki böladi. Biz Xitoyda barça narsaning asosiy yetkazib beruvçisi bölamiz. Ular «Sila Sibiri»dan gaz olişadi», deya qayd etgan FT suhbatdoşi.
Xalqaro strategik tadqiqotlar instituti (IISS) katta ilmiy xodimi Mariya Şagina Financial Times naşriga bergan intervyusida Moskvaga qarşi sanksiyalar joriy etilgaç, Rossiya va Xitoy munosabatlarida asimmetriya (notenglik) kuçayganini qayd etadi.
«Rossiya endi kiçik hamkor bölib qolgani faktini yaşiriş qiyin», deydi u.
Şu bilan birga, uning sözlariga köra, Pekin sanksiyalarga duçor bölmaslik uçun ehtiyotkorlik bilan harakatlanişni afzal körmoqda va Rossiyaga yarimötkazgiçlarni Turkiya va BAA orqali yubormoqda.
Xitoyşunos Mixail Korostikov Pekin Ğarb kompaniyalari taşlab ketgan Rossiya bozorini özlaştirişdan manfaatdor ekaniga e’tibor qaratadi. Moskvaga Si bilan birga ötgan yili erişilgan natijalarni mustahkamlaşdan manfaatdor bölgan yirik biznes vakillari ham taşrif buyurişgan.
«Masalan, Rossiya bozorida qolgan 14 ta avtomobil brendlaridan 11 tasi – xitoyliklarniki, Xitoy smartfonlarining Rossiya bozoridagi uluşi ötgan yilgi 50 foizdan 75 foizga yetgan, quriliş texnikalari bir yil oldingi 40 foizdan – 70 foizga, noutbuklar – 40 foizga», deydi Korostikov.
Bundan taşqari, Korostikovning sözlariga köra, Si Jinping «Rossiyaning Ğarb bilan qarama-qarşi siyosat yuritişi oqibatlariga öz közlari bilan guvoh bölib, bundan kelajak uçun saboq çiqariş»ni istagan.
«Xitoyga nisbatan ham Rossiyaga qarşi qöllangani kabi çeklovlar asta-sekin joriy etilmoqda, faqat sekinroq», deydi ekspert.
Korostikovning fikriça, Moskva hozirça jahon YaIMining 60 foizini taşkil qiluvçi davlatlarning iqtisodiy va moliyaviy blokadasiga turib berişda davom etmoqda: Rossiya iqtisodiyoti 2022 yilda 2,5 foizdan kamroqqa qisqardi, boşqa mamlakatlarga eksport hajmi 8 foizdan ortiqroq ösdi, mamlakat içkarisida tovarlar defitsiti sezilmadi, işsizlik darajasi esa tarixiy past körsatkiçni qayd etdi – safarbarlik va mamlakatdan emigratsiya böliş hisobiga.
«Tinçlik rejasi foydalaniş uçun möljallanmagan»
Bundan avvalroq, 20 mart kuni Vladimir Putin va xitoylik hamkasbi örtasida 4,5 soat davom etgan norasmiy uçraşuv ötkazilgandi. Muloqotning OAV uçun oçiq qismida Putin Rossiya Xitoyning Ukrainada vaziyatni barqarorlaştiriş böyiça taşabbuslariga hurmat bilan qaraşi va Xitoyning tinçlik rejasini diqqat bilan örganib çiqqanini aytgandi.
Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirişining bir yilligi munosabati bilan Xitoy Rossiya va Ukraina örtasidagi mojaroni tinç yöl bilan hal qiliş rejasini taqdim etdi. Reja 12 ta, jumladan: «harbiy harakatlarni töxtatiş», «töğridan töğri muloqotni tiklaş», «barça mamlakatlar suverenitetini hurmat qiliş», «bir tomonlama sanksiyalarni tugatiş» kabi bandlardan iborat.
Ğarb davlatlari bu rejaga şubha bilan qaramoqda va Pekin odatda Kreml qarorlari va pozitsiyasini qöllab-quvvatlaşga moyil ekanini ta’kidlamoqda.
Xitoyşunos Mixail Korostikovning hisoblaşiça, Xitoyning Rossiya-Ukraina mojarosini hal etiş böyiça tinçlik rejasi «uşbu kun tartibida heç qanday örin tutmagan».
«Bu juda yuzaki hujjat bölib, uning yordamida Xitoy AQŞ va rivojlangan mamlakatlarni öz pozitsiyasidan xabardor qiladi. U amalga oşiriş uçun möljallanmagan, heç kim uni jiddiy qabul qilişlarini közda tutmagan. Uning asosiy vazifasi – Ğarbda bölmagan mamlakatlarga bu mojaroda Ğarb va Rossiya örtasida tanlov qiliş şart emasligi, ikkisi bilan ham savdolaşib, tinçlikka çaqirgan holda betaraf turiş mumkinligini namoyiş etişdir», deydi BBC eksperti.
Bundan oldinroq ISW tahlilçilari Xitoy Rossiyaga harbiy jihozlar yetkazib berişi istiqbollari noaniqligiça qolayotganini aytişgandi. Seşanba kuni, Putin va Si hali muzokaralar ötkazayotgan mahalda, NATO boş kotibi Yyens Stoltenberg Xitoyni Rossiyaga ölimvor qurollar yetkazib beriş oqibatlaridan ogohlantirdi. «Biz Xitoy Rossiyaga halokatli qurollar yetkazib berayotganiga heç qanday dalilni uçratmadik, ammo biz Rossiya tomonidan sörov bölgani va bu masala Pekin rasmiylari tomonidan körib çiqilayotganiga oid ba’zi belgilarga guvoh böldik», deya Stoltenbergdan iqtibos keltirgan Reuters.
«Xitoy Rossiyaga halokatli qurollar bilan yordam bermasligi kerak, bu noqonuniy uruşni qöllab-quvvatlaşni anglatadi», deya qayd etgan NATO boş kotibi.
21 mart kuni New York Times gazetasi uruş boşidan buyon Xitoy Rossiyaga 12 million dollar qiymatidagi dron va uning butlovçi qismlarini yetkazib berganini xabar qildi. Naşrning yozişiça, gap xitoyliklarning Rossiyaga 26 xil modeldagi uçuvçisiz uçiş qurilmalarini yetkazib bergan 70 ta eksportçisi haqida bormoqda. Bunday kompaniyalardan biri – DJI – bunday yetkazma amalga oşirganini rad etdi va Rossiyaning Ukrainaga keng kölamli bosqini boşlanganidan buyon DJI AQŞ sanksiyalarini buzmayotganini tasdiqlovçi protokollarga egaligini ma’lum qildi.
Yaponiya boş vaziri kutilmaganda Kiyevga keldi va Buçani ziyorat qildi
Fumio Kisidaga Buçaga safar davomida ukrain harbiylari hamrohlik qildi. Foto: Reuters
Moskvada Rossiya va Xitoy rahbarlari örtasida asosiy muzokaralar keçayotgan vaqtda Kiyevga Yaponiya boş vaziri Fumio Kisida oldindan e’lon qilinmagan taşrif bilan keldi. Kisidaning rejalaştirilgan taşrifi töğrisidagi ma’lumot qat’iy sir tutildi.
20 mart kuni yaponlar boş vaziri Nyu-Dehlida Hindiston boş vaziri Narendra Modi bilan muzokaralar ötkazgandi, taşrifdan keyin u Tokioga qaytgani xabar qilingandi. Ammo Yaponiyaning NHK telekanaliga köra, janob Kisida Hindistondan Polşaga uçgan, u yerdan poyezdda Ukraina hududiga ötgan.
NHK telekanali qayd etişiça, bu Yaponiya boş vaziri Ikkinçi jahon uruşi yakunlanganidan buyon ilk bor harbiy harakatlar olib borilayotgan hududga taşrif buyurişi böldi.
Yaponiya TIVning tuşuntirişiça, Fumio Kisidaning Ukrainaga taşrifi mamlakat prezidenti Volodimir Zelenskiyga «ukrain xalqining jasorati va bardoşiga hurmat bildiriş» zarurati tufayli amalga oşirilgan.
Yaponiya boş vaziri taşrif doirasida Kiyev atrofidagi Buça şahriga – ötgan yil bahorida Rossiya harbiylari bosib olgan hududga ham bordi. Rossiyalik harbiylar aprel oyida Buçadan çekingaç, bu yerda öldirilgan tinç aholi vakillarining köplab jasadlari topilgandi. Rossiya tomoni köplab dalillarga qaramay, öz armiyasining harbiy jinoyatga aloqadorligini öjarlik bilan inkor etib kelmoqda.
Buçada Kisida çerkov oldidagi yodgorlikka gulçambar qöydi va halok bölganlar xotirasiga bir daqiqa sukut saqladi. «Bir yil oldin Buça şahrida tinç aholi vakillari qatl etilganida dunyo dahşatga tuşgandi [...] Men Yaponiya fuqarolari nomidan barça qurbonlar va jabrdiydalarga hamdardlik bildirmoqçiman. Yaponiya Ukrainada tinçlik tiklanişi uçun ulkan sa’y-harakatlarini davom ettiradi», degan boş vazir.
Yaponiya Rossiyaning Ukrainaga bosqinidan keyin Kiyevni qöllab-quvvatlab kelmoqda. «Katta yettilik»ning boşqa barça katta mamlakatlari qatori Yaponiya ham Rossiyaga qarşi sanksiyalar qöllagan, ammo şu kunga qadar Kisida G7 mamlakatlari orasida Rossiya tajovuzidan buyon Ukrainaga taşrif buyurmagan yagona davlat rahbari bölib qolayotgandi.
